DSİ YERALTISULARI TEKNİK
YÖNETMELİĞİ
BÖLÜM
I
GENEL
HÜKÜMLER
1.
YÖNETMELİĞİN UYGULAMA ALANI
1.1. Belge işleri :
Yeraltısuları
hakkında 167 sayılı Kanun'un 8, 9, 10 ve
11. maddeleri gereğince, Yeraltısuları
Tüzüğünün 4. ve 5. maddelerinde
açıklanan yeraltısuyu arama, kullanma, ıslah ve tadil
belgeleri ile ilgili işlemler, bu Yönetmelikte
tanımlandığı şekilde yapılırlar.
1.2. Yeraltısuyu
araştırılması ve işletilmesi amacıyla
yapılacak etüdler :
Yukarıda
1.1 maddesinde anılan belgelerin verilebilmesi için
yapılması gerekli olan ve bu Yönetmeliğin II.
Bölümünde tanımlanan yeraltısuyu etüdleri,
Yönetmelikte belirtildiği şekilde yapılırlar.
1.3. Kuyu Yapımı :
Yeraltısuları
hakkında 167 sayılı Kanun'un 8, 10 ve 11;
Yeraltısuları Tüzüğünün 4. maddesinde
belirtilen kuyuların açılmasında uyulması gerekli
bütün teknik işler, bu Yönetmelikte
açıklanmıştır. Yeraltısuları
Tüzüğünde belirtildiği üzere, her türlü
formasyonda her türlü araç ve gereçle
açılan 10 m. den sığ kuyular, 167 sayılı
Kanunun 8 inci maddede (a) şıkkında bahis konusu edilen
«elle açılan kuyular» sayılmakta ve
Yönetmeliğin uygulama alanına girmemektedirler.
1.4. Galeri-Tünel, Keson
Kuyu, Kehriz ve Drenaj Yapımı :
Yeraltısuları
hakkında 167 sayılı Kanun'un 8. maddesinin (b) bendinde ve
Yeraltısuları Tüzüğünün 5. maddesinde
belirtildiği üzere; yeraltısuyundan içme, sulama,
kullanma veya diğer maksatlar için inşa edilecek boyları
ve kesitleri ne olursa olsun, her türlü yatay veya eğik galeri,
tünel keson kuyu, drenaj ve kehrizlerin yapımı, tadili ve
ıslahı ile ilgili teknik çalışmalar, bu
Yönetmelikte tanımlandığı şekilde
yapılırlar.
1.5. Yeraltısuyunun
işletilmesi:
İçme,
kullanma, sulama ve diğer maksatlar için inşa edilecek kuyu,
galeri-tünel, keson kuyu, drenaj ve kehrizler ile yeraltısuyu
işletmesinde, bu Yönetmeliğin V. Bölümünde
belirtilen hususlara uyulması zorunludur.
2.
BELGE İŞLERİ
2.1. Belge alınacak
işler :
167
sayılı Yeraltısuları Hakkında Kanunun 8. maddesinin
(a) ve (b) fıkralarındaki işlerle, Yeraltısuları
Tüzüğünün 9 uncu maddesinde belirtilen işleri
yapacaklar için, Devlet Su İşleri Gene!
Müdürlüğünden belge alınması zorunludur.
Bunlar, aşağıda sayılan belgelerdir :
2.1.1. Yeraltısuyu arama
belgesi
2,1.2 Yeraltısuyu kullanma
belgesi
2.1.3.
Islah ve tadil belgesi
2.1.4.
Sondörlük,
Kuyuculuk, Galeri, Tünelcilik yeterlik belgesi.
2.2. Belge için
başvurma :
Belge
almak isteyen kimse, istediği belge ile ilgili, örneği 2.7.
maddesinde görülen belge isteme formlarını, en
yakın DSİ. Ünitesine başvurarak veya en yakın idare
amiri vasıtasıyla temin eder. Bu formu eksiksiz, doğru ve
aşağıdaki hususlara uygun olarak doldurur. İlgili DSİ.
Teşkilâtına veya idare âmirine verir.
Belge
almak için müracaat eden kimsenin sırasını,
isteklinin DSİ. Teşkilâtına veya en yakın idare
âmirine baş vurduğu tarih, DSİ. nin belge isteyen kimseye
cevap vereceği bir aylık sürenin
başlangıcını da dilekçe ve eklerin noksansız
olarak DSİ Teşkilâtına resmen ulaştığı
tarih belli eder. Belge isteyen kimseye, isteği üzerine müracaat
tarihini gösterir bir makbuz verilir.
2.2.1.
Arama Belgesi isteme formu ve ekleri :
(Form No : 2.7.1.
Yeraltısuyu Arama Belgesi isteme formu)
2.2.1.1.
(Değişik:RG-7/6/2011-27957) DSİ tarafından
hiç etüt edilmemiş olan sahalarda A tipi Yeraltısuyu
Arama Belgesi isteme formu kullanılır ve bu forma,
aşağıda açıklanan bilgileri havi belgeler eklenir :
2.2.1.1.1.
Her hangi bir yerde, aynı anda veya fasılalı olarak 5 den fazla
kuyu açılması istenildiği takdirde; havzanın, II.
Bölümde sözü edilen esaslar dahilinde yapılacak
hidrojeolojik detaylı etüd raporlarından ve eklerinden
üçer takım;
2.2.1.1.2.
Aynı anda veya fasılalı olarak 5 adetten az kuyu
açılması istenildiği takdirde, kuyu
lokasyonlarını içine alan sahanın II. Bölümde sözü
edilen esaslar dahilinde yapılacak hidrojeolojik ön etüd
raporundan ve eklerinden üçer takım;
2.2.1.2. DSİ.
tarafından hidrojeolojik etüdü yapılmış olan
sahalarda B tipi yeraltısuyu arama belgesi isteme fonu
kullanılır ve bu forma ne miktar kuyu açılırsa
açılsın, her bir kuyu için kuyu yerini ve su
noktalarını gösterir detaylı bir kroki eklenir.
2.2.1.3. Yeraltısuyu
aranacak havza veya alan DSİ. tarafından etüd edilmiş olsun
veya olmasın, arama belgesi isteme formuna Yeraltısuları
Kanununun 17 nci ve Yeraltısuları
Tüzüğünün 7 nci maddesinde belirtilen teknik
elemanlarca yapılmış ve kuyuda yapılacak her
türlü işlemle, kuyunun çap ve derinliklerini gösterir
kuyu projeleri eklenir. Projeler her kuyu için ayrı ve
üçer adet olarak tanzim edilir.
2.2.2. Kullanma Belgesi
isteme formu ve ekleri :
Açılmış
olan yeraltısuyu arama kuyusunda bulunan suyun, işletilmesi
istenildiği takdirde; kullanma belgesi isteme formu ve eklerinin, ilgili
DSİ. Bölge Müdürlüğünce onayını
takiben, müracaat sahibine kullanma belgesi verilir. Kullanma Belgesi
İsteme formunun (Form No. 2.7.3.) ekleri aşağıda
sırasıyla gösterilmiştir.
2.2.2.1. Doğru
ve muntazam olarak doldurulmuş kuyu kayıt defterinden iki adet;
2.2.2.2. Su
evsafının kullanma maksadına uygun olduğunu gösterir
kimyasal su analiz raporunun aslı ile onaylı iki kopyası;
2.2.2.3. İki adet kuyu
kütüğü ile, pompa karakteristiklerine ait grafiklerden
üçer takım.
2.2.3. Islah ve tadil belgesi
isteme formu ve ekleri :
Islah
ve tadil edilmesi istenilen kuyu ve galeriler için ıslah ve tadil
belgesi alınması zorunludur. Bunun için ıslah ve tadil
belgesi isteme formunun doldurulması lâzımdır. Form
No.: 2.7.5.) Bu forma aşağıda açıklanan
bilgiler eklenir.
2.2.3.1.
Kuyu veya galerinin, son
durumunu gösterir onaylı kütüğü;
2.2.3.2.
1/50 ölçekli
tadil projesi ve lüzumlu tafsilât resimleri;
2.2.3.3.
Islah veya tadil
gerekçesini açıklayan bir rapor;
2.2.3.4.
Kullanma belgesi;
2.2.4. Yeterlik belgesi
isteme formu ve ekleri :
Form No :
2.7.7.)
Yeraltısuyu temin etmek
maksadıyla, yeraltısuyu ile ilgili işlerde çalışacak
sondör, kuyucu, galerici ve tünelcilerin, bu işleri
yapabilmeleri için yeterlik belgesi almaları zorunludur.
Yeterlik Belgesi alabilmek
için :
2.4.1. Türk
vatandaşı olmak;
2.2.4.2.
En az ilkokulu bitirmiş
olmak;
2.2.4.3. Sağlık bakımından bu gibi işlerde
çalışmaya bedenen müsait olmak;
2.2.4.4. Mesleğinde yeteri kadar tecrübeli bulunmak
(1. sınıf belge alacakların, en az 7 yıl; II. sınıf belge alacakların,
en az 4 yıllık tecrübesi bulunmak);
2.2.4.5
DSİ. ce açılacak sınavda başarı göstermek
lâzımdır.
İstekli,
yukarıdaki hususlara ait ekler ve belge isteme formu ile DSİ. Genel
Müdürlüğünce ilân edilen sınav tarihinden
en az 15 gün evvel, DSİ Genel Müdürlüğü
ilânında belirtilen yere müracaat etmek
zorunluluğundadır.
Uygun
görüldüğü takdirde; dilekçe sahibine,
sınava girebileceğini sınav gününü, yerini ve
saatini bildirir fotoğraflı ve onaylı bir sınava giriş
kartı verilir. Sınava giriş kartında yazılı
gün ve saatte sınavda bulunmayanlar, o yıl için
imtihana girme haklarını kaybederler. Ellerinde giriş kartı
bulunmayanlar hiçbir şekilde sınava giremezler.
2.3.
Belgelerin verilişi:
2.3.1. Arama,
Kullanma, Islah ve Tadil Belgeleri :
Konuya
göre doldurularak, ilgili DSİ Bölge
Müdürlüğüne verilen arama kullanma, ıslah ve
tadii belgesi isteme formu ve ekleri; mahallinde ve büroda, hukukî,
jeolojik, hidrojeolojik ve mühendislik bakımlarından incelenir.
Uygun görüldüğü takdirde, her bir eki «Kontrol
edilmiştir» damgasıyla mühürlenir ve kontrol
eden tarafından imzalanır, konu ile ilgili izin belgesi doldurulur ve
Bölge Müdürlüğünün onayını
takiben; belgenin beyaz renkli orijinali ile kontrol edilmiş rapor ve
eklerinden tam bir takım istekliye verilir. Yeşil renkli kopya ile
kontrol edilmiş bulunan form ve eklerinden birer takım DSİ
Yeraltısuları Dairesi Başkanlığına
gönderilir. Belgenin pembe renkli kopyası ve belge isteme formu
eklerinden bir takım da, DSİ Bölge
Müdürlüğünde alıkonulur. Müracaat sahibine;
belge ile birlikte, her kuyu veya galeri için onaylı, biri
doldurulup İdareye geri verilmek üzere, 2 adet boş kuyu
kayıt defteri verilir. Belge formuna eklenmiş bulunan rapor, proje,
harita vs. gibi dokümanların tetkiki neticesinde, eksik ve
hatalı hususlarla karşılaşıldığı
takdirde, evrakın iki takımı, bu hususları
açıklayıcı bir yazı ile, dilekçe sahibine
iade edilir. Diğer takım Bölge Müdürlüğünde
muhafaza edilir.
2.3.2.
Yeterlik belgesi :
Yeterlik
belgesi almak için, DSİ Genel Müdürlüğüne
zamanında ve gerektiği şekilde başvuranlar için
aşağıdaki dallarda sınav yapılır.
2.3.2.1.
1—
I, Sınıf Rotari Sondörlüğü Yeterlik Belgesi
2 —
I. Sınıf Darbeli Sondörlüğü Yeterlik Belgesi
3 —
1. Sınıf Galeri - Tünelci - Kuyucu Yeterlik Belgesi
4
— lI.Sınıf galeri-tünelci-kuyucu Yeterlik Belgesi
5
— II.
Sınıf darbeli
sondörlüğü Yeterlik Belgesi
6 — II. Sınıf Galeri - Tünelci -
Kuyucu Yeterlik Belgesi
7
— Hafif Araç Sondörlüğü
Bu
sınavları başaranlara katıldıkları
sınavın dalını, sınıfını ve tarihini
gösterir DSİ Yeraltısuları Dairesince Onaylı Yeterlik
Belgeleri verilir. Belge sahipleri sadece belgelerinde belirtilen dallarda
çalışabilirler.
2.4. Yeterlik
belgesi sınavları :
Yeterlik belgesi
sınavları, aşağıdaki şartlara uygun olarak
yürütülür:
2.4.1. Yeterlik Belgesi almak isteyenler
için DSİ Genel Müdürlüğünce
açılacak sınavlar, her yıl 1 Ocak ile 31 Mart tarihleri
arasında yapılır. Sınav günleri ve yerleri,
sınavdan en az 30 gün önce DSİ Genel Müdürlüğünce
ilân olunur.
2.4.2. Sınavlar nazari ve ameli olmak
üzere iki şekilde olur, nazari sınavlar, yazılı; ameli
sınavlar, sözlü sınav veya fiili tatbikat şeklinde yapılır.
2.4.3
Sınavlarda değerlendirme 100 puvan üzerinden olup, en az 50 puan
alan başarılı sayılır. Hem ameli, hem nazari
sınav yapılan hallerde, iki sınavın ortalaması
alınır. Genel başarı için katsayılarla
çarpılarak bulunan ortalamanın en az 65 olması
gereklidir.
2.4.4. Sınav sonuçları bir
liste halinde, sınav yerinde 1 hafta süre ile ilân edilir.
2.4.5. Sınavlarda; not ortalamaları
65'ten yukarı olduğu halde sadece tek dersten başarı
gösteremeyenler, daha sonraki yıllarda, yalnız başarı
gösteremedikleri dersten sınava girerler.
2.4.6.
Sınav Konuları :
2.4.6.1. Bütün
dallar için müşterek dersler ;
A. Matematik
(Katsayısı : 1)
B. Pompa bilgisi
(Katsayası : 1)
C. Makina ve motor
(Katsayısı : 1)
D. Yeraltısuları
mevzuatı (Katsayısı : 1)
E. Su verim deneyleri
(Katsayısı : 1)
2.4.6.2. I. Sınıf
Rotari ve Darbeli Sondörlüğü için ilâve
dersler.
F. Sondaj
Tekniği (Katsayısı : 4)
G. Yeraltısuyu
Jeolojisi (Katsayısı : 1)
2.4.6.3. I. Sınıf
Rotarİ ve Darbeli Sondörlüğü ile Hafif Araç
Sondörlüğü için ilâve ders
F. Sondaj
Tekniği (Katsayısı : 5)
2.4.6.4. I. Sınıf
Galeri-Tünel ve Kuyucular için ilâve dersler:
F. Galeri,
Tünel ve kuyu inşa tekniği ve tahkimatı (Katsayısı
: 3)
G. Barutçuluk Bilgisi
(Katsayısı : 1]
H. Jeoloji Bilgisi (Katsayısı : 1)
2.4.6.5. II. Sınıf Galeri - Tünel ve
kuyucular için ilâve dersler :
F. Galeri,
tünel ve kuyu inşa tekniği ve tahkimatı (Katsayısı
: 4)
G.
Barutçuluk Bilgisi (Katsayısı: 1)
2.4.7. Sınav Müfredatı :
2.4.7.1. Matematik
yazılı sınav müfredatı :
Aritmetik işlemler;
Alan ve Hacim işlemleri; Uzunluk, Ağırlık, Zaman, Hız
birimleri ve dönüşümleri,
2.4.7.2. Pompa bilgisi
yazılı sınam müfredatı :
Tulumba
çeşitlen, çalışma prensipleri, montaj ve
demontajları, arızaları, bakımları.
2.4.7.3. Makina ve motor
yazılı sınav müfredatı :
Motor çeşitleri,
sondaj yardımcı makinaları çeşitleri,
makina ve motorların
çalıştırılmaları, koruyucu bakım, peryodik
bakım,
2.4.7.4. Yeraltısuları mevzuatı
yazılı sınav müfredatı : Yeraltısuları
Kanunu, Yeraltısuları Tüzüğü, Belgeler
2.4.7.5.
Su verim deneyleri
yazılı sınav müfredatı :
Deney
çeşitleri gayeleri;
yapılışları;
kıymetlendirilmeleri (yalnız I. sınıf
için)
2.4.7.6. Sondaj tekniği
nazarî ve ameli sınav müfredatı :
Sondajın
amaçları; kuyu yapım metodları;
tecrit borulama ve filtreleme işlemleri; çakıllama;
yıkama; geliştirme metodları; kuyu ağzı
yapımı; sondaj ve kuyu emniyeti; rapor tutulması; sondaj
makinasının (her dal için kendi makinası hakkında)
ve sondaj malzeme ve ekipmanlarının kullanılmaları (her dal
için kendi malzeme ve ekipman hakkında); sondaj
sıvısı (rotari sondörlüğünde); numune alma
(her dal için kendi özel metodları hakkında); onarma ve
kurtarma işlemleri (yalnız birinci sınıf sondörlere);
şantiye düzeni (yalnız birinci sınıf sondörlere);
sondaj hesapları (yalnız birinci sınıf sondörlere)
2.4.7.7. Yeraltısuyu
jeolojisi sözlü ve yazılı sınav müfredatı :
Su
taşıyan formasyonların cinsleri, özellikleri; su sondajlarında geçilen
formasyonlar ve özellikleri; akifer cinsleri ve özellikleri,
yeraltısuyunun hareketi ve bulunuşu hakkında bilgiler.
2.4.7.8.
Galeri, tünel ve kuyu inşa tekniği ve tahkimatı;
sözlü ve yazılı sınav müfredatı :
İnşa
metodları; delici makinaların ve ekipmanların
kullanılışı; tahkimat nevileri ve
yapılışı; numune alınması; kayıt ve
raporlar; emniyet tedbirleri, tecrit işlemleri, ray döşeme,
onarım ve kurtarmalar (yalnız birinci sınıf için),
pusula kullanma (yalnız birinci sınıf için).
2.4.7.9. Barutçuluk
bilgisi yazılı sınav müfredatı :
Barutçuluk
malzemesi, çeşitleri, kullanılması, korunması;
ateşleme ve emniyet tedbirleri; kayıt işlemleri.
2.4.7.10. Jeoloji bilgisi
sözlü sınav müfredatı :
Jeolojik
formasyonlar, özellikleri ve oluşumları; kayaçların
tanınması, formasyon yapısının galeri ve tünel
inşasıyla olan ilişkileri yeraltısuyunun oluşumu ve hareketi,
2.5. Belgelerin tescil: :
DSİ
Bölge Müdürlüklerince verilen belgelerin, DSİ
Yeraltısuları Dairesine gönderilen suretleri ve ekleri,
anılan Daire Başkanlığında «Dokümanların
tasnifi ve tescili ile ilgili talimat» gereğince tescil edilerek saklanır.
2.6. Belgelerin ve
işlemlerin kontrolü :
Belge
sahipleri; DSİ Yeraltısuları Dairesi
Başkanlığınca veya DSİ Bölge
Müdürlüklerince verilmiş olan «Belge kontrol yetki
kartları»na sahip yetkililerin, kanunlara uygun şekilde
yapacakları kontrollarda, belgelerini göstermek ve yapılan
işler hakkında her türlü bilgiyi vermekle zorunludurlar.
Belge kontrol yetki kartlarının, fotoğraflı ve ilgili makam
tarafından onaylanmış olması gereklidir.
Yeterlik
Belgesi almış bulunan kimseler, kanunlara, tüzüğe ve yönetmeliğe
uygun olarak iş yapmak, kayıtları doğru tutmak,
formları eksiksiz ve doğru olarak doldurmak zorunluluğunda olup,
bunlara uymayanlara DSİ'ce 1. defasında ihtar verilir; 2.
defasında 6 ay müddetle yeterlik belgeleri geri
alınır; 3. defasında ise, yeterlik belgeleri iptal edilir.
2.7.
Formlar:
Yeraltısuyu
ile ilgili işlerde kullanılacak form örnekleri sıra ile
gelecek sayfalardadır.
2.7.1.
(Değişik:RG-7/6/2011-27957) YERALTISUYU ARAMA BELGESİ
İSTEME FORMU
Form No : 2.7.1.
Belge Tipi : ……
DSİ ………………..
BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜNE
……………….
1.
Müracaat Sahibi
:
……………………………………………
T.C. Kimlik
Numarası:
………………………..
Adresi
:
………………………...
2.
Arazinin
a)
İli
……………………
e) Yüzölçümü
…………………
b)
İlçesi ………………
. f) Koordinatı
………………...
c)
Beldesi
…………….... g)
Havza Adı…………………..
d)
Köy veya Mh. ………. h)
Ova Adı…………………….
3. Teknik Elemanın (Teknik Sorumlu)
a) Adı Soyadı…………
…..
İmzası…………………
b) Mesleği ………… …... ..
c) Diploma-Oda Sicil No : …
d) Adresi.
………………………………
4.
Sondör, Kuyucu, Galericinin :
a) Adı Soyadı…………
…..
İmzası…………………
b) Yeterlik Belge dalı tarihi ve No: …………
……... ..
c) Adresi.
………………………………
5.
Kuyunun
6. Galerinin
a)
Tipi :
…………………
a) Kesiti : …………………
b)
Delme usulü : ………
. b) Açma usulü :
……….…
c)
Adedi :
……………....
c) Adedi : …..…………....
7.
Talep edilen su
miktarı ………..
Ton/gün ……….. Ton/yıl
Yukarıda
belirtilen ve ilişik haritada sınırları gösterilen
arazimde…….. adet …………….
açtırmak suretiyle ve ……………..
işinde kullanmak amacıyla yeraltısuyu aramak istiyorum, 167
sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanunun 9 uncu maddesi
uyarınca tarafıma bir arama belgesi verilmesini arz ederim.
……/……/ 20……
Eki:
1) A tipi belge için
hidrojeoloji raporu (3 takım).
2) Kuyu projesi (kuyu yeri krokili) (3 takım).
3)
Kuyu açılacak arazinin onaylı tapu fotokopisi.
4) İhtiyaç belgesi.
2.7.2.
(Değişik:RG-7/6/2011-27957) YERALTISUYU ARAMA BELGESİ FORMU
T.C.
Form No : 2.7.2.
Çevre ve Orman Bakanlığı
Belge No : ……..
DSİ …………..
Bölge Müdürlüğü
Belge Tarihi: ……
Belge Tipi: ………
YERALTISUYU ARAMA BELGESİ
Belge Sahibi :
……………………………………
T.C. Kimlik Numarası : ……………………………………
Adresi :
…………………………………....
2. Teknik Sorumlu
:…………………………………………
a) Adı
Soyadı
:………… …………………..
b)
Mesleği
:………… …... ……………..
c) Diploma-Oda Sicil No :
…………………………….
d) Adresi.
: ………………………………
3. Sondör, Kuyucu,
Galerici
:…………………………
a) Adı
Soyadı
:……………………………...
b)
Mesleği
:……………...……………….
c) Diploma-Oda Sicil No :
……………………………...
d) Adresi.
: ………………………………
4. Arama Yapılacak
Arazinin
:………………………………..
a)
İli
:……………………
e)Yüzölçümü : …...……m2
b) İlçesi :
………………… f)
Koordinatı …… ………...
c)
Beldesi:………………..
g) Havza Adı……………….
d) Mh. veya köyü :
………. h) Ova Adı………………….
5. Kuyunun
:
6. Galerinin
a) Tipi :
……………………
a) Kesiti :……………………
b) Delme usulü :
………… b)
Açma usulü :………… …
c) DSİ No. su :
………….
Talep edilen su miktarı :………..Ton/gün
……….. Ton/yıl
…………..tarihli
dilekçe ile usulüne uygun olarak yapılan müracaat
incelenerek, yukarıda yüzölçümü ve yeri
belirtilen alan içerisinde ve yukarıda belirtilen kişilerce
yeraltısuyu aramak amacıyla ekli ve onaylı projesine uygun bir
adet………….inşasına sakınca
görülmediğinden, 167 sayılı Yeraltı Suları
Hakkında Kanunun 9 uncu maddesi uyarınca bir yıl süreli
olarak bu arama belgesi verilmiştir.
DSİ……….Bölge Md.
Eki : 1)
Hidrojeolojik Rapor (1 takım)
(A tipi belgelerde)
2) Kuyu Projesi (krokili) (1 adet)
3) Kuyu açılacak arazinin
onaylı tapu fotokopisi.
2.7.3. (Değişik:RG-7/6/2011-27957)
YERALTISUYU KULLANMA BELGESİ İSTEME FORMU
Form No : 2.7.3.
DSİ
……………….. BÖLGE
MÜDÜRLÜĞÜNE
……………………….
Müracaat Sahibi :
…………………………………………..
T.C. Kimlik
Numarası :
…………………………………………
Adresi
:……………………………………………
2.
Teknik Sorumlu
:…………………………………………
a) Adı Soyadı :…………
…..
İmzası:…………………
b) Mesleği :………… …... ..
c) Diploma-Oda Sicil No : …..
d) Adresi:
………………………………
3. Sondör, Kuyucu,
Galerici
:…………………………………..
a) Adı Soyadı :…………
…..
İmzası :…………………
b) Mesleği :………… …... ..
c) Diploma-Oda Sicil No : …
d) Adresi:
………………………………
Kuyu/Galeri Yeri
İli
:………………...………………
İlçesi
:…………………….…………...
Beldesi
:………………………………...
Köy veya
Mh.
:…………………………….…..
Kuyunun DSİ
No.su
:………………………………...
Koordinatı
:…………………………………
Havza
Adı
:…………………………………
Ova
Adı
:…………………………………
5.
Kuyu/Galeri Verimi
Pompajla
:…………………………… l/sn
Artezyen
:…………………………….
l/sn
Statik Seviye
:……………………………m
Dinamik Seviye (pompajda)
:……………………………m
Çekilecek su
miktarı
:…..Ton/günde ve….. Ton/ yılda
Çekilecek suyu temine
yetecek enerji
miktarı
:…………………………kWh
Sayaç Numarası
:……………………………….
Kullanma
amacı
:………………………………
Yukarıda yeri
ve ekli kütüğünde durumu açıklanan ve
…………… bulunan suyu kullanmak istiyorum. Bu
hususta, 167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanunun 10
uncu maddesi gereğince tarafıma bir yeraltısuyu kullanma belgesi
verilmesini arz ederim.
Eki
: 1) Kuyu kütüğü (3
adet)
2) Pompaj programı (3 adet)
3) Analiz raporu (3 adet)
(kullanma amacına uygun)
4) Kuyu açılan
arazinin onaylı tapu fotokopisi
Tarih
İmza
Not: Kuyu
kütüğünün biri onaylanarak
müracaatçıya geri verilecektir.
2.7.4.
(Değişik:RG-7/6/2011-27957) YERALTISUYU KULLANMA BELGESİ FORMU
T.C.
Form No : 2.7.4.
DSİ Genel
Müdürlüğü
Belge No : ……..
…………….. Bölge
Müdürlüğü
Belge Tarihi:……
YERALTISUYU KULLANMA
BELGESİ
Belge Sahibi
:…………………………………………
T.C. Kimlik Numarası :
…………………………………………
Adresi
:
…………………………………………
2.
Teknik Sorumlu
a) Adı
Soyadı
:………………………………
b) Mesleği
:………………………………
c) Diploma-Oda Sicil No :
……………………………...
d)
Adresi
…………………………….
3. Sondör, Kuyucu,
Galerici
a) Adı
Soyadı
:………………………………
b) Mesleği
:………………………………
c) Diploma-Oda Sicil No : ………………………………
d)
Adresi.
: ………………………………
4.
Kuyu/Galeri Yeri
İli
:………………...………………
İlçesi
:…………………….…………...
Beldesi
:………………………………...
Köy veya
Mh.
:…………………………….…..
Kuyunun DSİ
No.su
:………………………………...
Koordinatı
:…………………………………
Havza
Adı
:…………………………………
Ova
Adı
:…………………………………
5
. Kuyu/Galeri Verimi
Pompajla
:……………………………
l/sn.
Artezyen
:…………………………….
l/sn.
Statik
Seviye
:……………………………m
Dinamik Seviye (pompajda)
:……………………………m
Çekilecek su
miktarı
:….. Ton/günde ve ….. Ton/ yılda
Çekilecek suyu
temine
yetecek enerji
miktarı
:…………………………kWh
Sayaç
Numarası
:………………………………
Kullanma
amacı
:………………………………….
……………….
tarihli dilekçe ile yukarıda yeri belirtilen
…………………
kullanmak
istediğini bildiren
…………….. ’ın müracaatı
üzerine yapılan inceleme sonucu, isteğin kanun, tüzük
ve yönetmelik hükümlerine uygun olduğu
anlaşıldığından, suyun yalnız
……………… amacıyla kullanılması
şartıyla bu kullanma belgesi verilmiştir.
Eki : 1) Kuyu kütüğü (3 adet)
2) Pompaj
programı (3 adet)
3) Analiz
raporu (3 adet)
(kullanma amacına uygun)
4) Kuyu açılan arazinin onaylı tapu fotokopisi
1- Belge sahibine
aittir. Başkasına devredilemez.
2- Kuyu yeri ekli
kroki üzerinde gösterilmiştir.
3- Bu belge formda
tarif edilen yere ait olup başka yer için kullanılamaz.
4- Alınacak
su formda belirtilenden fazla olmaz.
5- Artezyen
kuyular, yönetmelikte yazıldığı şekilde tecrit
edilir. Basınçlı suyun muhafaza
borusu dışından,
yüzeye çıkarak bataklık yapmasına veya üst
tabakadaki yeraltısuyuna
karışarak civar kuyulardan
dışarı akmasına ve etrafa zarar vermesine meydan verilmez.
6- Pompaj
programı, 3 üncü maddedeki çekilecek su
miktarını aşmamak şartıyla, çekimin
yılın hangi aylarında veya günün hangi saatlerinde
olacağının, kuyu sahibinin isteği ve DSİ’nin
müsaadesiyle tespit edilmelidir.
NOT:
Yeraltısuyu Kullanma Belgesinin arka yüzüdür.
2.7.5.
(Değişik:RG-7/6/2011-27957) ISLAH VE TADİL BELGESİ İSTEME FORMU
DSİ
……………….. BÖLGE
MÜDÜRLÜĞÜNE
……………….
Form No : 2.7.5.
Müracaat Sahibi
:
………………………………..
T.C.
Kimlik Numarası :
……………………………….
Adresi
:
……………………………….
Kuyu/Galeri Yeri
İli
:………………...………………
İlçesi
:…………………….…………...
Beldesi
:………………………………...
Mahallesi veya
köyü.
:………………………………...
Kuyunun DSİ
No.su
:………………………………...
Koordinatı
:…………………………………
Havza
Adı
:…………………………………
Ova Adı :…………………………………
Kuyu/Galeri Verimi
(Islah ve Tadili istenen kuyunun)
Pompajla
:……………………………
l/sn
Artezyen
:…………………………….
l/sn
Statik
Seviye
:……………………………m
Dinamik Seviye (Pompajda)
:……………………………m
Çekilecek su
miktarı
:…..Ton/günde ve….. Ton/ yılda
Çekilecek suyu temine
yetecek enerji
miktarı
:…………………………kWh
Kullanma
amacı
:………………………………….
Kuyuda yapılacak ıslah
veya tadilat :
……………………………………………………………………..
………………………………………………………………..........
Islah ve tadil sonucu
çekilecek su: …...
Ton/gün.......Ton/yıl
Islah ve tadil işinin teknik
sorumlusu :……………………..
Islah ve tadil işinde
çalışacak sondör veya galerici
:………
………………………......................................................................
Yukarıda yeri ve
özellikleri açıklanan kuyuda/galeride, ekli projesinde
gösterildiği şekilde ıslah ve tadil yapmak istiyorum. Bu
hususta 167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanunun 11
inci maddesi gereğince, tarafıma bir ıslah ve tadil belgesi
verilmesini arz ederim.
Tarih ve imza
Eki :
1) Islah ve tadil projesi (2 adet)
2) Onaylı
kuyu kütüğü (1
adet)
3) Tadil
gerekçe raporu (1 adet)
4) Kullanma
belgesi (1 adet)
2.7.6. (Değişik:RG-7/6/2011-27957)
ISLAH VE TADİL BELGESİ FORMU
T.C.
Form No : 2.7.6.
DSİ Genel Müdürlüğü
Belge No : ……..
……………nci
Bölge
Müdürlüğü
Belge Tarihi:……
ISLAH VE TADİL BELGESİ
Belge Sahibi
:
………………………………...
T.C.
Kimlik Numarası :
……………………………….
Adresi :
………………………………..
2. Kuyu/Galeri Yeri
İli
:………………...………………
İlçesi
:…………………….…………...
Beldesi
:………………………………...
Mahallesi veya
köyü.
:………………………………...
Kuyunun DSİ
No.su
:………………………………...
Koordinatı
:…………………………………
Havza
Adı
:…………………………………
Ova Adı :…………………………………
3.
Kuyu/Galeri Verimi
Pompajla
:……………………………
l/sn
Artezyen
:…………………………….
l/sn
Statik Seviye
:……………………………m
Dinamik Seviye (Pompajda)
:……………………………m
Çekilecek su
miktarı
: (Tadilattan sonra)……Ton/günde
ve …..Ton/yılda
Çekilecek suyu temine
yetecek enerji
miktarı
:…………………………kWh
Kullanma
amacı
:…………………………………
Islah ve tadil sonucu
çekilecek su: …...
Ton/gün.......Ton/yıl
Islah ve tadil işinde
çalışacak sondör veya galerici
:………
………………………...............................................................
…………..tarihli
dilekçe ile yukarıda tarifi yapılan
kuyuyu/kaynağı/galeriyi ıslah ve tadil etmek istediğini
bildiren, yukarıda kimliği yazılı
………………………….’ın
müracaatı üzerine yapılan incelemeler sonunda istek uygun
görülerek, kuyunun/kaynağın/galerinin,ilişik
onaylı projesine ve Yeraltı Suları Tüzüğü ve
DSİ Yeraltısuları Teknik Yönetmeliği
hükümlerine göre ıslah ve tadil edilmesi için bu
ıslah ve tadil belgesi verilmiştir.
DSİ
…………..Bölge
Müdürü
Eki :
1) Islah ve tadil projesi (1 adet)
2) Kuyu Kütüğü (1 adet)
1- Belge sahibine
aittir. Başkasına devredilemez.
2- Kuyu (galeri)
ekli kütük üzerinde gösterilmiştir.
3- Bu belge
projesindeki konuya mahsustur, başka konu için kullanılamaz.
4- Kuyudan ancak
formda belirtilen miktarda su çekilebilir.
NOT: Islah ve
tadil belgesinin arka yüzüdür.
(Değişik:RG-11/4/2010-27549)
SONDÖRLERİN,
KUYUCULUK, GALERİ-TÜNELCİLİK
YETERLİK BELGESİ
İSTEME FORMU
2.7.7.
Form No:2.7.7
DSİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜNE
(Jeoteknik Hizmetler ve Yeraltısuları
Dairesi Başkanlığı)
ANKARA
.………………………. Okulundan
………… yılı mezun oldum.
……….. yılı kuyu/galeri açma işlerinde
……………………….. olarak
çalıştım. Yeraltından su elde etmek maksadıyla
………………….. yapmak istiyorum.
167 sayılı Yeraltısuları hakkında kanunun 8.maddesinde
belirtilen işleri yapabilmem için
……………………yeterlik belgesi
verilmesini arz ederim. …./…./….
Ad-Soyad
:
İmza :
T.C. Kimlik
No
:
Sınava Gireceği Dal ve
Sınıf :
İkametgâh
Adresi
:
Değişmeyen
Adresi
:
Telefon
Numarası
:
Sabıka Kaydı
Beyanı
:
Ekler:
1- Nüfus cüzdanı fotokopisi
2- 3 adet 4,5 x 6cm boyutlarında fotoğraf
3- Kurumca onaylı diploma sureti
4- Referanslar, ilgili kurum veya firma tarafından onaylı hizmet belgesi
veya ilgili kurum veya firma tarafından onaylı bonservis belgesi
5- Yeraltısuları işlerinde
çalışabileceğine dair göz, kulak-burun ve bedensel
sağlık durumunu gösteren sağlık raporu.
BÖLÜM II.
ETÜDLER
1. PLAN
PROJE VE HARİTA HAZIRLANMASI :
1.1.Plan:
1.1. Plan ve kroki
hazırlanması:
Etüdlerle
ilgili plan ve krokiler aşağıda belirtilen hususlara uygun olarak
hazırlanır :
Plan ve
krokilerin hazırlanmasında bilimsel esaslara ve resim tekniğine
uyulacak. Bütün kesit ve detaylarda sayılar açık
olarak okunabilir, çizgiler kesin ve net olarak görülebilir
durumda olacaktır. Plan ve kroki üzerinde gösterilen bir
şeklin boyutu açık olarak görülebilmeli, bir boyutun
bulunması için hesap yapmaya lüzum kalmamalıdır.
Paftalar
ayrı aynı numaralanmış ve 21x31
cm. normunda düzgün bir şekilde katlanmış
olacaktır. Onaylanmak üzere DSİ'ye verilen plan ve krokiler
üzerinde, okunamayan rakamlar ve yazılar, kesin ve net olarak
görülmeyen çizgiler ve eksik boyutlar olduğu takdirde,
bu plan ve krokiler incelenmeden iade edilecektir. Onaylanmayan plan ve
krokiler geçerli sayılmazlar ve bunlara uygulama
yapılamaz.
1.2. Proje
hazırlanması :
Projeler
yukarıdaki esaslara uygun olarak hazırlanmış ve normunda
katlanmış olarak onaylanmak üzere DSİ
Teşkilâtına verilecektir.
Onaylı
kati proje ile tatbikata geçildikten sonra, gerek plan ve projelerde,
gerekse metraj ve kesitlerde, esaslı herhangi bir değişiklik
yapılmayacaktır.
Kati
projelerde güzergâh ve eksenler 1/5000 veya 1/2000 ölçekli
haritalar üzerine çizilecek ve bunlardan kesitler
çıkarılacaktır. Kati proje
çalışmaları, başta özet olmak üzere bu
sahanın raporunda toplanacaktır. Kati raporda inşaat
kısımlarının bütün teferruatını ihtiva
eden resimler bulunacaktır. Proje hazırlanması ile ilgili
hususlarda,
1.2.1. Grup veya tek köy
içmesuları ve işletme projelerinin hazırlanmasına
ait fenni şartname
1.2.2.
Proje esaslarının
tesbitine ait talimat
1.2.3.
DSİ Etüd ve
Planlama ve proje rehberi
1.2.4.
Su kuyuları
inşası fenni şartnamesi
1.2.5.
Su kuyuları
inşasına ait teknik talimatlara uyulacaktır.
1.3. Hidrojeolojik Harita
Hazırlanması :
Bir
sahanın hidrojeolojisi ve jeolojisi hakkında bütün
bilgileri ihtiva eden haritaya, hidrojeolojik harita denir. Bu haritanın
ölçeği 1/25 000 veya 1/100 000 olabilir.
Hidrojeolojik haritaya
işlenecek bilgiler aşağıda gösterilmiştir:
1.3.1. Hidrojeolojik Bilgiler
:
Alan
dahilinde bulunan bütün kaynak, göl, gölet, akarsu, derin
ve sığ kuyular, yeraltısuyu seviye değişimlerini
gösterir haritalar, yeraltısuyu akımları ve toplama
bölgeleri, saha dahilinden geçen eş yağış
eğrileri ve aküferlerin derinlik ve kalınlıkları,
1.3.2. Jeolojik Bilgiler :
Etüd
sahası dahilinde bulunan jeolojik
formasyonların sınırları ile birlikte, hidrolojik
karakteristiklerini açıklayıcı lejandı, senklina! ve
antiklinaller, faylar, yatımlar ve eğimler,
(DSİ
no verilecek haritaların standart bir hale konulmasını
sağlamak üzere hidrojeolojik ve jeolojik bilgiler, standart lejanda uygun
olarak gösterilecektir.)
1.4.
Su noktalarının ve tesislerinin haritalara işlenmesi ve
koordinat sistemine
bağlanması;
Gerek
etüdler sırasında tesbit edilen mevcut su noktalarını,
gerekse yeniden inşa edilecek su tesislerini harita üzerinde işlemler
ve numaralamalar açık bir şekilde ve yurdu kapsayan
aşağıdaki koordinat ve numaralama sistemi gereğince,
yapılacaktır.
1.4.1.
1/25.000 ölçekli haritalarda koordinat sisteminin
kullanılması :
1/25.000 ölçekli
topoğrafik ve hidrojeolojik haritalarda, yatay ve düşey
şeritlerin kesişmesiyle meydana gelen kareler,
koordinat sisteminin esasını teşkil etmektedirler.
Karelerin her biri 1 Km.2 ‘lik bir alanı kapsar.
Bu
haritalarda, yatay şeritleri meydana getiren çizgiler, meselâ
şekil 1 de görülen Kastamonu - E 30-a,1 paftasında olduğu gibi 37, 38, 39 olarak,
güney - kuzey yönünde numaralanmıştır.
Düşey şeritleri meydana getiren çizgiler ise, soldan
sağa yani batıdan doğuya doğru, yine aynı pafta
üzerinde 01, 02, 03, 04 ….. 10 şeklinde numaralanmıştır.
Harita
üzerinde bir nokta bulunmak istendiği zaman evvelâ o
noktanın içinde bulunduğu kare belirtilir. Meselâ
şekil 1 deki A noktasının bulunması için,
evvelâ A noktasının içinde bulunduğu (07-38) karesi tarif edilmelidir.
Burada :
07
: Küçük paftadaki dikey çizgiyi (sağındaki
veya doğusundaki dikey şeridi temsilen)
38 :
Küçük paftadaki yatay çizgiyi (üzerindeki yatay
şeridi temsilen) göstermektedir. [07-38) parantezi
içerisindeki sayılarla ifade edilen çizgiler, meydana
getirdikleri karenin sol alt köşesinde kesişmektedir. Noktayı
kapsayan kare, böylece tesbit edildikten sonra; noktanın
içinde bulunduğu karenin sol alt köşesi esas
alınarak, noktanın bu başlangıçtan önce
doğuya, müteakiben kuzeye olan uzaklığı, Km. olarak
yazılmak suretiyle belirtilir :
Misal: A.
Noktası :
Kastamonu - E 30 - a
1 (07-38); 0,350 Km. Doğu, 0.500 Km. kuzey.
B. Noktası
Kastamonu - E 30 - a
1 (09-39) 0.250 Km. Doğu, 0.375 Km. kuzey
1.4.2. 1/100.000
ve 1/200.000 ölçekli haritalar :
1/100.000
ve 1/200.000 ölçekli haritalarda aynı koordinat sistemi kullanılmaktadır.
Bir noktayı kapsayan kare, üzerindeki bulunduğu yatay ve
düşey şeritlerin evvelâ düşey sonra yatay
olanın numarası yazılarak, kare içerisindeki nokta ise
aynen 1/25.000 ölçekli haritalardaki gibi karenin sol
köşesi başlangıç kabul edilerek doğuya ve
kuzeye olan uzaklıkları Km. olarak yazılarak belirtilir.
Meselâ : 77 (83 - If) 4,50 Km. Doğu, 4,00 kuzey olarak
yazılan koordinatta :
77 : Haritanın pafta
numarası
83 : Paftadaki
düşey şeridin numarası
If : Paftadaki
yatay şeridin numarasıdır.
1.5.
Galeri -Tünel ve
Kehrizlerin haritalara işlenmesi ve koordinat sistemine
bağlanması :
Galeri-tünel
ve kehriz ağız noktaları, aynen kuyular gibi haritalara
işlenir ve numaralanır. Ancak, bu gibi tesisleri kuyulardan
ayırdetmek için bunların özelliklerini harita ayrı
usullerle belirtmek icabeder. Bu özellikler yön ve eğimdir.
Galeri-tünel
ve kehrizlerin ağız noktaları koordinat sistemine göre
haritalara işlendikten sonra, yönleri, aynen jeolojik
doğrultuların haritalara işlenmesinde olduğu gibi, kuzeyden
doğuya doğru açılarla tesbit edilir ve ağız
noktasından itibaren bu yönde takriben 1 cm. uzunlukta bir çizgi çizilerek, bu çizgilerin üst tarafına
Galeri - Tünel veya Kehrizin metre olarak uzunluğu, alt tarafına
da oran olarak eğimi yazılır.
2.
HİDROJEOLOJİK ETÜD YAPILMASI
2.1. Tarif - Amaç
ve Çeşitleri :
Yeraltısularının
araştırılması ile ilgili yapılan etüdiere
Hidrojeolojik etüdler denir.
Hidrojeolojik
etüdler yapılış amaçlarına,
genişliklerine, inceleme metodlarına, sürelerine kullanılan
malzemelerine ve hassasiyet derecelerine göre ikiye
ayrılır. Etüdlerin tümünün araştırma
metodları, Rapor planı ve kontrolü 2.2, 2.3, 2.4 ve 2.5
kısımlarında belirtildiği şekilde olur.
2.1.1. Ön Hidrojeoiojik
Etüdler ;
1/100.000
ölçekli Topoğrafik haritalar veya sıhhatli krokiler
kullanmak suretiyle yüzey jeolojisi ve mevcut su noktalarına
göre yeraitısu durumunu tesbit eden, ileriki
çalışmalar için program ve tavsiyelerde bulunan
etüd şeklidir. Sıhhat derecesi mevcut donelere bağlı
olarak çok değişik olabilir. Etüd esnasında
donelerin sıhhati kontrol edilir ve bu husus raporda belirtilir.
2.1.2. Detaylı
Hidrojeolojik Etüdler :
Yeraltısuyu
bakımından işletmeye değer miktarda su bulunan
kısımlarda 1/25.000 ölçekli haritalar kullanmak
suretiyle ve yeraltısuyunu bütün karakteristikleriyle
tespit etmek amacıyla yapılan bu etüd, su noktaları
hassas bir şekilde haritalara geçirilir,
kotlandırılır, seviyeler, verimler yeniden
ölçülür, akiferlerin geometrisini tesbit amacıyla
jeofizik etüdler, icabediyorsa ilâve sondaj kuyular
açılır, su verim deneyleri ve su analizleri yapılır.
Bu
etüd, yeraltısuyu fizibilite etüdünün yeraltısu
kaynakları kısmını teşkil edecek hassasiyetle
olmalıdır.
2.2. Araştırma
Metodları ;
2.2.1. Coğrafya
2.2.1.1. Saha hakkında genel bilgiler :
Etüd sahasının yeri, ulaşım
imkânlarını, sınai, ticari, zirai ve iklimle ilgili
doneler bu kısımda incelenir.
2.2.1.2.
Topoğrafik Haritalar:
Yeryüzünün
şeklini gösterirler, kuyu yeri verilmesinde jeolojik
çalışmalarda ve kesitlerde, kontur haritaları
çiziminde, sahanın tanınmasında (göl, ova, dağ
gibi) faydalı olurlar. Etüd yapıldığı zamana
kadar olan değişiklikler haritalara işlenirler (yeni
yapılan yol, baraj, kanal vs.).
2.2.1.3.
Morfoloji şekilleri incelenir ve sahanın morfolojik tarifi yapılır.
2.2.1.4.
Akarsu, Göl, Deniz ve Bataklıklar :
Akarsuların
verimleri, değişmeleri, kolları ile göl, bataklık ve
denizlerdeki değişimler tetkik edilir.
2.2.2.
Jeoloji
2.2.2.1. Jeolojik Haritalar :
Yeraltısuyu
taşıyan formasyonların yayılımını,
dalımını, beslenme alanlarını, akifer
kalınlık ve derinliklerini göstermeleri, yönünden
etüd sırasında yeniden tanzim edilirler.
2.2.2.2. izopak Haritaları
:
Akiferlerin
kalın olan kısımlarını tayinde faydalı olurlar ve
yayılımlannı gösterirler. Yapılacak detaylı
etüdlerde düzenlenmesi gereklidir. Birden fazla akifer bulunduğu
takdirde, geniş çapta yeraltısuyu alınacak akiferler
için tanzim edilirler.
2.2.2.3. Yapı Kontur
Haritaları :
İstenen
tabakaların yeraltında bulunuşlarını gösteren
haritalardır.
Genellikle
serbest akiferlerin taban, basınçlı akiferlerin ise tavan
kontur haritalarının düzenlenmesi uygun olur.
2.2.2.4. Jeolojik Kesitler :
Formasyonların
birbirleri ile ilişkilerini belirli doğrular boyunca incelemeğe
imkân verirler. Etüd alanını değişik
yönlerde kesen en az 4 adet kesitin düzenlenmesi uygun olur.
2.2.2.5. Fotojeoloji :
Kısa
zamanda daha fazla ve sıhhatli jeolojik yorum yapmağa yararlar. Fotoğrafı
bulunan sahalarda çalışılması iyi sonuçlar
sağlar.
2.2.2.6. Yapısal Jeoloji :
Fay,
kıvrımlar, kırık gibi yapısal jeolojinin etkilerini
gösterirler. Jeolojik haritalarda gösterilebileceği gibi
ayrı harita da düzenlenebilir.
2.2.3. Jeofizik Etüdler:
Tabakaların
devamının tesbitinde, yapının
aydınlatılmasında faydalı olur. Yapı kontur
haritaları ile izopak haritalarının çiziminde ekonomi
sağlar.
Bu
bakımlardan her detaylı etüdler ve işletme alanında
yapılması uygun olur.
2.2.4. Araştırma
Sondajları :
Yapılan
etüdler sonunda istenen mahaldeki litolojik ve hidrojeolojik doneleri elde
etmek için kesin değer alınacak metoddur. Su verim deneylerine
imkân verecek şekilde yapılır. Sahadaki her akiferi ve
formasyonu deneyecek miktarda yapılmalıdır.
2.2.5. Hidrojeoloji :
Formasyonların
ve jeolojik yapının yeraltısuyu ile ilişkilerini
araştırmak amacıyla incelenir.
2.2.5,1.
Formasyonların akifer olabilme yetenekleri (Porozite, Permeabilite)
beslenme ve boşalma sahaları her formasyon için tesbit edilmelidir.
2.2.5.2.
Su noktalarının tesbiti :
Göl, bataklık,
akarsu, kaynak ve kuyuların tesbiti.
Bir etüdün en
önemli kısmını teşkil eder ve şu şekillerde
incelenir :
2.2.5.2.1. Göl,
bataklık ve akarsular için :
Yeraltısuyu
ile ilişkilerinin ve yeraltısuyu boşalım veya beslenmesinin
tesbiti.
2.2.5.2.2. Kaynaklar :
Lokasyonu,
tipi, kotu, hangi formasyondan çıktığı, verimi,
ısısı, debi değişimleri, kalitesi ve kullanılma
amaçları.
2.2.5.2.3. Kuyuların iki
kısmında incelenmesi gerekir :
2.2.5.2.3.1. Adi Kuyular
Lokasyon
tarifi, kotu, derinliği üzerinde bulunduğu ve
açıldığı formasyonlar ile litolojileri, statik
seviye, kullanılan miktar, kullanılma gayesi, ısısı,
varsa pompa verimi ve düşümü, seviye değişimleri
ve kalitesi.
2.2.5.2.3.2. Derin (Sondaj)
kuyuları :
Lokasyon
tarifi, kütüğü, statik seviye, verim, düşüm,
seviye değişimleri, ısı, kalite, kullanma amacı,
yıllık alınan su miktarı, teçhizi, kotu,
tulumbalı olup olmadığı, litolojisinin izahı, varsa
jeofizik kuyu loğu.
2.2.5.3.
Kontur haritaları
2.2.5.3.1.
Serbest akifer için :
Su tablası eğrileri çizilir.
2.2.5.3.2. Basınçlı akifer
için: Eşbasınç eğrileri çizilir,
basınçlı akifer birden fazla ise kullanılması
düşünülen akifer için düzenlenir.
2.2.6. Su Kimyası :
Bir
etüdde suyun kalitesinin etraflıca incelenmesi gerekir.
Talimatlar
gereğince su numuneleri alınır, analiz ettirilir ve
sonuçları rapor kısmında incelendiği gibi, rapor
ekleri kısmında da düzenlenen harita ve diyagramlarda
gösterilir.
2.3.
Sonuç ve Rapor Planı :
Yukarı
kısımlarda izah edilen çalışmalar ve elde edilen
doneler bir araya getirilerek kıymetlendirilir, har itaları
Reşitleri ve raporu hazırlanır. Bir hidrojeolojik etüd
raporu genel olarak şu kısımları ve ekleri kapsamalıdır
:
ÖZET
:
2.3.1. Amaç
2.3.2. Giriş
2.3.2.1. Önceki
çalışmalar
2.3.2.2. Çalışma metodları
2.3.3. Coğrafya
2.3.3.1. Etüd sahasının yeri ve
yüzölçümü
2.3.3.2. İklim
2.3.3.3.
Ekonomik gelişme
2.3.4. Jeoloji
2.3.4.1. Jeolojik
formasyonlar
2.3.4.1.1. Tortul kayaçlar
2.3.4.1.2. Mağmatik kayaçlar
2.3.4.1.3. Matamorfik kayaçlar
2.3.4.2. Tektonik ve Paleocoğrafya
2.3.4.3. Yeraltı jeolojisi
2.3.4.4. Yeraltısuyu
taşıyan formasyonlar (Yayılım, derinlik ve kalınlıkları)
2.3.5. Hidrojeoloji
2.3.5.1. Su noktaları
2.3.5.1.1.
Akarsular
2.3.5.1.2. Kaynaklar
2.3.5.1.3. Sığ kuyular
2.3.5.1.4.
Sondaj kuyuları
2.3.5.2. Yeraltısuyu
taşıyan tabakaların hidrolojik özellikleri
2.3.5.3. Yeraltısuyu bilançosu
2.3.5.4. Yıllık emniyetli verim
2.3.5.5. Yeraltısuyu işletmesinde
elverişli olanlar
2.3.6. Su
kimyası
2.3.7 Tavsiyeler
2.3.8.
Biblioğrafya
2.4. Rapor ekleri :
2.4.1. Lokasyon ve indeks haritası
2.4.2.
Coğrafya haritası
(Küçük ölçekli olabilir)
2.4.3. Hidrojeoloji
haritası (litoloji haritası) jeoloji ve hidrolojiyi bir arada
gösterir esas haritadır. Ön etüd'de kroki olabilir.
2.4.4.
Hidrojeoloji ile ilgili
1)
Su kotu ve statik seviye
haritası eş basınç haritası
2)
Akifer tavan ve taban
yapı kontur haritaları, izopak haritası
2.4.5.
Jeolojik kesitler
2.4.6.
Su kalitesi haritası
2.4.7.
Su seviyesi
değişimleri
2.4.8.
Elek analizleri
2.4.9.
Su verim deneyi
değerlendirme grafikleri.
NOT :
Ön etüdde detayla ilgili ekler verilmez sıhhatli bir kroki
yeterli olabilir.
2.5. Raporun kontrolü :
Raporların
kontrolü «Plânlama kademesinde yapılan hidrolojik
etüd raporlarının hazırlanmasında dikkat edilecek
hususlar ile tetkiki hakkında talimat» uyarınca DSİ
Yeraltısuları Dairesinin ilgili elemanları tarafından
yapılır.
BÖLÜM III.
KUYU YAPIMI
1. KUYU
YERLERİ
1.1. Kuyu yeri seçimi :
1.1.1. Kuyu
yeri hiç bir zaman, sel sularının erişebileceği veya
satıh sularının toplanabileceği yer, çukur, dere ve
toplanma hattı içerisinde seçilmemelidir.
1.1.2. Göl,
akarsular ve sel yatakları kenarında kuyu açılmasına
zorunluluk bulunduğu takdirde, kuyu yerinin kotu, göl, akarsu ve
sel yatağı en yüksek kotundan en az 60 cm. daha yüksek olacaktır.
1.1.3. Satıh
sularının kuyuya akmasını veya gerek bu suların
gerekse kuyudan çıkan suların, kuyu civarında birikerek
bataklık meydana getirmesıni önlemek amacıyla, kuyu yeri,
kabilse, arazinin yüksek bir noktasında seçilmeli, veya
kuyu etrafında 15 m.lik bir çap dahilinde kalan zemin
yüzeyi iyice tesviye edilerek gerekli drenaj tedbirleri
alınmalıdır.
1.1.4. Sahil
bölgelerde kuyu açılmasına lüzum
görüldüğü takdirde; kuyu yerinin, formasyonun jeolojik
durumu gözönünde bulundurularak, deniz suyunun kuyu suyuna
karışmasına imkân vermeyecek kadar sahilden uzakta
seçilmesi lâzımdır.
1.1.5. Kuyu
yeri hiç bir zaman mevcut bir kuyunun tesir sahası içinde
seçilmemelidir.
1.1.6. (Değişik:RG-7/6/2011-27957) Kuyu yerinin yeraltı elektrik, gaz,
kanalizasyon tesisi, havai yüksek gerilim hattı, doğalgaz boru
hattı, petrol boru hattı, sel yatakları, mesken, bina,
lağım mecraları, septik çukur, kanalizasyon,
mezarlık, atık depolama tesisi, hayvan çiftliği,
ağıl ve benzeri gibi yerleri etkilememesi ve bu yerlerden
etkilenmemesi için teknik açıdan açılması
gereken lokasyon ile bu yerlere uzaklığı teknik sorumlu
tarafından hazırlanacak raporun DSİ tarafından
kabulünden sonra belirlenir.
1.2.
Kuyu yerinin işaretlenmesi ;
Kuyu
yerinin haritalara işaretlenmesi II. Bölümde
açıklanan koordinat sistemlerinde belirtildiği şekilde
yapılır. Haritada işaretli kuyu yerinin araziye
uygulanmasında çok dikkatli davranılarak
yanlışlıklara meydan verilmemelidir. Bunun için, gerekli
ölçümler yapıldıktan sonra kuyu yeri bir kazıkla
işaretlenmeli ve sondaj işlemine tam bu nokta üzerinde
başlanmalıdır.
2. SU KUYULARININ
ÇEŞİTLERİ :
Sondaj
makinası yardımı ile inşa edilen su kuyuları gerek
açılış, gerekse kullanılma yönünden
çok çeşitlidir. Ancak, bütün çeşitleri
«Araştırma Kuyuları» ve «Üretim veya
işletme kuyuları» olarak iki cins veya grupta toplamak
mümkündür. Bu iki cins kuyu Yeraltısuları Kanununda ayrı
ayrı tarif edilmiştir.
2.1. Araştırma
Kuyuları :
Yeraltısuları
hakkındaki kanunun 2. maddesinde, Araştırma Kuyuları
«Yeraltısuyu hakkında bilgi edinmek üzere açılan
kuyular» şeklinde tanımlanmıştır. Bu
tanıma göre, aynı kanunun 3 üncü maddesinde
sözü edilen, «İlan edilmiş yeraltısuyu
işletme alanları dışında açılacak her
türlü kuyu» araştırma kuyusu
niteliğindedir.
2.2. Üretim (İşletme)
Kuyuları :
DSİ
tarafından sınır ve karakteristikleri belirtilerek; 167
sayılı Kanunun 3. maddesine göre ilân edilmiş
olan işletme sahalarında, aynı kanunun 8. madde
hükmüne göre, belge alınarak açılacak
kuyularla, ilan edilmemiş sahalarda araştırma amacı ile
açılarak su bulunduktan sonra 167 sayılı Kanunun 2.
maddesindeki tanıma göre istifadeye sunulan kuyulara,
«İşletme veya Üretim Kuyusu» denir.
Doğrudan
doğruya işletme kuyusu olarak açılacak kuyular
için, önceden arama belgesi alınarak, kuyu
inşaasına geçilebilir. Ancak 167 sayılı Kanunun 4.
maddesine göre, ilân edilmiş işletme sahalarındaki
kuyuların yerleri, adetleri, derinlikleri ve diğer nitelikleri
saptanmış olduğundan, bu hususlar arama belgesine
kaydedilmiş bulunmalıdır. İşletme sahalarında
açılan işletme kuyularından çekilebilecek su
miktarı 167 sayılı Kanunun 4. maddesi gereğince ilân
edilmiş olduğundan bu hususun da kullanma belgesine
kaydedilmiş bulunması gerekir.
3. SONDAJ
İŞLEM VE METODLARI :
Yeraltısuyu,
maden ve petrol gibi yeraltı zenginlikleri ile malzeme ve drenaj
konularının etüd edilmesi amacıyla mekanik
araçlarla, yeraltına, düşey veya belirli eğimde
delik açılmasına, sondaj denir. Sondaj işlemleri genel
olarak, 3 ayrı sistemde yapılır.
3.1.
Dönmeli (Rotari) sondaj sistemi :
Kesici
uçları olan bir matkabın dönmesi sonucu zeminin
kesilmesi, kırılması ve öğütülmesi, bu
kesintilerin yüzeye çıkarılması ve bu şekilde
meydana gelen boşluk içerisinde ilerleyerek arz kabuğunun
delinmesi sistemine dönerli (veya rotari) sondaj sistemi bu sistemin
uygulanmasında kullanılan makinalara ise dönerli (veya rotari)
tip sondaj makinaları denir. Matkabı döndüren bir motor,
matkap ile motoru birleştiren bir boru sistemi, matkabın
kestiği parçaları yeryüzüne çıkaran bir
sıvı veya hava ortamı ile bu sıvı veya havanın
dolaşımını (Sirkülasyonunu) sağlayan bir pompa
veya kompresör, dönerli (rotari) tip sondaj makinasının
temel parçalarını teşkil eder. Buna bağlı
olarak, dönerli (rotari) tip sondaj makinaları kırıntı
ve kesintileri yüzeye çıkaran maddenin cinsi ve yönü
itibariyle 3'e ayrılırlar.
3.1.1.
Düz dolaşımlı (sirkülasyonlu) dönerli (rotari)
tip sondaj makinaları :
Bu
tip makinalarda, dolaşım sıvısı olarak sondaj
çamuru veya su kullanılır. Pistonlu bir pompa
vasıtasıyla havuzlardan alınan sıvı, sondaj dizisi
adı verilen çeşitli boruların içinden
geçerek, matkabın deliklerinden süratle
fışkırmak suretiyle kuyu civarı ile sondaj dizisi
arasındaki boşluktan yükselir ve yüzeye
çıktıktan sonra, kanallar vasıtasıyla tekrar havuza
döner. Sondaj sıvısının bu şekil ve
yöndeki hareket sistemine, düz dolaşım; bu şekilde ve
yönde sıvı dolaşım ile çalışan sondaj
makinalarına da düz dolaşımlı döner tip sondaj
makinaları ismi verilir.
NOT : Daha fazla bilgi için
: DSİ Yeraltısuları Dairesi SF - 101, SF - 107, SF -
103 No.lu talimatlarına bakınız.
3.1.2.
Ters dolaşımh (sirkülasyonlu dönerli rotari) tip sondaj
makinaları :
Bu
tip makinalarda, sondaj sıvısı olarak genellikle su
kullanılır. Havuzdaki su, yer çekimi ve kanallar
vasıtasıyla kuyu ağzına gelerek, sondaj dizisiyle
delik cidarı arasından aşağıya kadar iner ve
bütün bu boşluğu doldurduktan sonra matkap
deliklerinden girerek ve dengelenerek delme takımının
içerisinde yükselir. Diziye bağlanmış olan bir
santrifüj tulumba bu sıvıyı emerek boşaltma hortumu
vasıtasıyla tekrar havuza boşaltır.
Ters
dolaşım sisteminin uygulanmasını mümkün
kılan makinalar, fazla derin olmayan fakat geniş
çaplı kuyular açma işlerinde kullanılır.
NOT : Daha fazla bilgi için
DSİ Yerlatısuları Dairesi SF - 109 No.lu talimatına
bakınız.
3.1.3. Hava
dolaşımlı Dönerli (Rotari) tip sondaj makinaları
:
Dolaşım
sıvısı yerine hava, pompa yerine kompresör kullanan bu tip
makinalar; genel olarak dolaşımı, istendiğinde hava,
istendiğinde çamurla yapabilecek şekilde imal edilirler.
Rutubetsiz, çatlaklı ve bilhassa sıvı ile
dolaşım temin edilemiyen kalker formasyonlarda, bu makinalar
kullanılırlar.
NOT ; Daha iszla bilgi
için DSİ Yeraltısuları Dairesi SF - 107 No.lu
talimatına bakınız.
3.2. Darbeli Sondaj Sistemi
:
Tek,
2, 3 veya 4 kanatlı ağır bir baltanın yukarı
aşağı hareketi formasyonu dövmek suretiyle, onu
kesmesi, parçalaması ve ufalanması sonucu delme veyahut
ilerleme temin etme sistemine «Darbeli sondaj sistemi" denir.
Darbeli sondaj sistemi, balta ile sondaj makinası arasındaki
bağlantının cinsine göre, ikiye ayrılır.
3.2.1. Çubuklu Darbeli
Sistem :
Bu
sistemde, balta ile makina arasındaki bağlantı, borular (veya
dolu çubuklar) ile temin edilir. Bu sebeple bu sisteme
«çubuklu darbeli sistem» adı verilir. Borular
birbirlerine dişli kısımlar vasıtasıyla eklenir.
Makinanın üzerinde bulunan bir eksantrik sayesinde takım
yukarı kalkar ve muayyen bir yüksekliğe eriştikten sonra
ani olarak düşer. Baltanın her aşağı inişinde,
kuyunun dibinde aynı keskin hat üzerine düşmemesi
için, çubuklar elle veya otomatik bir düzen
vasıtasıyla devamlı surette döndürülür. Baltanın
düşmesi sonucu meydana gelen darbenin etkisiyle formasyon
parçalanır ve ufalanır. Yukarıdan dökülen
az miktardaki su ile formasyon kesintileri bulamaç haline gelir.
Belirli bir ilerlemeden sonra, sondaj dizisi sökülerek
dışarı çıkarılır. Kuyu içerisine
bir tel halat ucuna bağlı ve dibi klapeli bir kova indirilerek
kuyunun dibi temizlenir. Şayet, formasyonda yıkıntı
oluyorsa, kuyu cidarının göçmesini inlemek üzere,
kuyu içerisine geçici muhafaza borusu indirilir ve sondaja bunun
içerisinden devam edilir.
3.2.2. Halatla Darbeli Sistem
:
Bu
sistemin çubuklu darbeli sistemden farkı, balta ile makina
arasındaki bağlantının çubuk yerine çelik halat ile temin edilmesidir.
Halatlı darbeli sistemde kullanılan halatlar, genellikle kendir
özlü ve sol sarımlı çelik halatlardır. Halat
gerildiği zaman, ucundaki baltanın kendiliğinden bir miktar
dönmesi baltanın ayrıca elle veya mekanik bir tertiple
döndürülmesine lüzum bırakmaz. Diğer işlemler çubuklu sistemdekinin
aynıdır.
3.3. Hafif Araç
Sondajı :
Hafif
araç sondajı prensip olarak dönmeli veya darbeli sistemlerin
klâsik sondaj makinasına ihtiyaç göstermeyen basit
uygulamalarıdır. Güç kaynağı olarak, genellikle
motor kullanılmaz veya 15 Beygiri geçmeyen çok
küçük güçlü motorlar kullanılır.
Vinç tertibatı caraskaldan ibarettir.
Darbelerle
boru çakarak, el burgusu kullanarak, basınçlı suyu
delici güç olarak kullanarak yapılan sondajlar hafif
araç sondajlarıdır.
Bu
sondajlarla en fazla 50 m. derinliğinde ve 16 cm. çapında kuyu inşa edilebilir. Hafif araç sondörlük
yeterlik belgesi olan sondörler sadece bu tip araçlarla ve
yukarıdaki şartlarla çalışabilirler.
4. NUMUNE
ALMA:
4.1.
Kırıntı (Sediman) Numune :
Gerek
araştırma, gerek işletme gayesiyle açılan kuyularda,
geçilen tabakalardan, materyalin, fiziksel, kimyasal, hidrolik ve
jeolojik özelliklerinin tayininde kullanılmak üzere, numuneler
alınacaktır. Bu numuneler, kuyularda her metrede ve her
formasyon değişmesinde alınacaktır. Düz
dolaşımlı dönmeli sondaj sistemiyle açılan
kuyularda, dolaşım sıvısı ile birlikte
yüzeye çıkan numuneler, kuyu ağzından; ters
dolaşımlı sistemde ise, boşaltma hortumunun ucundan
alınacaktır. Bu numuneler, sondaj sıvısı ile
karışmış olarak çıktığından,
yanlışlığa mahal vermemek üzere, bunların hem
yıkanmış hemde yıkanmamış halde muhafaza edilmesi
lâzımdır.
Numuneler,
dolaşım sıvısının, yüzeye ilk
çıktığı yerde, sıvıyı delik çapı
1 mm. den daha küçük bir tel süzgeçle süzmek
suretiyle, alınacaktır. Tel süzgecin içinde kalan
numunenin takriben 1/2 kilogram olması lâzımdır.
Süzgeçle alınan numuneler, her bir gözü 10x10x10 cm. olan ve bir sırada 10
gözlü ve yanyana dört sıradan müteşekkil,
standart numune sandıklarına konacaktır. Her numunenin bir
kısmı, alındığı metreyi gösteren
gözün köşeden köşeye bölünmüş
bir yarısına alındığı gibi yıkanmadan,
diğer kısmı da, süzgeci su ile dolu bir kova
içerisinde yüzdürmek suretiyle, yıkandıktan sonra,
gözün diğer yarısına konacaktır. Şayet
dolaşım sıvısı temiz su ise, alınan numuneyi
yıkamaya lüzum yoktur.
Havalı
dönerli sistemde ise; kuyu ağzına, kuyudan hava
basıncıyla gelen tozların etrafa yayılmasını
önlemek üzere, bir bez hortum ile bir dirsek monte edilerek, numune
bu dirseğin ucundan alınacaktır. Havalı sistemde, kuyu
çekici kullanılıyorsa, yüzeye daha iri parçalar
geleceğinden, bunlar toplanarak sandığının
gözlerine konacaktır.
Darbeli
sistemde numuneler, beyler kovası ile alınır. Yüzeye
çıkartılan numune, doğrudan doğruya beylerin
indirildiği derinliğe tekabül eden numunedir ve
yıkanmasına lüzum yoktur.
Yukarıda
açıklandığı şekilde alınacak
bütün numuneler, bir teknik eleman tarafından tetkik
edilerek, bunlardan aynı formasyondan alındıklarına kanaat
getirilenlerin bir başından; bir ortasından ve bir de sonundan
olmak üzere üç tanesi alıkonulacak, diğer
kısımları atılacaktır. Bütün
formasyonlardan alınan numuneler standart numune torbalarına
konacaktır. Standart numune torbası, 20x20 cm. ebadında olup,
dibinde torbaya sıkıca dikili bir kâğıt etiket
bulunan ve ağzı büzülebilen, sık dokuma bezden
olacaktır. Her numuneye ait bilgiler torbaya dikilmiş olan ve
aşağıda örneği görülen etiketin
üzerine, doğru ve eksiksiz olarak yazılacaktır.
Numune
Torbası Etiketi
Kuyu
No
: .......................................
Koordinatı
:.........................................
Numune alış
tarihi :.........................................
Derinlikler
:.........................................
Numuneyi
alan :.........................................
Numunenin
cinsi : ........................................
Düşünceler
:.........................................
Numune No.
: ...............................................................
Sondaj yeri
tanımı
:................................................................
Bu
şekilde torbalanmış numuneler, standart numune sevk
sandıklarına yerleştirilerek inşaat tamamlandıktan
sonra.yol ve posta masrafı DSİ'ye ait olmak üzere, en yakın
DSİ ünitesine teslim edilecektir. Sandıkların kapalı
alt yüzüne aşağıda örneği görülen
etiket yapıştırılacaktır.
Numune Sandığı Etiketi
İli : .................................................................................................
Mahalli
:.................................................................
Kazı cinsi :
.............................................................
.....................
Metreden ......................... Metreye
Numune torbası
adedi...............................................
Sandık No. su
........................................................
4.2. Karot
Numune :
Kuyularda,
döner karot alıcılarla, karot numune alınabilir. Karot abalar;
tekli, ikili, üçlü veya tel halattı tiplerde olup,
zeminin cinsine göre değişik tipler kullanılır.
Karotlar, zeminden silindirik şeklinde kesilerek ahnan numunelerdir. Bu
şekilde alınmış numune, formasyonun cinsini ve
derinliği hassasiyet ve yakınlıkla tayine yarar. Zeminden tam
hassas ve örsesenmemiş numune almak icap ettiği zaman Dennison
tipi veya üçlü karotiyer kullanılır. Bunlar,
iç içe 3 tüpten müteşekkil olduğu
için, dolaşım sıvısı formasyona hiç
temas etmediğinden numune bozulmadan ve bir dış tesire
uğramaksızın alınmış olur.
Alınan
karotlar maksada göre sandıklanacaktır. Eğer maksat,
zeminin her türlü kimyasal özelliklerinin tayini ise, karotlar,
kendi dış çaplarına tekabül eden bir iç
çapa sahip çinko silindirler içine konacaktır ve
rutubetinin kaçmaması için alttan ve üstten,
parafinienecektir. Çinko kabın üstüne, numunenin alt
ve üst tarafı işaretlenecek, alındığı
derinlik ile numune torbaları etiketlerinde istenen diğer bilgiler
açık ve eksiksiz olarak yazılacaktır.
Eğer
amaç sadece jeolojik özellikleri ve çatlak vs. durumunun
tesbit etmek ise, o zaman karot, alındığı şekilde
öze! sandıklara yerleştirilerek en yakın DSİ
ünitesine teslim edilecektir. Karot sandıkları karot
genişliğinde, 4 sıradan müteşekkil olup her bir
sıranın boyu, içten içe 1 m. dir. Sandığın kapağına, kuyunun yeri, ili, ilçesi ve kuyu sicil
numarası (veya belge No : su) yazılacaktır.
5.
TEÇHİZ VE TECRİD İŞLEMLERİ :
Sondaj
makinası ile delinen kuyuya; kuyunun açılmış
olduğu formasyonların arzu edileninden su elde etmek, arzu
edilmiyenleri kapatmak ve kuyuyu sağlam tutmak gayeleri ile
çeşitli borular indirmek, çimento enjeksiyonu yapmak,
beton dökmek gibi işlemlerin tümüne teçhiz ve tecrid
işlemleri denir. Kuyunun delinmesinden önce ve sonra bazı hesap
ve projelere göre yapılacak bu işlemler borulama,
filtreleme ve tecrid işlemleri olmak üzere 3 kısma
ayrılırlar. Borulama ve filtreleme işlemlerinin her ikisine
birden «teçhiz» denilir. Bir kuyuda yapılan
teçhiz, çeşitli deneyler sonucu geri alınacak yani boru
ve filtreler geri çekilecekse buna «geçici
teçhiz»; devamlı olarak kuyuda kalacaksa «devamlı
teçhiz» ismi verilir. Teçhiz işlemi, bünyesinde
bir delik açılması halinde kendini tutamıyarak
yıkılan veya göçen bağlantısız ve taneli
formasyonlarda yapılır. Bağlantılı ve kütle
halindeki kendini tutabilen, göçmeyen formasyonlarda teçhiz
işlemi yapılmasına lüzum yoktur. (Daha fazla bilgi
için DSİ Yeraltısuları Dairesi SF - 111 ve SF - 113
No.lu talimatlarına bakınız.)
5.1.
Borulama:
Kuyuya
ilerde indirilecek tulumbayı ve bizzat kuyunun kendisini korumak,
filtreler vasıtasıyla kuyuya dolan suyu tulumba emiş
noktasına kadar taşımak; filtrelerin birbirleriyle ve
yüzeyle olan bağlantılarını sağlamak için
kuyu içersine deliksiz borular indirme işine «Borulama»
ismi verilir.
Teçhiz
boruları taşıyacakları ağırlığa ve
cidardan gelen formasyon basıncına dayanaklı olacak
şekilde paslanmaz çelik, paslanmaz alaşım, çelik
çekme çelik döküm, ahşap ve plâstik
malzemeden imal edilirler. Bağlantıları manşon,
flanş, susta, geçme, yapıştırma veya kaynakla
sağlanır.
Kuyuya
indirilecek borunun çapını, uzunluğunu, cinsini ve
bağlantı şeklini; kuyu projesini yapan mühendis,
çekilecek su miktarına, akiferin hidrolik, hidrojeolojik ve
kimyasal özelliklerine bağlı olarak seçer ve hesaplar.
5.2.
Filtreleme
Delinen
kuyudan ve geçilmiş formasyonların arzu edilenlerinden; istenen
miktarda suyu, formasyonun yıkılmasına sebep olmadan ve temiz
olarak çekmek için kuyu içindeki belli seviyelere
delikli borular indirme işlemine «filtreleme» adı
verilir.
Filtreler,
genellikle boruların aynı malzemeden imal edilirler. Ancak, bir
kısım filtreler doğrudan doğruya filtre olarak imal
edilirlerken, bir kısmı evvelâ boru olarak imal edilir,
bilâhare üzerlerine delikler açılarak filtrehaline
dönüştürülürler.
5.2.1. Filtre
Çeşitleri :
Filtreler üzerindeki
deliklerin yapı ve şekline göre değişik şekil ve
isim alırlar.
5.2.1.1. Yarık
açıklıklı saç filtreler ; Saçtan mamul
borulara pres veya bıçakla; enine veya boyuna dikdörtgen
şekilli yarıklar açılmak suretiyle imal
edilmişlerdir.
5.2.1.2. Köprü tipi filtreler :
Aynı cins borular üzerinde zımba ile pancurlu delikler
açmak suretiyle imal edilirler.
5.2.1.3. Plâstik filtreler; Doğrudan
doğruya delikli veya yarıklıı olarak dökülen
veya boru olarak imal edildikten sonra bıçakla delik
açılan PVC veya muadili suni elyaftan mamul borulardır,
5.2.1.4.
Johnson tipi filtreler:
Amerikan
patentli, birbirine kaynatılarak sarılmış tellerden meydana
gelmiştir.
5.2.1.5.
Katlı filtreler : Aralarında elek teli bulunan ve delikleri birbirini
karşılayan içiçe iki galvaniz borudan
yapılmış filtrelerdir.
5.2.2. Filtre
Özellikleri :
Filtrelerin,
kullanılacakları akifere uygun özellikleri bulunmalıdır.
Bu özellikler şunlardır :
5.2.2.1. Filtre aralığı : Filtre
üzerindeki bir delîğin genişliğidir, mm ile ifade
edilir. Kullanılan aralıklar 0,1 mm. ile 5 mm. arasındadır.
5.2.2.2. Filtre açıklığı : Filtre
üzerindeki delik alanları toplamının, tüm boru
alanına oranıdır. Yüzde ile ifade olunur ve kullanılan
açıklıklar % 7 - 40 arasındadır.
5.2.2.3. Filtre verimi: Bir metre boyundaki filtrenin emniyetli
hızla iç kısma sızdırabileceği su miktarı
olup, birimi It/sn/m.dir.
5.2.3.
Filtre Hesabı :
Filtrelerin
bağlantı şekli boruların aynıdır. Kuyu projesini
yapan mühendis, gerekli hesapları yaptıktan sonra
projesinde, filtre cinsini, bağlantı şeklini, filtre
aralığını, filtre verimini, filtre
açıklığını, filtre boyunu, filtre konulacak seviyeleri
ve filtre çapını hesapları ile birlikte göstermekle
zorunludur. (Daha fazla bilgi için DSİ Yeraltısuları
Dairesi SF - 113 No.lu talimata bakınız)
5.3.
Tecrit:
Yüzeydeki
kötü kaliteli, pis suların kuyunun içerisine girmesini;
bazı tabakalarda bulunan suların başka tabakalardaki sulara
karışmasını veya satha çıkmasını
önlemek gayeleriyle, karışma ve kirlenme yollarının
boru, beton, kalın kil veya çimento şerbetiyle
kapatılmasına, «Tecrit» denir.
5.3.1. Ayrı akifelerin
tecridi :
Aynı
kuyuda, statik basıncı yüksek olan iyi kaliteli su
tabakalarındaki suların statik basıncı alçak olan su
tabakalarına kaçmasını; veya kötü kaliteli
suların iyi kaliteli sulara karışarak, bunları
bozmasını önlemek maksadiyle, statik basıncı
alçak olan tabakalarla, kötü kaliteli su tabakaları,
mutlaka tecrit edilmelidir. Bu tip tabakaların tecridi, ya sondaj
işlemi sırasında veya kuyunun tamamlanmasından sonra
yapılır. Tecrit, ya boru indirilerek, boru
dışından kil, beton veya çimento şerbeti basmak
suretiyle veya boru indirilmeden çimento şerbeti basmak suretiyle
tamamlanır.
5.3.2. Artezyen suların
yüzeye sızmasına karşı tecrit;
Yüksek
basınçlı artezyenlerde, teçhizden sonra, hatta kuyu
yapımından 1-2 yıl sonra yüzeye sızmalar
görülebilir. Bunu önlemek için bu tip kuyularda, iki
türlü tecrit yapılır.
5.3.2.1.
Kuyuda yüksek basınçlı bir artezyen tabakanın
varlığı ve derinliği biliniyorsa, artezyen tabakaya
girmeden sondaj durdurulur. Kuyuya boru indirildikten sonra pompa ile
çimento şerbeti basılmak ve boru ile kuyu cidarı arasındaki
boşluk, tamamiyle çimento şerbeti ile doldurulmak suretiyle
tecrit edilir. Donma süresi sonunda, sondaja borunun içinden devam
edilir. (Teleskopik teçhiz)
5.3.2.2.
Sondaj esnasında, bilgi eksikliği dolayısiyle, evvelden bilinmesine
imkân olmayan bir artezyenle karşılaşılırsa, bu
artezyen tabakasını sızdırmaz hale koymak için,
iki türlü tecrit yapılır. Sondaj derhal durdurularak
kuyuya boru indirilir, çimento şerbeti basılarak, kuyu
cidarı ile boru arasındaki boşluk doldurulur. Şerbetin
donmasını müteakip, boru içinden sondaja devam edilir.
Diğer şekil sondaja devam edilerek, kuyunun tamamlanmasıdır.
Boru ve filtreler indirilir. Çakıllama yapılır,
çakıl seviyesi artezyen tabakasının biraz
üstüne gelince çakıllama durdurulur,
çakılın üstü takriben 1 M. kalınlıkta kil ile doldurulur ve üst tarafı kuyu ağzına kadar
betonlanır. Burada kullanılan beton, sadece, kum, çimento ve
su karışımından meydana gelen akıcı, koyu
bir şerbettir. Eğer artezyen akmaya başlamışsa
kuyunun veriminden daha yüksek verimde bir motopomp kullanılarak
kuyudaki su seviyesi pompajla mümkün olduğu kadar
düşürüldükten sonra betonlama yapılır. Beton
priz yapmadan, motopomp durdurulmamalıdır. Eğer betonlama
sırasında herhangi bir akım olmazsa, betonlamadan sonra iyi bir
geliştirme yapılmalıdır. Artezyen akımını
durdurmak için özgül ağırlığı iyice
hesaplanmış barit te kullanılabilir.
5.3.3.
Kuyuların Sıhhi Şartlar Dolayısiyle Tecridi :
Yeraltısuyu
tabiattaki bulunuşu ile çoğu zaman yerüstü suyuna
oranla bakteriyolojik yönden çok daha emin ve içmeye
elverişlidir. Kuyu yapımı sırasında, veya kuyu
yapımından sonra yapılan hatalar kuyuların kirlenmesine
sebep olur. Bilhassa, yüzeyden itibaren çatlaklı bir formasyon
içinde açılmış bulunan kuyularda
dışarıdan kirlenme ihtimali çok fazladır. Kuyular
inşa edilirken, bilhassa civara nazaran daha yüksek bir kotta
inşa edilmeli ve gerek teçhiz gerekse kuyu yerinin
seçimi konularında belirtilen şartlara uyulmalıdır.
Kuyunun satıhtan itibaren asgari 10 m.si (Yukarıda belirtilen şartlar ve diğer ihtiyaçlar, daha derin seviyelere kadar
betonlamayı icap ettirmiyorsa mutlaka çimento şerbeti
ile doldurularak betonlanmalıdır.
NOT :
Tecrid işlemlerinde kullanılacak beton
karışımları için DSİ Su Kuyuları
İnşasına Ait Teknik Şartname ve birim fiyat
cetveline bakınız.
6-
ÇAKILLAMA :
6.1. Sondaj makinası ile
açıldıktan sonra borulama ve filtreleme işlerinde biten
kuyuda; kuyu cidarı ile boruların dış yüzeyi
arasında kalan boş hacmin belli miktar ve kalitede
çakılla doldurulması işlemine
«Çakıllama» denir. Çakıllama kendini
tutamayan bağlantısız ve taneli formasyonlarda
yapılır.
6.2. Çakıllama; kuyu
yapımındaki çok önemli kısımlardan biri olup,
sağlandığı pek çok yararlar vardır. Bunlar,
şöylece sıralanabilir.
6.2.1. Kuyunun yıkılmasını
önlemek : Teçhiz çapının, kuyu
çapından bir miktar küçük olması zorunlu
olduğuna göre, aradaki boşluk herhangi bir şekilde doldurulmaz
ise, kuyunun çeşitli yerlerde yıkılması ve
göçmesi vuku bulacaktır. Bu yıkılma muhtemelen
yukarıdan aşağı doğru olacak ve kuyu
ağzının göçmesi ve küçük bir krater
halini alması önlenmiyecektir. Bu durumla
karşılaşılmaması için teçhiz
dışı ile kuyu cidarı arasının,
teçhizi çakılla doldurulması gerekir.
6.2.2. Filtrelerin tıkanmasını
önlemek : Kuyu cidarı ile, teçhiz arasındaki
boşluğun çakılla doldurulmaması halinde, su
taşıyan ve karşılarına filtre konulmuş seviyeler,
yukarıdan dökülen ve geçirgenliği olmayan malzeme
ile dolacak, dolayısıyla filtreler iş göremez hale
gelecektir. Çakıllarda bu hali önleyerek formasyonla filtre
arasında geçirgen olan bir ortamı meydana getirir.
6.2.3. Formasyon tanelerini tutmak:
Çakıllama yapılmıyan hallerde, kuyunun
göçmediği ve filtreleri tıkamadığı biran
için kabul edilse bile; şöyle bir sakınca ile
karşılaşılacaktır. Su veren taneli tabakadan, pompaj
sonucu; zaman zaman kopan küçük parçalar arada
süzücü hiçbir ortam olmadığı için
doğrudan filtre yüzeyine çarparak, filtre deliklerinden
içeri girecek ve kuyudan su ile birlikte kum da pompalanmış
olacaktır. Bu durum her ne şekilde kullanılırsa
kullanılsın, üretilen su için arzu edilmiyen bir
husustur. Kaldı ki bu kum tanecikleri bir zaman sonra gerek
tulumbayı, gerekse su tesisatını aşındırıp
doldurarak kullanılmaz hale getirecektir. Kum pompalama ile formasyonda
meydana gelecek boşluklar yüzünden arazide çökme
olması da söz konusudur. Kuyudaki uygun bir çakıllama,
formasyondan gelen tanelerin geçmesine müsaade etmeyerek,
yukarıda belirtilen sakıncaları önleyecektir.
6.2.4. Daha geçirgen bir ortam
hazırlamak: Kuyuya atılan çakılın
granülemetrisi, formasyon granülemetri eğrisine paralel fakat
bir mertebe büyüktür. Taneli bir ortamın
geçirgenliği (permeabilitesi) tane iriliği ile doğru
orantılı olduğundan, filtre etrafında meydana getirilen sunî
çakıl zarfının geçirgenliği, formasyonun
geçirgenliğinden büyük olacaktır. Saniyen,
geliştirme ile suni çakıl zarfını teşkil eden
taneler kuyudan dışarı doğru, büyükten
küçüğe doğru sıralanmış
olacaklarından; zarfın geçirgenliği
dışarıdan içeriye doğru gittikçe
büyüyecektir. Meydana getirilen bu durum; formasyondan kuyuya
doğru olan yeraltısuyu akımını
kolaylaştıracak, düzenliyecek ve kayıpları asgariye
indirecektir.
6.3.
Çakıllamanın yukarıda açıklanan
yararları sağlayabilmesi için; kuyuya atılan çakılın
aşağıdaki özellikleri taşıması
şarttır.
6.3.1.
Temiz ve
yıkanmış olmalı, yabancı madde ihtiva etmemelidir.
6.3.2. Köşeli olmamalıdır.
Şekilleri küreye yaklaştığı oranda yararlılığı
artacaktır.
6.3.3.
Granülemetrisi formasyona ve kullanılan filtrenin
aralığına uygun olmalıdır. Şöyleki :
Yukarıda 6.2.4. maddesinde belirtilen hususun
gerçekleşebilmesi için; evvelâ formasyondan
alınan numunenin elek analizi yapılarak, granülometri
eğrisi tesbît olunmalıdır. Kuyuya atılacak çakılın
granülemetri eğrisi formasyonunkine kabaca paralel şekilde
olmalıdır; şu şartla ki, kuyuya atılan
çakılın % 20-40’ı, geliştirme
sırasında filtrelerden geçerek yukarıya
alınabilecek boyutta, yani filtre aralığından daha
küçük olmalıdır. Bunun nedeni, filtreye yakın
kısımlardaki ince taneleri pompajla yukarıya alarak 6.2.4.
maddesinde sözü edilen tanelerin büyükten
küçüğe sıralamasını sağlamaktır.
6.4.
Çakıllama yapılmıyacak haller :
Yukarıda
sayılan sakıncaların bulunmadığı tamamen
bağlantılı Formasyonlar içinde
açılmış kuyuların çakıllamasında
bir yarar olmadığı gibi lüzum da yoktur.
Bazı
hallerde, bağlantısız ve taneli formasyonlarda da
çakıllama yapılamaz. Eğer formasyon satıhtan
itibaren veya teleskopik borulama tabanından itibaren homojen olarak
devam ediyorsa; kuyu ağzının göçmemesi için
gerekli tedbirler alınmışsa ve kullanılan filtre
aralığı formasyonu teşkil eden tanelerin % 60 -
80'inden daha küçükse suni çakıllamaya lüzum
yoktur. Geliştirme sırasında küçük taneler
dışarı atılmak suretiyle filtre etrafında daha
iri tanelerden bir zarf meydana getirilerek 6.2.4. maddesinde
açıklanan husus da sağlanmış olacaktır. Bu
işleme «Tabii Çakıllama» ismi verilir. Not:
Çakıllama konusunda daha fazla bilgi için, DSİ
Yeraltısuları Dairesi SF - 111 No. lu talimata
bakınız.
7- YIKAMA:
Dönerli
sistemle ve düz dolaşımla (normal sirkülasyon)
açılan kuyularda, dolaşım sıvısı
bilhassa seçilmiş özelliği dolayısıyla kuyu
cidarında bir sıva yapar (keyk). Bu sıvanın sondajın
devamı sırasında, kuyunun yıkılmasını
önlemek gibi büyük bir görevi vardır. Ancak, sondaj
tamamlandıktan ve teçhiz işlemi yapıldıktan
sonra; bu sıvanın varlığı avantaj olmaktan
çıkar kuyuya olan su akımını durdurduğu
için büyük bir sakınca olur. Kuyudan normal verimin
alınabilmesi için bu sıvanın ortadan
kaldırılması gereklidir. Bunu temin için, sondaj
dizisi, ucunda matkap olmaksızın kuyu içindeki muhtelif
filtreli seviyelere indirilerek, yukardan basınçla su basılır
ve kuyu içinden gelen su berraklaşıncaya kadar basmaya devam
edilir. Bu işleme yıkama (lavaj) ismi verilir. Yıkama,
yukarıda açıklandığı şekilde basit
olarak yapılabildiği gibi, bazı özel gereç ve
kimyasal katkılar kullanarak daha etkili olarak yapılabilir.
Şöyleki :
7.1. Jet Metodu ile
yıkama :
Jet
ismi verilen gereç, tijlere takılabilen silindir şeklinde ve 4
adet haç şeklinde yatay borusu olan, yatay boruların silindir
gövdeye payandalarla da takviyeli olarak
bağlandığı bir cihazdır. Yatay boruların
çapı 3/4 inç (1,905 cm.) uç kısımlarında 1/4" (0,635 cm.) çapında delikler (jet memesi)
vardır. Jet, tijlere takılıp, kuyu içine indirildikten
sonra, tijier içinden su basıldığında, su
büyük bir basınçla fışkırarak akiferi
yıkar.
7.2. Kimyasal etkenler
kullanma :
Bazı
kimyasal maddeler; montmorilonit ve bentonitler üzerinde
çözeltici etki yaparlar; dolayısıyla kuyu
sıvasının giderilmesinde faydalı olurlar.Bunlar Tetrar
sodyum pirofosfat, sodyum tripolifosfat ve sodyum Hekzametafosfat gibi sodyum
fosfat türevleridir. Bu maddelerin yıkama suyuna % 0,6 oranında
karıştırılmaları ile meydana getirilen
çözelti, sıvanın çözülmesinde
büyük rol oynar. Bu çözelti, jet gereci ile
fışkırtılırsa çok daha yararlı olur.
NOT :
Yıkama konusunda daha fazla bilgi için. DSİ
Yeraitısuları SF-112 No.lu talimata bakınız.
8-
GELİŞTİRME :
Sondajı,
teçhizi, çakıllaması ve yıkaması
yapılmış bir kuyuda;
a)
Çamur sütunu
basıncı dolayısıyla akiferin içine
doğru nüfuz etmiş sondaj sıvısı
artıklarını dışarı atmak,
b)
Kuyuya
atılmış çakıllardan ve formasyondan
küçük taneleri dışarı alarak, kuyu
etrafında daha iri boyutlu tanelerden müteşekkil bir zarf
meydana getirmek.
c)
Kuyudaki suyun formasyona itilmesi ve geri çekilmesi hareketini
çok kereler tekrar ederek çakıl zarfında iriden,
küçük taneliye doğru bir sıralamayı
sağlamak,
ve böylece;
a) Kuyunun
özgül verimini arttırmak,
b)
Kuyudan yabancı madde
çekilmesini önlemek,
c)
Kuyunun, tulumbanın ve tesisatın ömrünü uzatmak,
amacıyla yapılan
işlemlere «Geliştirme» adı
verilir. Geliştirme metodları aşağıdadır.
8.1. Çalkalama
pistonu ile geliştirme :
Kum
ve çakıl formasyonlarında açılan kuyularda,
geliştirme için en etkili metodlardan biri çalkalama pistonu
veya blokudur. Geliştirilecek formasyonun karşısındaki
boru veya filtre iç çapına eşit, tahtadan ve
köseleden imal edilmiş olan bu pistonlar dönerli sistemde
tijlerin ucuna, darbeli sistemde ağırlığın altına
takılarak, skiferin üstüne kadar indirilir ve 1 metrelik
iniş çıkışlarla kuyudaki su çalkalanır.
Kum veya çakıl formasyonu içerisindeki suyun ve
vasıtayla çalkalanması, ince kum ve çakıl
tanelerinin gevşeyerek filtre yarıklarından kuyuya
sürüklenmesine veya geçmesine yardım ederek; herhangi
uygun bir vasıtayla kuyudan temizlenmelerini sağlarlar.
8.2.
Basınçlı hava ile geliştirme :
Basınçlı
hava ile geliştirme, kuyunun ağız kısmının
betonlanmış bulunduğu ve teçhiz borusunda herhangi
bir çatlak ve kaçak olmadığı hallerde
uygulanır. Kuyu ağzı kapatılarak kuyuya kompresörle
basınçlı hava verildiğinde, kuyudaki
basıncın etkisiyle su, formasyona nüfuz eder ve kuyudaki su
seviyesi alçalır. Bundan sonra, kuyu ağzındaki
boşaltma vanası ani surette açılarak kuyudaki hava
boşaltılır. Bunun sonucunda akifere geçmiş olan su,
dengelenmek üzere tekrar kuyuya dolar ve kuyu içerisindeki su
seviyesi ani olarak yükselir, bu suretle kuyuda bir çalkalama hareketi
hasıl olur. Bu işleme, pistonla geliştirmede olduğu gibi,
kuyudan kumlu su gelmeyinceye kadar devam olunacaktır.
8.3. Aşırı
pompajla geliştirme :
Aşın
pompaj, kuyuların geliştirmesinde kullanılan en basit ve yaygın
bir usuldür. Ancak daha ziyade suyun tek yönde hareketini
sağladığı için, diğerleri kadar etkili
değildir. Bu usul, kuyudan normalin çok üstünde bir
verimle ve ani kesişlerle su çekmeye devam ederek uygulanır.
Normalin üstünde bir verimle su çekileceği halde
artık kuyudan kum gelmediği görüldüğünde,
işleme son verilir.
8.4. Geri yıkama ile
geliştirme :
Geri
yıkama usulü, su basıncından istifade etmek suretiyle kuyu
dibindeki formasyonu hareket ettirerek, veya çalkalayarak, kum
tanelerinin köprülenmesine mani olmak ve ince materyelin
büyük bir kısmını temizlemek esnasına
dayanır. Bir çok usuller içerisinde, bu amaç ile en
fazla kullanılan başlıca iki metod, aşağıda
tarif edilmiştir.
8.4.1.
Kesintili pompaj (Ravvhiding) Metodu :
Bu metod,
tulumbayı (veya kompresörü) kısa aralarla
çalıştırıp durdurmak suretiyle su seviyesinde
seri değişiklikler meydana getirmek esasına dayanır.
Bu iş için herhangi bir tulumba kullanılabilirse de derin kuyu
tulumbası ile en etkili sonuçlar alınabilir. Gerekli ekipman
bulunabildiği takdirde, kesintili pompaj basınçlı hava
ile de başarıyla uygulanabilir.
8.4.2. Beyler ile Geri
Yıkama :
Geri
yıkama ile geliştirmenin diğer basit bir şekli kuyuya kabil
olduğu kadar süratle su doldurulduktan sonra, suyu kum pompası
veya beyler ile boşaltmaktır. Kuyuya su
doldurmasının etkisiyle kuyuda daha yüksek bir
basınç ve formasyondaki su hareketinde değişmeler olur.
Kuyuya su ne kadar süratle doldurulursa, filtreden geçen suyun
hareketi ve tabakadaki karışma o kadar fazla olur. Aynı
şekilde, kuyudaki su ne kadar fazla süratle
boşaltılırsa, ince kum taneleri de o kadar fazla süratle
kuyu içersine çekilir. Kuyudan boşaltılan suyun
büyük bir kısmı tekrar kullanılabilir. Ancak suyun
durulması ve içerisindeki kumun çökmesi için yardımcı
bir depo kullanılması gerekir.
8.4.3. Basınç
Altında Geri Yıkama :
Kuyudaki
suyu geriye basmak için etkili usul, kuyuyu normal olarak
alacağından daha fazla su almağa zorlayarak, kuyuda, kuyu ile
tabakanın su seviyeleri arasındaki farktan doğan basınca
ilâveten pozitif bir basınç temin etmektir. Bunun cebri bir
usul olduğu aşikârdır. Fakat, çok miktarda suya
ihtiyaç göstermesi bakımından bazı hallerde pratik
değildir.
8.5. Asitle
geliştirme :
Kalker
formasyonlarından su alınan kuyularda, kalker çatlakların
kuyu ile irtibatlandırılması, kuyu cidarının
temizlenmesi ve dolayısiyle verim artışını
sağlamak için asitle geliştirme yapılır. Bunun
için % 10 a seyreltilmiş hidroklorik asit (HCL)
kullanılır. Asitli su, basılacak hacmin % 20 fazlası ile hazırlandıktan
sonra, çamur pompası ve sondaj dizisi vasıtasıyla
kuyuya basılır. Asitin kalkerle kimyasal reaksiyonu bitirinceye kadar
beklenerek (gürültü ile çıkan C02
gazı ve kaynama sona erinceye kadar), kuyu tekrar yıkanır.
8.6. Dinamitle
geliştirme :
Çatlaklı,
pekişmiş formasyonlarda açılan kuyularda
çatlakların kuyu ile irtibatlandırılarak verimin
artışı sağlanmak üzere dinamitle de geliştirme
yapılabilir. Bunun için izole edilmiş bir kap
içerisine; gerekli hesaplarla miktarı tesbit edilmiş
dinamit ve kapsül yerleştirilerek; geliştirmenin
yapılacağı seviyeye indirilir ve elektrikli ateşleme
tertibatı ile infilâk ettirilir.
9 - KUYU AĞZI YAPIMI :
Kuyunun
delinmesi, teçhizi, yıkanması ve
çakıllanmasını takiben,
basınçlı hava ile geliştirme yapılacaksa
geliştirmeden evvel, başka bir geliştirme metodu
kullanılacaksa, geliştirmeden sonra, kuyu ağzı inşa
edilir. Bunun için daimi teçhiz borusu simetri ekseni olacak
şekilde kuyu ağzı 2x2x1 m. ebadında kazılarak beton
dökülür. Beton dökülmeden evvel çakıl
dolgusunun üst seviyesine kadar 2 inç çapında bir boru indirilerek içi uygun ebadda çakılla doldurulur. Pompaj
sırasında çakıl seviyesinde bir düşme
görüldüğünde, çakıl ikmali yapılır.
NOT : Daha
fazla bilgi için DSİ İşletme
Kuyuları Fenni Şartnamesi ve Birim Fiyat Cetveline
bakınız.
10 — SU VERİM
DENEYLERİ :
Kuyularda
yapılan su verim deneylerinin amacı, kuyuların hidroliği ve
su veren formasyonlar hakkında bilgiler elde etmektir. Bu bilgiler
jeolojik bilgilerle birleştirildiğinde, akiferlerin ve ovanın
yeraltısuyu durumu anlaşılır. Bu bilgilerin tam ve
doğru idrak elde edilmesi ve analizi, bilhassa işletme projelerinin
hatasız olarak hazırlanabilmesi ve pompaların uygun olarak
seçilebilmesi için esastır.
10.1. Su Verim Deneylerinde Dikkat Edilecek
Hususlar :
10.1.1. Kuyuda, su taşıyan her formasyon için
ayrı bir verim deneyi yapılır. Alüvyonlar içindeki
tabakaların ve beslenme sahası aynı olan formasyonların,
deneyleri beraberce yapılır.
10.1.2. Verim deneyi sırasında, deneyi yapılan
kuyunun 1 Km. civarındaki kuyulardan, pompa ile su
çekilmesinde dikkat edilir.
10.1.3. Verim
deneyine, kuyunun yıkama işleminden en az 12 saat sonra
başlanarak, bu süre içinde kuyudaki suyun, statik seviyesine
ulaşması beklenir.
10.1.4. Kuyulardaki verim deneyleri, akiferin bütün
kalınlığınca yapılır ve hiç bir zaman
akiferin bir kısmına inhisar ettirilmez.
10.1.5. Herhangi
bir arıza sebebiyle verim deneyine ara verilmesi zorunluluğu
belirirse, deney kesilerek yeni baştan tekrarlanır. Bu gibi hallerde,
statik seviye, başlangıçtaki halini alıncaya kadar
beklenir.
10.2. Verim Deneyleri İçin Gerekli
Malzeme ve Ekipman :
10.2.1. Derin kuyu
tulumbası (motoru ile birlikte, komple)
2.
Adi santrifüj moto-pomp
grubu,
3.
Orifismetre ve 100 cm.lik cetvel parshal savağı,
4.
Şeritmetre,
elektriklimetre veya düdüklümetre
5.
Montaj, demontajda
kullanılacak takım ve anahtarlar,
6.
Montaj için gerekli
vinç,
7.
Deney formları.
10.3. Kademe
Düşümlü Tecrübe :
Kuyuların
hidrolik özelliklerini ve kuyu kayıplarını tesbit
için gözlem kuyusu olmadığı yerlerde kademe
düşümlü deney yapılır.
Kademe
düşümlü verim deneyine; kuyunun pompaj verimi,
çıkış ağzına takılan bir vana
vasıtasıyla, Tahmin edilen azami verimin 1/4 üne ayarlanarak
başlanır. Normal olarak, bu debide çalışma
süresi 12 saattir. Deneyin ilk saatında, kuyudaki su seviyesi belirli
aralıklarla ölçülür. Bu aralıkları
mümkün olduğu kadar sabit ve kısa tutmak
lâzımdır. 1 saatten sonra, zaman aralıkları
arttırılabilir.
1.
Kademe deney bu şekilde tamamlandıktan sonra, bütün
diğer hususlarda herhangi bir değişiklik
yapmaksızın, sadece pompa verimi vana vasıtasıyla iki
misline, yani tahmin edilen azami verimin 1/2 sine ayarlanarak 2. kademeye
geçilir.
Bu
kademede de yine 1. kademede belirtilen yol izlenerek düşüm 5 cm. den daha az olduğunda veya başlangıçtan 12 saat sonra, bu kademe deneyine
son verilir.
2.
Kademenin sona ermesinden sonra, 3. kademeye, bu defa pompaj verimini tahmin
edilen azami verimin 3/4 üne ayarlamak suretiyle başlanır.
Deneyin 12. saatinin sonundan itibaren iki saatlik devreler arasındaki
seviye farkı 5 cm. veya daha az olursa, bu kademe deneyine de son verilir.
4.
Kademede pompa, tahmin edilen azami verimle
çalıştırılır ve 3. kademede yapılan
bütün işlemler bu kademede de aynen tekrar edilir.
10.4. Sabit Debili Su Verim
Deneyi :
Sabit
debili verim deneyi kuyunun tesir yarı çapı veya
yeraltısuyu alçalma konisi hakkında bilgi edinmek
amacıyla yapılır. Bunun için aynı akiferden su alan
civardaki diğer kuyularda da, yeraltısuyu seviyesi alçalışı
ve yükselişi gözlenir. Bu yapılamıyorsa, aynı
kuyuda su seviyesi sabit kalıncaya, veya 2 saatlik zaman
aralıkları için seviyeler arasındaki düşüm
farkı 10 cm. den az oluncaya kadar devam olunur.
Kuyudaki
su seviyesi, sabit bir debî ile deneye başladıktan itibaren 1 -
3 - 5 - 10 - 20 - 40 ve 60 dakikalarda ve birinci saatten sonra her 30 dakikada
bir olarak, 24 saat süreyle ölçülür. Seviye
düşmekte devam ediyorsa 2 saatlik aralıklarla seviye
ölçümüne devam edilir ve yukarıda da belirtildiği
gibi 2 saatlik bir zaman aralığı içinde seviye
farkının 10 cm. den az olması halinde, deneye son verilebilir.
NOT : Daha
fazla bilgi için DSİ Yeraltısuları
Dairesi PF - 101 ve EF - 102 No.lu talimatlarına bakınız.
11. SU
NUMUNESİ ALINMASI VE ŞEVKİ :
Çeşitli
amaçlarla kullanılacak yeraltısularından, bu
amaçlara uygunluk derecesini öğrenmek için, numuneler
alınır ve bunlarla kimyasal ve bakteriyolojik analizler
yapılır.
Numuneler,
evvelden iyice temizlenmiş şişelere alınır ve
şişeler, aynı derecede temiz tapalarla kapatılır.
Şişeler en yakın DSİ Ünitesinden bir deposit
karşılığında alınabilir ve şişeler
gerek dolu gerek boş olarak getirildiğinde, alınan depozit
sahibine geri verilir.
11.1. Kimyasal analiz
için su numunesi alınması :
Herhangi
bir kaynaktan su numunesi alındığı sırada, şişenin ağzına ve
tıpanın şişeye girecek olan kısmına, el veya
başka herhangi bir şeyin temas etmesine meydan vermeksizin,
şişe mutlaka dibinden tutulur. Şişenin ağzına
kapatılacak olan mantarın evvelce kullanılmamış
olması, analiz sonucunun
sıhhati bakımından elzemdir. Numune alınmadan hemen
önce, temizlenmiş şişeler, numunesi alınacak su ile en az üç defa
çalkalanıp boşaltılır.
11.2. Bakteriyolojik analiz
için su numunesi alınması :
Bakteriyolojik
analizlerde kullanılacak numuneler, kimyasal analizler için
alınan numunelerde olduğu gibidir. Ancak bakteriyolojik analiz
için numune almada DSİ ünitesinden alınacak steril
şişelerin kullanılması gerektiğinden,
bunların doldurulmasında özel itina gösterilir.
Bakteriyolojik analiz için su numunesi alınmadan önce, steril
şişenin ağzındaki kâğıt mahfaza,
şişeyi dibinden tutarak ve şişenin ağzına el
dokundurmadan, çıkarılır. Bundan sonra şişenin
ağzı alevden geçirilir ve şişe, numunesi alınacak
su ile boğazından iki lm. aşağıya kadar doldurulur.
Numune alma işi bitirildikten sonra, lâstik tapa da alevden geçirilerek şişenin
ağzı bununla sıkı sıkıya
kapatılır. Klorlamaya tabi tutulan sular da yine aynı şekilde
steril şişelere alınırlar.
11.3. Şişelerin
etiketlenmesi ve sevki :
Numune
şişelerinin kapakları veya tıpaları, şişenin
boğazından dolaşan bir iple, açılmayacak
şekilde, düğümlenerek bağlandıktan sonra ipin
sarkan iki ucu bir araya getirilerek, numuneyi alan şahıs
tarafından doldurulan etiket bununla bağlanır.
Şişelerin ağzına katiyyen parafin veya mühür mumu
temas ettirilemez.
Şişelerin
boğazına bağlanan ve ayrıca üzerine
yapıştırılan etiketlere, numunenin
alındığı tarih, ovanın ismi, kuyu veya
kaynağın mevkii, numarası veya ismi, belge No. su, numune
alındığı sırada suyun ısısı ve numuneyi
alanların isimleri yazılır.
Şişeler
üzerindeki etiketlere ilâveten, ayrıca iki adet su numunesi
sevk formu doldurularak, bunlardan biri numune sevk
sandığının içerisine konur, diğeride elden veya
posta ile ödemeli olarak en yakın DSİ ünitesine
gönderilir. Basılı etiket ve sevk formları en yakın
DSİ ünitesinden alınabilir. Gerek etiketler, gerekse sevk
formları, okunaklı bir şekilde doldurulur.
Numuneler
sayı itibariyle çok veya sevk edilecekleri mesafe uzak ise,
dış tesirlerden korunacak ve gerek nakil, gerekse yükleme ve
boşaltmada kırılmayacak şekilde ambalajlanırlar.
Anbalâj sandıklarının üzerine, «alt üst»
işareti ile «Kırılacak Eşya» etiketleri
yapıştırılır. Böylece anbalâjlanmış
su numune şişeleri en yakın DSİ Ünitesine teslim veya
ödemeli olarak sevk edilebilirler.
Bakteriyolojik
analiz için alınan numuneleri en kısa zamanda laboratuara
göndermek ve bunun için en seri vasıtadan faydalanmak gerekir.
Numune alınması ile numunenin analiz edilmesi arasında
geçen sürenin uzaması, numunenin bozulmasına veya
değişmesine sebep olacağından geç analiz edilen
numunenin vereceği sonuç yanıltıcı olacaktır.
Alındıkları andan analiz edilinceye kadar, su numunelerinin
buz dolabında veya buz içerisinde saklanması,
sonuçların doğruluğu bakımından arzu edilir.
Bakteriyolojik analiz için her sudan alınan iki şişe
numuneden her biri ayrı ayrı ambalâjlanarak en yakın
DSİ ünitesine makbuz karşılığı elden teslim
veya posta ile ödemeli olarak gönderilebilir.
NOT : Bu
konuda daha fazla bilgi için DSİ Yeraltısuları Dairesi EF
- 105 ve EF - 108 No.lu talimatlarına bakınız.
12.
AKİFER VE KUYU KAREKTERİSTİKLERİNİN TAYİNİ :
Bîr
araştırma kuyusu inşası, yani; kuyunun delinmesi,
teçhizi, çakıllanması, yıkanması,
geliştirilmesi ve verim tecrübesi işlemlerinin tamamlanması
ve değerlendirilmesi sonucu, sondajın yapıldığı
mahallin jeolojik yapısı, su alınan formasyonların
(akiferlerin) özellikleri ve kuyunun karakteristikleri hakkında
bilgiler toplanmış olur. Bu bilgiler özel deyimleri ve tarifleri
ile aşağıda belirtilmiştir.
12.1.
Jeolojik Yapıya Ait Bilgiler :
12.1.1. Sondaj esnasında geçilen
formasyonlar, sıralanmaları, yaşları,
yapıları, fiziksel ve kimyasal özellikleri, yüzeyle
ilişkileri, uzanımları vs.
12.1.2.
Bu formasyonların
yeraltısuyu yönünden ayırımları :
■
12.1.2.1.
Su taşıyan
formasyonlar
12.1.2.2.
Su taşımayan
formasyonlar
12.2.
Akifere ait özellikler
:
12.2.1. Akifer :
Kaynak
ve kuyuları ekonomik olarak besleyebilen yeraltında su ile doy
muş jeolojik formasyonlardır.
12.2.1.1. Akiferin
fonksiyonları ;
12.2.1.1.1.
Akifer suyu bir rezervuar
gibi depo eder.
12.2.1.1.2. Akifer kapalı bir boru gibi
taşıdığı suyu bir noktadan diğer bir noktaya
iletir.
12.2.1.2. Akifer
Çeşitleri :
12.2.1.2.1. Serbest akifer : Su ile doymuş
bulunan jeolojik formasyonun üstünde geçirimsiz formasyon
bulunmaz. Bu durumda akifer üzerinde açık bidonda bulunan su
gibi yalnız atmosfer basıncı vardır. Böyle bir formasyonda
açılacak kuyudaki statik seviye ile su tablasının
üst seviyesi aynı olur. Birim derinlik için hidrolik
basınç her noktada aynıdır.
12.2.1.2.2. Basınçlı Akifer : Su ile doymuş jeolojik formasyon üzerinde
geçirimsiz bir tabaka vardır. Formasyon suyu bu tabaka
tarafından hapsedilmiştir. Geçirimsiz formasyonun akifer
üzerine yapmış olduğu basınç
dolayısıyla böyle bir formasyonda açılan kuyularda
su seviyesi akifer üst yüzeyinden daha yukarı çıkar.
Suyun yüksekliği bu seviyeye eş basınç yüzey
denir ve serbest akiferde statik seviyeye tekabül eder.
12.2.2. Boşluk Oranı (Porozite) : Boşluk formasyonda
boşluk hacminin tüm hacme oranıdır. Yüzde olarak
ifade edilir.
12.2.3. Özgül verim : Bir akiferin birim hacminden, yer
çekimi etkisi altında, drene edilebilecek, su miktarıdır.
12.2.4. Özgül
Tutum :Çekim etkisi altında bir kısım su akiferden drene
edilemez. Birim hacim içinde tutulan bu su miktarına
özgül tutum denir.
12.2.5. Geçirgenlik (Permeabilite) : Suyun bir ortam
içerisinde bir noktadan diğer noktaya hareketi bu iki nokta
arasındaki basınç farkından meydana gelir ki buna
hidrolik eğim denir. % 100 hidrolik eğim altında belli bir
ısı derecesinde bir akiferin birim kesitinden geçen su
miktarı akiferin geçirgenliği olarak ifade edilir. Birimi
cm3/s/cm2 veya m3/gün/m2 dir.
12.2.6. İletkenlik
(Transmissibîlite) : Bir akiferin bütün
kalınlığı boyunca düşey ve birim
genişlikteki kesitinden geçen su miktarıdır. Birimi
mVgün/m.dir.
12.2.7. Depolama
Katsayısı :
Bir
akiferin depolama katsayısı akiferden
çıkarıIdığında veya akifere enjekte
edildiğinde, akiferin birim kesit alanındaki yükte (su seviyesi
veya eşbasınç yüzeyde) birim değişiklik
yapan su hacmidir. Serbest akiferlerde depolama katsayısı ile
özgül verim aynıdır. Basınçlı akiferlerde
ise basınç tesiri ile (S) elâstik tesir altındadır.
Serbest akiferler için S = 0,01 ilâ 0,35 değerleri
arasındadır. Basınçlı akiferlerde ise 1 x103
ilâ 1 x105 arasındadır, birimi yoktur.
12,3. Kuyu
Karakteristikleri :
12.3.1. Statik su seviyesi : Akiferden su
alınmadığı veya akifere su verilmediği andaki akiferin
su seviyesine statik su seviyesi denir. Bu ekseriya yüzeyden su
yüzüne ölçülen derinliktir. Artezyen akiferlerde ise
kuyu vanası kapatılmak suretiyle orifis veya manometrede okunan
seviyedir.
12.3.2. Pompalama
seviyesi : (Dinamik su seviyesi) Kuyuda pompaj esnasında
ölçülen su seviyesidir. Akan arteziyenlerde akış
sırasında ölçülen su seviyesi o akış
için dinamik su seviyesidir.
12.3.3. Düşüm
: Belli verimde statik su seviyesi ile dinamik su seviyesi arasındaki
farka düşüm denir.
12.3.4. Artık
düşüm kuyuda pompaj durduktan sonra su seviyesi ile statik
seviye arasındaki farka artık düşüm denir.
12.3.5.
Kuyu debisi :
Birim zamanda alınan su miktarıdır.
12.3.6. Kuyunun
özgül debisi : Birim düşüm başına kuyudan
alınan debidir.
12.3.7. Tesir
yarıçapı : Pompaj esnasında kuyu etrafında
hasıl olan düşüm konusunun kuyu merkezinden itibaren
ölçülen yarı çapıdır.
JEOFİZİK
İŞLEMLERİ
Kuyuda
delme işleminin bitişinden sonra, teçhiz geçilmeden
evvel su veren tabaka seviyelerinin kesinlikle tesbiti için veya
teçhizden sonra kontrol için ya da
karşılaşılacak bazı problemlerin hallinde jeofizik
cihazlarla log alma ve diğer jeofizik işlemler
yapılır. Bu jeofizik işlemler sunlardır.
13.1. SP:
Kuyu
içinde formasyonla, sondaj dolaşım sıvısı
arasındaki elektriksel potansiyel değişimlerini milivolt
biriminde ölçülmesidir.
13.2. Rezistivite (Tek
Nokta) :
Sondajda geçilen
formasyonların, zahiri, rezistivite
değerleri ohm-metre cinsinden ölçülür,
tabakaların gerçek kalınlıklarını teyide yarar,
muhafaza borusunun bittiğini ve kuyunun tam dibini doğru olarak
tesbit eder.
13.3. Tabii gamma ray :
Sondajda
geçilen formasyonların tabii radyoaktiviteleri mikro -
röntgen/Sant veya CPS. birimiyle ölçülür. Sedimenter
sahrelerin radyoaktivitelerinin farklı oluşundan istifade
ederek, bir kuvuda geçilen tabakalar birbirinden ayırt edilir.
13.4. Sıvı
kondüktivitesi :
Kuyu
içindeki akışkanın, mikromhos/cm. veya ohm.-metre
birimiyle kondüktivitesi kaydedilir kuyularda zamanla tuzluluk
değişimi kuyudaki çamurun kondüktivitesini
ölçer, akiferlerin ayrı ayrı kondüktivite
değerlerini verir. Teçhizli ve teçhizsiz kuyularda bu ölçüler
alınabilir.
13.5 Noötron
loğu :
Porozite
ile ilgili olduğundan, porozitenin tayininde kullanılır.
Noötron loğları muhafaza borusu bulunan kuyularda
büyük bir önem taşır, zira muhafaza borusu
bulunan yerlerde elektriki log ölçüleri yapılamaz.
Ölçü birimleri, saniyede sayı dakikada sayı
veya standart birimdir.
13.6. Kaliper loğu :
Kuyu
çapı değişimini insh olarak ölçer. Sert
kayaçlarda çok faydalıdır. Bıçak
uçlu kaliper kolları kuyunun her noktasında
ölçü yapar ve ¼” kalınlıkta
çatlağı belirtebilir. Flovvmetre ile birlikte akifer
karşısında debiyi verir. Teçhizli ve
teçhizsiz kuyuda alınabilir.
13.7. Tezistivite normal (R
16-R 64)
Kuyu
içine indirilen elektrot sistemi içindeki elektrotlar
arasındaki mesafeyi göstermekte olup tabakaların sıhhatli
olarak rezistivite değerlerini verir.
13.8. Lateral Log :
Sondajda
geçilen formasyonların yasal rezistivitelerini verir. Tuzlu
çamurlarda yüksek rezistiviteli ince tabakaların
teşhisinde çok iyi netice alınır.
13.9. Temperatür
gradient:
Kuyunun
temperatürü, gradienti derece cinsinden
ölçülür. Formasyon ayırımını, kuyuda
suyun giriş yerlerini, gaz çıkış yerini verir.
Permeabilite hesabı için temperatür değerini verir.
Teçhizli ve teçhizsiz kuyuda alınır.
13.10. Noötron -
Spitermal Neotron:
Bir
sondaj kuyusu içinde formasyon porozitesini, hidrojen
miktarını göstermek suretiyle, bulmak için yapılan
ölçümdür.
13.11. Neotron - termal,
neotron ve neotron camma:
Bir
sondaj kuyusu içinde neotron bombardımanı ile elde edilen neotron
ve gamma ışınlarını kaydeder. Hidrojen Neotron
kütlesine eşit olduğundan kayacın hidrojen
muhtevasını yani suyun direkt fonksiyonudur. Doygun zonlarda
poroziteyi verir. Anhidrid ve jipsi ayırır.
13.12. Kalibre edilmiş
yoğunluk loğu :
Bir
sondaj kuyusu içinde formasyonların yoğunluğunu hesap
etmek için yapılan ölçümdür.
13.13. Sonik veya akustik
hız loğu :
'
Bir sondaj kuyusu içinde elastik dalga hızının
formasyonlara göre değerini ve değişimini tetkik ve
tesbit maksadıyla kullanılır. Formasyonların birbirinden
ayırt edilmesi ve bir formasyonun porozitesinin araştırması
için yapılır.
13.14. Latera log (Guard - Log) :
Bir
sondaj kuyusu içinde elektrot tertibi akım formasyona yatay
nüfus ettirilecek şekilde yapılmıştır. Tuzlu
çamurlarda yüksek rezistiviteli ince tabakaların
teşhisinde iyi netice verir.
13.15
Mikrolog:
Bir
sondaj kuyusu içinde formasyonlara ait rezistiviteyi veya relatif
rezistiviteyi yani hakikî formasyon faktörünü elde etmekte
kullanılır. Bu rezistivite tayin edilir.
13.16.
Mikro-latera log :
Formasyondaki
küçük değişiklikleri rezistiviteleri dolayısile
tesbit işinde kullanılır.
14.
KUYULARIN STERİLİZASYONU :
Kuyuların
hastalıklara sebep olan mikrop ve bakterilerden arınması
için steril hale getirilmesi gerekir. Sterilizasyonu sağlayacak
çeşitli yollar vardır. Bunlardan en pratik olanı ve en
kolay uygulananı klorla sterilizasyondur. Bu iş için,
kireç kaymağı veya Kalsiyum Hipokelrat kullanılır.
Pompa da dahil olmak üzere bütün bir kuyu
teçhizatını sterilize etmek için bunları,
litresinde en az 100 mgr. klor bulunan su ile yıkama
lâzımdır. 1 litre suya 2,25 gr. kalsiyum hipokelrat katmak
suretiyle hazırlanacak eriyik litrede 200 mgr. klor ihtiva eder.
Kuyudaki suyun hacmi hesaplandıktan sonra, kuyu içerisine
döküldüğü zaman beher litreye 100 mgr. klor isabet edecek
şekilde bir eriyik hazırlanır. Bu eriyik, kuyuya
döküldükten sonra en az 12 saat beklenir ve kuyudan su
çekilmeye başlanır. Çekilen su içerisindeki
klor kokusu kayboluncaya kadar pompaja devam olunur. Bu işlem her kuyu ve
pompa tamirinden sonra yapılmalıdır.
15. KUYULARIN TERK
EDİLMESİ :
Açılan
kuyularda su veren tabakanın (akiferin) bulunmadığı delme
sırasında alınan numunelerden anlaşılır veya
bulunan su yeterli olmaz ya da fiziksel kimyasal ve bakteriyolojik
özellikleri kullanılmaya elverişli olmazsa kuyular terk
edilir. Her ne sebeble olursa olsun terk edilen kuyular kil veya toprakla
tamamen doldurularak, ağız kısımları üst
seviyesi, zeminle bir olacak şekilde 1 m. x 1 m. x 0,5 m. ebadına yerinde dökülen bir beton plâkla kapatılır. Bu kuyular
içinde kuyu kütüğü doldurularak, kütükte
dolgu ve kapatılma şekli ile sebebi belirtilir.
16. KUYULARA AİT
FORMLAR :
İnşa
edilecek her kuyu için tutulması zorunlu olan 3 çeşit
form vardır. Bunlar kuyu inşasından evvel yapılan ön
proje, yapım sırasında tutulan kuyu kayıt defteri ve
kuyu bitiminde hazırlanacak olan kuyu kütüğüdür.
Bu üç form, kuyunun yapımı yarıda
bırakılsa dahi eksiksiz olarak doldurulur. Ayrıca,
yapımı tamamen bitirilerek su verim deneyi yapılan kuyular
için bir de su verim deney formu doldurulur.
16.1.
Ön Proje:
Ön
proje bir kuyunun açılmadan evvel hazırlanan ve müracaat
belgeleri ile birlikte DSİ Teşkilâtına onaylanmak
üzere verilen bir projedir. DSİ Teşkilâtınca,
olduğu gibi veya gerekli değişikliklerden sonra onaylanan
projeler kati projelerdir. Kafi projenin tatbikatında DSİ'nin
müsaadesi olmadıkça değişiklik
yapılmaz. Bir kuyu ön projesinde aşağıdaki hususlar
yer alır.
16.1.1 Akifer cinsi ve
kalınlığı
16.1.2 Tahmini T ve
özgül debi Q3 T
120
16.1.3.
Statik seviye
16.1.4.
Arzu edilen verim
16.1.5.
Dinamik seviye (Et. Sv. +
Düşüm + Girişimler)
16.1.6.
Pompa alt ucu seviyesi
16.1.7.
Muhafaza borusu
çapı, uzunluğu
16.1.8.
Filtre
aralığı, cinsi, açıklığı,
çapı uzunluğu
16.1.9.
Sondaj
çeşidi,kullanılacak makina
16.1.10. Tecrit işlemleri
16.2. Kayıt Defteri :
Kuyu
yapımının bütün safhaları devamınca kuyu
başında sondör tarafından tutulan ve yapılan
bütün işlemlerin tarih ve saat bildirilmek suretiyle
kaydedildiği formdur. Arama belgesi verilen her müracaat sahibine,
belgesi ile birlikte kuyu kayıt defterleri de DSİ
Teşkilâtınca verilir.
16.3. Kuyu
Kütüğü (Kuyu Loğu) :
Kuyuda
yapılan her türlü işlemin üzerine
görüldüğü bir formdur. DSİ
Teşkilâtından temin edilecek formun, doldurularak kullanma
belgesi isteme formu ile birlikte, müsaadeyi verecek DSİ
ünitesine verilmesi zorunludur.
16.4 Su
Verim Deneyi Formu :
Su
verim deneylerinin, bütün ölçümlerin zaman ve tarihi
ile birlikte kaydedildiği, ayrıca hesap kolaylığı
bakımından yardımcı sütunlar, bulunan bir formdur.
Deneyi yapacak kimselere DSİ tarafından verilir.
17. KUYU
VE SONDAJ ARIZALARI :
Su
kuyularında; gerek yapım sırasında, gerek yapım
sonrasında bazı arızalarla
karşılaşılır. Gereken önem verilmez ve zamanında
önleyici tedbîrler alınmazsa bu arızalar kuyunun
tamamen elden çıkmasına ve pek çok sondaj malzemesinin
kaybına sebep olabilir.
17,1. Kuyu
Yapımı Süresince Karşılaşılan Arızalar
:
17.1.1.
Darbeli sistemde
17 1.1.1.
Kuyuların eğri açılması: Homojen olmayan
formasyonlar yüzünden veya sondörün dikkatsizliği
yüzünden meydana gelir. Böyle bir arızayla
karşılaşmamak için geçici muhafaza
borularının, baltayı geçikmeden takibi
sağlanmalıdır.
17.1.1.2. Muhafaza
borularının kuyuda sıkışması :
Sondaj
sırasında, çakma boruları ile kuyu cidan arasındaki boşluğa, kum ve kalker
kırıntıları dolarak, boruların ekseriye
sıkışmasına sebep olur. Bu şekilde boru
sıkışmalarını önlemek pek mümkün olmaz.
Sıkışmış boruları çekebilmek
için, kuyuyu tamamen bentonit çamuru ile doldurup boruların
kaymasını temin etmek fayda sağlar. Sondaj sırasında
borular çakılırken, boru ile kuyu cidarı
arasına basınçlı çamur verilmesi de boruların
kolay çakılmasına veya kolay çekilmesine yardım
eder. Kuyuda sıkışıp kalan borular, bir taraftan
krikolarla zorlanırken diğer taraftan, uygun bir düzenle,
aşağıdan yukarıya doğru ters darbe yapmak suretiyle
çıkarılabilir.
Ters
darbe ile bir miktar yukarıya çekildikten sonra, borular tekrar
sıkışacak olursa, onları tekrar eski yerine
çakarak, etrafındaki dolgunun gevşeyip
aşağı düşmesi sağlanır ve borular tekrar
yukarıya çekilmeye çalışılır.
Boruları
yukarıya çekmek mümkün olmazsa, boru kesicileri veya dinamit
kullanılarak sıkışan kısmın biraz
yukarısından kesmek suretiyle, boruları kısmen olsun
kurtarmak cihetine gidilebilir.
17.1.1.3. Boru
çarıklarının hasara uğraması :
Çakma
boruların kuvvetli darbelere maruz kalması veya çekilen zemin
içersinde büyük blokların bulunması sebepleriyle,
çakma sırasında boru çarıkları ezilerek
hasara uğrayabilir ve sonuçta sondaja devam etmek güçleşir
veya tamamen imkansızlaşır. Ezilip şekillerini kaybeden
çarıkların iç çapına uygun bir
malafayı mestij ve tahlisiye carının ucuna
bağlandıktan sonra, bunları çarık içinden
çakarak geçirmek suretiyle, doğrultulması
mümkündür.
Çarığı
düzeltmek mümkün olmadığı takdirde, çakma
borusu yerine bir boyut küçük çaplı borular
kullanmak suretiyle çap küçülterek, ezik çarık
içinden sondaja devam edilebilir.
17.1.1.4. Sondaj dizisinde
sıkışma ve kopmalar:
Çakma
borusu kullanılmadan açılan kuyularda, veya kuyu taban! ile
çakma boruları arasında fazla boşluk
bırakılarak yapılan sondajlarda, kuyunun üst
kısımlarından düşen gevşek kaya veya taş
parçaları baltayı sıkıştırabilir.
Kaya veya çimentolaşmış zeminlerde çakma borusu
kullanılmadan sondaj yapılacaksa, delme takımında daima
sondaj carı bulundurulmalıdır. Üst kısımlardaki
yıkıntılar dolayısıyla takımın sıkışması
halinde, delme takımındaki carın yardımı ile ters
darbe yapılarak sıkışan takım kurtarılabilir.
Fazla
yıkıntı yapan zeminlerde, çakma borusu ile balta
arasındaki mesafeyi fazla açmak doğru olmaz. Çakma
boruları, daima, hemen matkabın üst ucunun hizasına
çakılı olarak sondaja devam edilmelidir.
17.1.2.
Dönmeli (Rotari) Sistemde :
17.1.2.1.
Kuyuların eğri açılması : Darbeli sistemdeki
nedenlerin aynısı bu sistemde de kuyuların eğri
gitmesine sebep olur. Sondaj dizisi sıksık yukarı
kaldırılır ve aşağıya serbestçe inip
inmediği araştırılarak kontroledilir. Eğrilik
hissedilirse; dizi ağırlığı arttırılıp,
matkap üzerindeki ağırlık azaltılır, yani dizi
askıda çalıştırılır.
17.1.2.2. Dolaşım
sıvısının formasyona kaçması :
Sondaj
çamuruna bir takım katkı maddeleri ilâvesiyle
kaçağın önlenmesine
çalışılır. Başarı
sağlanmadığı takdirde, bol su veya hava teminiyle
«Kaçak Sondaj» usulüne dönülür. Bunda da
başarı sağlanamazsa dönerli sistemin terk edilmesi gerekir.
.17.1.2.3.
Sondaj dizisinin sıkışması : Su veya sondaj
sıvısı ile temas halinde şişen bazı formasyonlar
sondaj dizisinin sıkışmasına sebep olurlar. Bu tip
formasyonlarda sıkışmayı önlemek için
yegâne yol; sondaj çamuru katı maddesi olarak «Su
kaçırma» özelliği çok az olan bentonit kullanılmasıdır.
Sondaj dizisi sıkışması bir de; sondaj
hızının, sondaj sıvısı dolaşım
hızından daha fazla olması sebebiyle meydana gelebilirki, bu
tamamen sondörün hatası sonucudur.
17.1.2.4. Sondaj
dizisinin kopması, kesilmesi, çözülmesi :
Sondörün
hatası sebebiyle meydana gelirler. Sondajda formasyon, matkap, rotari
devri ve matkap üzerine verilen ağırlığın
birbirlerine uygun olmaması ekseri hallerde dizi kesilmesine sebep olur.
17.2.
İşletme sırasında
karşılaşılan kuyu arızaları ve
bunların giderilmesi :
Bir
kuyunun tamamlanmasını takiben, kuyudan pompa ile su çekmeye
başladıktan bir müddet sonra, kuyu veriminin hissedilir derecede
azaldığı görülebilir. Su çekmeye devam
edildiği takdirde, verim gittikçe daha da azalabilir ve ekseri
hallerde, bir müddet sonra, kuyudan artık hiç su çekilmez
olur ve kuyu tamamiyle işe yaramaz hale gelerek, körlenebilir.
17.2.1. Tabii
sebeplerle meydana gelen arızalar :
Kuyularda
görülen bu cins arızalarda, kuyu içinde oluşan
kimyasal reaksiyonların rolü büyüktür. Bu cins
arızalar iri şekilde meydana gelir.
17.2.1.1.
Kabuklanma : Kuyunun teçhizinde kullanılan muhafaza borularının,
ve özellikle filtrelerin etrafında bazı maddeler toplanır
ve ekseri hallerde bu maddeler, zamanla çoğalarak, sert bir
kabuk teşkil ederler. Teşekkül eden bu kabuk, formasyondaki
suyun, filtre aralıklarından geçerek kuyuya girmesine engel
olur. Filtrenin etrafında toplanarak filtre giriş
açıklığını daraltan bu kabuklar, kuyu verimini
azaltır. Kuyuyu ıslah etmek için filtrenin etrafında
teşekkül eden bu kabukları temizlemek icap eder. Bu
işlem oldukça zahmetli ve pahalıdır.
17.2.1.2.
Korozyon : Kuyudaki suyun içinde bulunan eriyik halindeki
minerallerle, filtre borusu ile muhafaza borusunun
yapıldığı maden arasındaki kimyasal reaksiyon
sonucu, filtre ve muhafaza borularının çürümesine,
korozyon ismi verilir. Bir kuyuda kabuklanma ve korozyon aynı zamanda
oluşabilir. Korozyona engel olabilmek için; borular suyun kimyasal
özelliklerine uygun malzemeden seçilmelidir.
17.2.2.
Mekanik sebeplerle meydana gelen arızalar :
Kuyu arızalarına
sebep olan mekanik sebeplerin sayısı daha fazladır.
Çünkü bunlar daha çok, işi yapan
çeşitli personelin ehliyetine ve kuyu yapımında
kullanılan malzemenin cinsine bağlıdır.
Kimyevi analiz neticesinde
suda tesbit edilen :
1
— PH değeri 7,0 dan küçük 2 — Serbest oksijen
değeri 2 ppm. den fazla 3 — Hidrojen sülfit (H2S)
miktarı 1 ppm. den fazla 4 — Toplam çözülmenin
mineral değeri 1000 ppm.den fazla, 5 — (CO2) miktarı
50 ppm. den fazla 6 — Klorit miktarı 500 ppm.den fazla ise su
korozyonu sebep olabilir. Bu faktörlerden biri birkaçı
veya hepsi suda mevcut ise korozyon işlemi beklenir.
Su
kalitesine bağlı olarak kullanılması korozyon
yönünden uygun olan teçhiz malzemesi seçimi :
Metal veya Alaşım
%
Nisbetleri
Kullanılma Yerleri
Nonel
%
70 Nikel
Yüksek
sodyum hîdroklorid muhtevası île çözülmemiş
oksijen deniz suyu gibi
%
30 Bakır
genellikle
normal yeraltısuyunda kullanılmaz.
Paslanmaz Çelik
% %
74 Çelik 18 Krom
Hidrojen
sülfid
çözülmemiş oksijen,
%
ı\j ıvı yıı*
S Nike!
karbon dioksit demir
bakterileri
Everdur
%
96 Bakır
Yüksek toplam
sertlik, yüksek sodyum
%
3 Silikon
kloıid,
çözülmemiş oksijen yok, yüksek demir, asit
işlemine çok dayanıklı
Silikonlu
Kırmızı pirinç
% % % %
1
Mangenez 83 Bakır 16 Çinko
1 Siîikon
Everdürün
kullanıldığı yerlerde kullanılır
fakat o kadar iyi değildir. Aktiv olmayan sularda oldukça
çok kullanılır.
Armco
%
99,84 Demir
Korozyona
karşı dayanıklı
değil bil-
çeliği
çift galvanizi!
hassa nötr sularda
sulama suyu ihtiyaç
için
kullanılır.
Çelik
%
99,35
Korozyona karşı
dayanıklı değil, bilhas-
%
0,09 Karbon
sa araştırma
kuyularında tecrübe boru-
%
0,20 Manganez
su
olarak kullanılır. Nötr sularda kullanılmasında
bir mahzur yoktur.
Plâstik borular
Bütün hallerde
kullanılabilir.
17.2.2.1. Eğer bir kuyu, geliştirmeye
elverişli olmayan, çok hafif ve ince bir şilt tabakası
içerisinde açılacak olursa, kuyudan su ile beraber fazla miktarda
şilt çekilir; zamanla kuyu dibinde biriken şilt suyun kuyuya
girmesine engel olabilir. Bunu önlemek için kuyu
yapısında, filtre ve çakıl seçiminde çok
dikkatli hareket etmelidir,
17.2.2.2. Kuyu yerinin yanlış
seçilmesi veya kuyunun aşırı derecede pompalanması
sonucu kuyudan formasyona gelen (formasyonu besleyen) sudan daha fazla miktarda
su çekilme durumu ile karşılaşılır. Bu duruma
düşmemek için, çok girişimler ve formasyonun
verimi kuyu projesinde dikkatle hesaplanmak ve kuyu yeri bu hesaba uyacak
şekilde seçilmelidir.
17.2.2.3. Kuyunun inşa projesi çok
önemlidir. Filtre yarıkları formasyona uygun gelecek
şekilde açıldığı ve kâfi miktarda filtre
açıklık oranı sağlandığı haller
hariç, suyun kuyu içerisine fazla hızla girişinden ileri
gelen kabuklanma ve korozyon tesiriyle, kuyu arızalanabilir.
NOT :
Arızalar ve giderilmesi konusunda daha fazla bilgi için DSİ
Yeraltısuları Dairesi SF - 114 No.lu talimata
bakınız.
18.
EMNİYET TEDBİRLERİ :
18.1. Şantiye Genel
Emniyeti
18.1.1. Tanker
ve vasıtalar makinadan en az 15 m. uzakta park edilecektir.
18.1.2.
Çamur
havuzlarının etrafına kedi gözü konacaktır.
18.1.3. Şantiye içerisine
yabancı kimselerin girmesine izin verilmeyecek ve
görülür bir yere «Şantiyeye Girmek Yasaktır»
levhası asılacaktır.
18.1.4. Yatak ve yemekhane treylerleri veya
barakaları sondaj makinasmdan ve akaryakıt yerinden en az 30 m. uzakta bulunacaktır.
18.2. Personelin
Çalışma Emniyeti :
18.2.1.
Kulede
çalışan elemanlar, emniyet kemeri kullanacaklardır.
18.2.2. Sondaj
personeli, sondajda çalışırken sondör miğferi
(Baret) ve meşin eldiven kullanacaktır.
18.2.3. Asitin
nakli ve kullanılması esnasında muhafazalı gözlük
ve lâstik eldiven kullanılacaktır.
18.2.4. Oksijen
tüpleri üzerine benzin ve yağ dökülmesine
basınç yapılmamasına ve tüplerin sıcak
yerlerde bırakılmamasına dikkat edilecek; tüpler
taşınırken yere düşürülmeyecektir.
18.2.5.
Yağlama
yapılırken dönüş durdurulacak, yakıt ikmali
yapılırken motor stop edilecek, yağcılar bol ve
saçaklı elbiseler giymiyecektir.
18.2.6. Asit kullanılıyorsa,
damacanalar darbeye maruz bırakılmayacak işçilerden
ve eşyalardan uzakta muhafaza edileceklerdir. Gerek kullanma
esnasında gerek depoda, bol miktarda temiz su ve karbonat bulundurulacaktır.
18.2.7. Sondaj işlerinde
çalışan bütün vardiye personeli, iş
sırasında birbirini koruyacak şekilde hareket edecekler ve
yapacakları işler hakkında önceden bilgi edilmiş
bulunacaklardır.
18.3. Yangına
karşı alınacak emniyet tedbirleri :
18.3.1.
Yangın söndürme cihazı ve ilk yardım
sandığı (Ecza dolabı) her an kullanılmaya hazır
durumda bulundurulacaktır.
NOT :
Yangın söndürme işlerinde sondaj çamuru iyi bir
yangın söndürücüdür.
18.3.2. Karpit, kapalı bir yerde ve mazot
içinde muhafaza edilecek karpit bidonu ağzına kadar mazot ile
doldurulup kapatılacaktır.
18.3.3. Akaryakıt bidonları, makinadan
daha alçak bir seviyede ve en az 15 m. uzakta depo edilecek, depo yerine (Ateşle yaklaşmak yasaktır) levhası konulacak ve o civarda
sigara içilmiyecek ve ateş yakılmıyacaktır.
18.3.4. Kullanılmış karpit
artıkları, şantiyeden en az 20 m. uzakta açılacak bir çukura dökülüp, üzeri toprakla
örtülecektir.
18.3.5. Elektrik donanımında hiç
bir zaman çıplak tel kullanılmayacak, kabloların ek
yerleri izolabantla sarılacaktır.
18.3.6. Makinanın etrafına yabancı
sıvı ve katı maddelerin dökülmemesine dikkat edilecek,
varsa bunlar zararsız hale getirilecektir.
18.3.7.
Su tankerlerinin
içinde asla akaryakıt taşınmayacaktır.
18.4. Sondaj makina ve
malzemesinin bakım ve emniyeti :
18.4.1. Kule, gergi halatları ve
kazıklar vasıtasıyla dört istikamette yere
bağlanacaktır.
18.4.2. Ağır yükleri
kaldırmada kullanılacak zincir, manivela, halat ve makaralar,
kaldırma işine başlamadan önce kontrol edilerek
sakıncalı görülenler onarılacak veya
değiştirilecektir.
18.4.3. Sondaj malzemesi ve ekipmanı
yalnız kapasiteleri dahilinde ve tahsis edildikleri hizmetlerde
kullanılacaktır.
18.4.4. Sondaj boruları ve tijler istif
edilirken, eğrilmemeleri için, ikişer metre ara ile 3 destek
üzerine yerleştirilecek ve işin sonunda bütün
malzeme ve ekipman temizlenerek yerli yerine konacaktır.
18.5. Kuyu
ağzı çalışmaları ve emniyet tedbirleri :
18.5.1. Her türlü manevra
esnasında, kuyu ağzı açık bulunduğundan,
çekiç anahtar, boru parçası gibi malzeme ve
avadanlıklar, daima tabladan uzakta bulundurulacak, zorunlu hallerde
bunlarla çalışırken kuyu ağzı mutlaka
çuvalla kapatılacaktır.
18.5.2. Boru sökme işlerinde ve
anahtarlarla çalışılan diğer bütün
işlerde boşalma, sıyırma veya kırılıp kopma
ihtimali gözönünde bulundurulacak, anahtar kolunun
önünde çalışılmayacaktır.
18.5.3. Manevralar sırasında, dizinin
durumu, ağırlık saatından takip edilerek devamlı
surette kontrol altında bulundurulacak, dizinin fazla zorlanmasına
meydan verilmiyecektir.
18.6. Ulaşım
işlerinde alınacak emniyet tedbîrleri :
18.6.1. Sondaj lokasyonuna giden yolların,
araçların gidiş gelişine uygunluğu, önceden
kontrol edilecektir.
18.6.2. Sondaj makinası üzerine
hiç bir malzeme yüklemeyecek ve işçi bindirilmiyecektir.
Seyir esnasında fazla süratten sakınılacak, kule ve
parçaları iyice bağlanacak manevra masası
kilitlenecektir. Bu hususlar sık sık kontrol edilecektir.
18.6.3.
Yüklü kamyonlara
trafik ikaz bayrakları asılacaktır.
18.6.4. Yükler fazla havaleli olmayacak ve
dengeli bir şekilde bağlanacaktır. Ulaşım sorumlu
bir kimse nezaretinde ve konvoy halinde yapılacaktır.
18.7. Arıza ve kurtarma
işlerinde alınacak emniyet tedbirleri :
18.7.1. Arıza ve kurtarma için
lüzumlu malzeme, her an kuyu başında hazır
bulundurulacaktır.
18.7.2.
Kurtarma işleminde
tijlere kriko vurulmayacaktır.
18.8. Darbeli sondajlarda
alınacak özel emniyet tedbirleri :
18.8.1. Şantiye
kurulurken akaryakıt kapları, makinaya nazaran tav
ocağının aksi istikametinde ve makinadan en az 25 m. uzakta olacaktır.
18.8.2. Açılacak
kuyunun etrafına kalaslardan bir çalışma platformu
yapılacaktır.
18.8.3. Kule
emniyet kama mandalı takılmadan kuleye çıkılmayacaktır.
18.8.4.
Balta bileme esnasında, keskiler kullanılırken, fırlayacak
çapaklardan zarar gelmemesi için, tezgâhın
önünde durulmayacak ve çalışırken eldiven
kullanılmayacaktır.
18.8.5. Baltalar
her zaman mastarla ölçülecek ve baltaların hiç bir
zaman kayaçlarda 5 mm. normal formasyonda 15 mm. den fazla aşınmamasına izin verilmiyecektir.
18.8.6. Kurtarma
işlemlerinde kaybolan takım tutulduktan sonra dışarı
çekilirken, 5 metrelik hafif bir silkme neticesinde kurtulamazsa, kuyu
su ile doldurulup çekmeye devam edilecektir.
BÖLÜM
IV —
GALERİ
— TÜNEL — KESON KUYU VE KEHRİZ YAPIMI —
I-
ARAŞTİRMA MAKSADIYLA GALERİ - TÜNEL, KEHRİZ VE DRENAJ YAPIMI
TABLO
Küçük Ayrıtı
m.
Büyük Ayrıtı
m.
Daireselse
(Yarıçapı)
m.
Kehrîz
0,6 — 0,8
0,8—1,20
0,7—1,20
Galeri
0,8 — 1,50
1,20 — 2,00
1,20 — 2,00
Tünel
1,50
2,00
2.00
1.1. Tarifler:
1.1.1. Galeri : Değişik boyut,
eğim ve yönde, tahkimatlı veya tahkimatsız
yeraltı kazısıdır.
1.1.2. Tünel : Belirli boyut, eğim ve
yönde, tahkimatlı, giriş ve çıkış olan
yeraltı kazısıdır. Tünel galerinin özel bir
inşa şeklidir.
1.1.3. Kehriz ve Drenaj : Değişik
boyut ve eğim yönde yerüstü ve yeraltı
kazısıdır.
1.2. Galeri - tünel, kehriz ve drenaj
yapımını gerektiren haller:
1.2.1. Arazi, sondaj yapmaya müsait
değil ve yeraltısuyu seviyesi çok sığ değilse;
1.2.2.
Sondajla bulunan su,
ihtiyaca kâfi gelmiyorsa;
1.2.3. Yeraltısuyu seviyeleri üzerinde
(statik ve dinamik) mevsimlerin ve kullanma miktarının fazla bir
tesiri olmuyorsa;
1.2.4. Yeraltısuyunun bir yamaçta
toplanarak yer çekimi ile kullanılması isteniyorsa;
1.2.5. Yeraltısuyu bir tepenin bir
yamacında, su ihtiyacı ise karşı taraftaki
yamaçta bulunuyor ve üretimin de ihtiyaç bulunan taraftan
yapılmasında zorunluluk bulunmuyorsa;
1.2.6,
Sondaja uygun bir sahada yeraltısuyu seviyesi ani olarak derinlere
düşüyorsa;
1.2.7.
Yeraltısuyu, yamaçlardan çeşitli kaynaklar halinde
akıyor ve bunların bir yerde toplanması arzu ediliyorsa, galeri-tüne-
keson kuyu kehriz ve drenaj yapımı uygundur.
1.3. Etüdler :
1.3.1. Topoğrafik
Etüd :
Galeri-tünel
-keson kuyu veya kehriz ve drenaj yapımı
düşünülen alanın 1/5000 Ölçekli
topoğrafik haritası çıkarılarak, yurt nirengisine
bağlamalıdır. Alanda mevcut bulunan tesisler ve akar sular,
harita üzerine işlenmelidir.
1.3.2. Jeolojik ve
hidrojeoiojik etüd :
Hazırlanan
1/5000 ölçekli topoğrafik harita üzerine sahada mevcut bu
tün formasyon cinsleri ve yerleri, akifer durumu, tabaka
kalınlıkları, yeraltısuyunun akımı yönü
ve sahaya ait daha fazla bilgi toplamağa yarayacak
kısımların 1/50 - 1/100 ölçekli enine ve boyuna
kesitleri; detaylı olarak haritaya işlenerek lejantı yapılacaktır.
Formasyon, yeraltısuyu ve akifer durumu hakkında daha fazla bilgi
elde edebilmek için, küçük çapta sondajlar
yaparak, hem numune alma ve kesit çıkarma işleri daha
doğru yapıla bilecek, hem de yeraltısuyu aramak maksadıyla
sürülecek galeri-tünel ve kehrizler için önemli
ön bilgilerin kolayca toplanması mümkün olacaktır.
1.4.
Galeri - Tünel ve Kehrizlerin giriş ağızlarının
yönlerinin ve eğimlerinin tayini :
Sürülecek
galeri - tünel keson kuyu ve kehriz; jeolojik ve hidrojeoiojik etüd
kesitlerden elde edilecek sonuçlar ve elde edilebilecek
yeraltısuyunun miktarı gözönünde bulundurularak,
yeraltısuyunun en alçak seviyesine teğet veya onun
altında kalmalıdır.
1.4.1.
Giriş Ağzı :
1.4.1.1. Galeri-tünel - keson kuyu ve
kehrizin giriş ağzı giriş noktası yeraltusuyunun
kullanılacağı yere kabil olduğu kadar yakın
olmalıdır.
1.4.1.2. Giriş noktasındaki formasyon
sağlam ve geçirimsiz olmalıdır.
1.4.1.3. Giriş ağzı, civarında
bulunan akarsu ve tesislerden 20-50 m. uzak veya yüksek
olmalıdır.
1.4.1.4. Galeri ve kehrizlerden giriş
noktasındaki şev, açısı, gevşek ve
akıcı formasyonlardan azami 34°, sert ve
sıkışık zeminlerde en çok 45°
olmalıdır.
1.4.2.
Yön ve Eğim :
Formasyon
içerisindeki boşluk ve çatlaklarda birikmiş olan
yeraltısuyunu kapte etmek maksadıyla sürülecek galeri
- tünel, keson kuyu ve kehriz'e, yeraltısuyuna en kestirme yoldan
ulaşacak yön ve eğim verilmelidir.
1.4.2.1.
Yeraltısuyu belli yatım, kalınlık ve yöndeki akiferler
içerisinde, belirli yön ve eğimle akıyorsa ve
yeraltısuyunu taşıyan formasyona sert ve sıkışık
bir formasyondan geçerek ulaşmak mümkünse :
1.4.2.1.1. Sert ve sıkışık
zeminden akifere paralel bir ana galeri sürülerek bu ana
galeriye dik olarak açılan yardımcı galeriler veya keson kuyu ile akifere
girilebilir.
1.4.2.1.2. Sert ve sıkışık zeminden
akifere dik (Rekup bir ana galeri sürüldükten sonra, akiferin
içerisinde akifer eğimine uygun bir baş yukarı ve yine
akifer içerisinde bu baş yukarıya birleşen yardımcı galeriler sürülür.
1.4.2.2.
Yeraltısuyunu ihtiva eden formasyon içerisinde galeri - tünel
ve kehriz inşa etmek zarureti bulunuyorsa :
1.4.2.2.1. Ana galeri akîferin yön ve
eğimine uygun olarak sürülür. Gerekiyorsa, bunu takiben
yine akifer içerisinde kalmak üzere, ana galeriden sağa
ve sola yardımcı galeriler sürülür.
1.4.2.2.2. Akifer içerisinde bir keson kuyu
açılır ve yine akifer içerisinde kalmak
üzere, keson kuyunun tabanına yakın bir yerinden yelpaze
şeklinde yardımcı galeriler sürülür.
1.5.
Ga!eri - Tünel ve Kehrizlerde yapım işleri ;
1.5.1. Galeri
Ağzı :
Galeri
girişinin yanlarında gerekli şevlerle çalışma
emniyeti sağlanarak giriş noktasının kazısı
tamamlandıktan sonra, girişe evvelâ ahşap bir
ağız bağı vurulur ve bu bağın üzeri
kamalarla örülür. Galeri sürülürken kullanılacak
direklerin alt uçları yontulduktan sonra zemine 10-20 cm. gömülerek, girişteki ilk bağ, aynaya doğru 10° yatık,
ayna tarafındaki bağ ise dik olarak oturtulur. Bağlar boyunduruk
ve yan direklerin başlarına çenti açılarak
birbirine oturtturulurlar ve sıkma ile sıktırılırlar.
Bu suretle bağ atıldıktan sonra, boyundurukların
üzerinden, aynaya dik yönde kamalar sürülür.
1.5.2. Lağım
deliklerinin delinmesi :
Yumuşak,
yakıntılı ve muntazam klivajlı formasyonlarda,
lağım delikleri basınçlı hava veya elektrikle
çalışan (Marto Perfaratör)
kazıcı çekiçlerle açılır
(Yanıcı gaz ihtiva eden formasyonlarda yalnız
basınçlı hava ile çalışan makinalar
kullanılmalıdır.) Sağlam ve sert formasyonlarda,
lâğım delikleri basınçlı hava ve elektrikle
çalışan (Vagondrill) bindirilmiş delici makinalarla
açılır. Yumuşak zeminlerde, galeri kesitinin beher m2’sine
en az 2 delik; sert ve sağlam zeminlerde ise en az 4 delik
açılmalıdır. Delik delme ameliyesinde, genel olarak
muhtelif usul tatbik edilmekle beraber, yeraltısuyu maksadıyla
sürülen galerilerde, üçgen metodu kullanılır.
1.5.3. Patlayıcı
madde seçimi ;
Lağım
işlerinde kullanılacak patlayıcı madde; suya
dayanıklı, az miktarda zehirli gaz çıkaran ve
yeraltısuyunu kaçıracak şekilde bölgesel tesir
yapmayan bir dinamit cinsinden olmalıdır. Kullanılan dinamit
çeşitleri Gom I, Gom II jelatin,
grizotin (grizotin roş grizotin kuş)
Lâğım
işlerinde kullanılacak patlayıcı madde miktarı :
C = 0,56xMxKd2
formülü ile
hesaplanır. Burada :
C =
Patlayıcı madde miktarı, (Kg)
M
= Patlayıcı madde tesir kat sayısı olup, Gom I için
0.70 ve Gom II için 0.80 dir.
K
= Formasyon kat sayısı olup, sertler için 0.50 ve
yumuşakları için 0.15 dir. ,
D = Delik
uzunluğu, (Metre)
1.5.4. Deliklerin
doldurulması ve ateşleme :
Delikler,
ehliyetli barutçu (Ateşleyici) tarafından usulüne
göre doldurulur. Deliklerin doldurulmasına başlamadan,
barutçu galeri nezaretcisi ile birlikte doldurulacak deliklerin
sayısını tesbit ve kaydetmelidir. Bundan sonra delikler temizleme
kaşığı ile iyice temizlenir ve tapa sopasıyla delik
derinlikleri ölçülür. Dinamit lokumlarından bir
tanesi hariç, bütün lokumlar, birer birer deliğe
yerleştirilerek aralarında boşluk kalmayacak şekilde
ahşap tapa sopasıyla itilir. Bu iş bittikten sonra kapsül
ile kâfi boyda fitilin bir ucu, geriye kalan en son lokumun bir
başından içerisine yerleştirilerek, lokum deliğe
sürülür ve fitilin diğer ucu dışarıda
bırakılır. Bütün delikler aynı şekilde
doldurulup fitil uzunluklarına göre ateşlenir. Ateşlemede
göbek çekmesi isteniyorsa, tavikli kapsülle ve manyeto
ile ateşleme yapılır.
Ateşleme
sırasında iş başında barutçudan başka
hiç kimse bulunmamalıdır. Bütün
işçiler korunaklara çekilmeli ve ateşleme
barutçu tarafından fitille veya kablolu manyeto ile
yapılmalıdır.
1.5.5. Pasa nakli :
Ateşleme
sonucu meydana gelen pasanın nakli işi galerinin toplam
uzunluğuna göre hayvan veya mekanik vasıtalarla; yükleme
işi ise yine elle, yarı mekanik veya mekanik usullerle
yapılır. Pasa, galeriye zarar vermeyecek bir yerde depo edilir
veya doğrudan doğruya dışarıya atılır. Galerinin
toplam uzunluğu 100 m. den fazla ise ray döşenmelidir.
1.5.6. Tahkimat:
1.5.6.1.
Ana galeride : Tahkimat işlerine başlarken galeri tavanında ve
yanlardaki tahkimata engel olabilecek kavlak ve
çıkıntılar alındıktan sonra, hazırlanan
bağlar atılmaya başlanır. Bağların
aralıkları, formasyonun durumuna bağlı olarak, 0.70 - 1.50 m. arasında değişir. Kama aralıkları arazi durumuna göre
ayarlanır. Bağlar atıldıktan sonra direklerin arkları
ve boyundurukların üstleri, sıkıca kamalanır ve
aralıklar taşla doldurulur. Bağların direk ve
boyunduruk ucundaki çentileri, formasyon cinsine bağlı
olarak,tahkimata gelen basınca göre, özel şekilde
yapılmalıdır.
Bağ
atıldıktan sonra yapılan ilerleme esnasında karşılaşılan
yeraltısuyunun dışarı atılması için,
galeri tabanının sağ veya sol kenarında bir drenaj
hendeği açılmalıdır. Ana galeride, raylarda ve
drenaj hendeğinde eğim % 0,4 olmalıdır. Her vardiya
değişiminde galeriye girilirken posta başının galeri
tavanını, yanlarını ve tahkimatı kontrol etmesi ve
kavlakları düşürerek emniyeti sağlaması
gerekir.
1.5.6.2.
Başyukarı ve tali galerilerde:
Başyukarının eğimi, işin amacına ve
formasyonun eğimine uygun olmalıdır. Başyukarının
ana galeri ve yardımcı galeri ile birleştiği yerlerde,
galeri yüzeyinin genişlemesi dolayısıyla
muhtelif yönlerden gelen basınçların, bu noktada
birikmesi sonucu meydana gelen yüksek basınca karşı koymak
maksadıyla, kilit çekilir.
2 —
ARAŞTIRMA MAKSADIYLA KESON KUYU YAPIMI :
Kuyuda
delik delme ve ateşleme işlemleri, galerilerdeki gibi olup, ve
lâğım delikleri ile göbek alınmak suretiyle kazı
yapılır. Bundan sonra tarama delikleri ile kazı
genişletilir. Genellikle kuyu kesit alanının beher m2’sine
1-2 delik açılır. Formasyon tabakaları eğik
yatımlı ise o zaman lağım deliklerinin
açılmasında yelpaze metodu kullanılır. Kuyu
kesitleri üç şekilde olup formasyona göre
seçilirler. Yuvarlak kesitli kuyularda, değişik yönlerden
gelen basınçlar hemen hemen birbirlerine eşittirler. Kare kesitli
kuyular sert formasyonlarda açılır. Dikdörtgen kesitli
kuyuların kenarlarında tahkimatın mukavemeti azdır,
fakat tahkim işi oldukça kolay ve az masraflıdır.
2.1.
Duvarlama (kuyu tahkimatı) :
2.1.1. Tam duvarlama :
Yeraltısuyu
durumu ile zemin durumunun uygun olduğu hallerde; kuyu, tabana kadar
açıldıktan sonra, kuyu tabanından başlanarak
yukarıya doğru, tam duvarlama yapılır.
2.1.2. Çakma ile tam duvarlama :
Çelikten
mamul balta şeklinde bir çarık üzerine bindirilmiş
olan duvar tedricen zemine çakılır. Duvarın içi
temizlenir ve bir çarığın altında da bîr
miktar kazı yapılır. Göçmeyi önlemek
için mesafe zeminin mukavemetine göre tayin edilmelidir. Duvar
tekrar çakılarak kuyu bu şekilde tabana kadar indirilir.
Bu usulle 20 m. derinliğe kadar kuyular açılabilir. Daha derin
kuyular açılması isteniyorsa, aynı usul kademeli olarak
tatbik edilir.
2.1.3. Kısmi duvarlama :
2.1.3.1. Yeraltısuyu
seviyesi sondajla düşürülerek kısmi duvarlama:
Yeraltısuyu, kuyu açılmasına engel
oluyorsa kuyunun 2-4 m. civarında dikey sondajlar yapılarak yeraltısuyu, alttaki formasyonlara verilmek
suretiyle su seviyesi düşürüfür ve muvakkat
duvarlamalar yapılarak, çalışmaya devam edilir.
2.1.3.2. Çakma usulü ile kısmi
duvarlama : Formasyonun muayyen bir kısmı yıkıntılı
olup, kuyu açılmasına engel oluyorsa,
yıkıntılı kısımda çakma suretiyle
duvarlama yapılarak içi temizlendikten sonra ilerlemeye devam
edilir.
2.1.3.3. Pompajla
yeraltısuyu seviyesi düşürülerek kısmi duvarlama:
Kuyu açılması sırasında kuyuya gelen
yeraltısuyu, pompajla yenilenebilecek durumda ise, kuyu
tabanında evvela kuyu çapına nazaran daha dar bir çukur
açılarak, kuyu tabanındaki pompanın emicisi bu
çukura indirilir ve biriken suyu dışarı basmak suretiyle
yeraltısuyu seviyesinin çalışılan kısımdan
aşağıda tutulması sağlanmış olur. Kuyu
tabanı indikçe, çukurda indirilir ve
yeraltısuyunun kuyuya aktığı kısımda duvarlama
yapılarak normal kuyu açılmasına devam edilir.
2.1.4.
Ahşap tahkimatla duvarlama : Kesitleri kare veya dik dörtgen olan kuyularda,
direkli tahkimat yapılması mümkündür. Bu cins tahkimat
yığma veyahut aralıklı yapılır. Ahşap
tahkimatta aşağıdaki gereçler kullanılır :
Kasa
: Dörder yanlardan teşkil edilmiş bir alt ve bir üst
çerçevenin 4 fırça ile birbirlerine eklenmesi suretiyle
meydana gelen küp şeklidir.
Yanlamalar
: Boyları kuyu boyutuna nazaran 5-10 cm. daha uzun, 15x20 cm. kesitinde ahşap direklerdir. Karşılıklı iki yanlamanın
uçları kuyu cidarında açılan oyuklara
oturtulmak suretiyle, kasanın askı ağırlığı
bertaraf edilebilir. Kasa atıldıktan sonra yanlama ve
fırçaların birleştirici noktaları demir
kancalarla kenetlenip yanları (tabla) kamalarla tutturulur.
2.1.5. Madeni
tahkimatla duvarlama : Madeni tahkimat her türlü kesitli
kuyularda kullanılabilir. Bu tahkimat I veya H profillerden
yapılabilir. Yuvarlak kesitlerde kullanılan madeni tahkimat 3-4
parçalı olabilir. Parçalar birbirlerine madeni
papuçlarla civatalanır.
2.1.6. Taş, tuğla, beton biriketle duvarlama : Bu
çeşit duvarlama tuğla kullanıldığı
takdirde, cm2.'ye 12 Kg.'dan fazla yük verilemiyeceğinden,
tuğla duvarlama yapmak pratik değildir. Beton biriket kullanmak daha
uygundur. Beton biriketle yukardan aşağıya kadar duvarlama
yapılabilir.
2.1.7. Dökme demir tahkimatla duvarlama : Bu çeşit
bir tahkimat, parça halinde flanşlı dönme demirlerle
yapılır. Parçaların boyları 2 m.den uzun olmamalıdır. Bunlar, plaklar arasına yumuşak takozlar konduktan sonra,
birbirlerine bağlanır.
Duvarlama
işi yapılırken, duvarcılar kuyu içerisine sarkıtılan
askılı platformlar üzerinde çalışırlar.
Kuyularda nakliyat, kova, vagonet veya ekiplerle yapılır.
Kayıt yataklı kuyularda iniş ve
çıkışı temin için cidardan kuyu boyunca en
çok 10 m. uzunlukta parçalar halinde merdiven yapılır,
merdivenler duvarlama yapılan yerlerde kullanılır. Kuyunun
açılması bittiği zaman cidarda inşa edilen
merdivenin de ikmal edilmiş olması lâzımdır.
3 - YARDIMCI TESİSLER :
3.1. Aydınlatma :
Galeri
ve kuyularda çalışırlarken aydınlatma seyyar
lambalarla temin edilir (Galerilerde sabit aydınlatma tesisi
yapılabilir.)
3.2. Havalandırma :
Galerilerde
ilerleme esnasında vantilatör ve vantüp ile havalandırma
yapılır. Galerilerin ikmalinde tabii havalandırmayı
sağlamak için, galerinin özelliğine ve uzunluğuna
göre vantüp ile havalandıramaz ise nefeslik yapılmalıdır.
3.2.1. Vantüp:
Galeri,
en çok 250 m. uzunlukta ise havalandırma nefesliklerle, nefeslik
mevcut değilse, vantüple temin edilmelidir. Vantüp iki ucu
açık, kalın bezden yapılmış geniş
çaplı bir hortumdur. Vantüp, girişten galeri
aynasına kadar tavanda boyunduruklara tutturulmak suretiyle
döşenir.
3.2.2. Nefeslik :
Galeri, 250 m. den daha uzun, ve yan galerileri ihtiva ediyorsa, nefeslik
(başyukarı) sürülür. Nefeslik
çıkış ağzı ile galeri giriş ağzı
arasındaki kot farkı, tabii havalandırmayı temin edecek
şekilde olmalıdır. Nefeslikte yapılacak ilerleme ve
tahkimat, baş yukarıda yapılan ameliyenin aynıdır.
Açılacak nefesliğin yardımcı galerilerdeki
havalandırmayı temin edebilmesi için, yan galeriler yan
tüplerle nefesliğe irtibatlandırılmalıdır.
NOT :
Galeri - Tünel ve kuyuların açılmasında daha fazla
bilgi için aşağıdaki yayınlara
bakınız :
1 —
Prof. Dr. Pritzche Bergbaukunde
2 —
Peele, Mining Engineer's Hand Book
3 —
Atlas - Copco Hand Book
4 —
Tünel ve galerilerde tatbik edilecek esaslar
(DSİ. Yeraltısuları Yayını)
4 —
İŞLETME MAKSADIYLA GALERİ - TÜNEL VE KESON KUYU
AÇILMASI VEYA ARAŞTIRMA MAKSADIYLA AÇILAN GALERİ -
TÜNEL VE KESON KUYULARIN İŞLETME GALERİ - TÜNEL
VE KUYUSU HALİNE GETİRİLMESİ:
Arama
galeri tünel ve kuyuları tamamlandıktan sonra, arzu edilen miktar
ve kalitede su bulunduğu takdirde bu suyun kirletilmeden en ekonomik bir
şekilde kullanılması amacıyla bu arama galeri - tünel
ve kuyularını işletme galeri, tüneli ve kuyusu haline
getirmek için, gereken işlemler yapılır.
4.1.
Yardımcı galerilerde yapılan işlemler :
Yardımcı
galeri boyunca açılmış olan su toplama hendeğinin
tabanı, filtre borularının yerleştirilmesine müsaade
edecek şekilde ve usulüne uygun olarak tesviye edilir. Demir veya
çelik filtre boruları kullanılacaksa bunlar
uçlarından manşonlarla birbirlerine bağlanarak
hendeğe yerleştirilmelidir. Büz filtre kullanılacaksa,
bunlar hendeğe muntazam bir şekilde yerleştirildikten sonra, ek
yerleri çimento harcıyla derzlenir. Boruların ferşi
işi ikmal edildikten sonra, evvelâ yanlarda kalan
boşlukları, bilahare de boruların üstü, temiz,
yıkanmış ve filtre aralığına uygun çapta
elenmiş çakılla doldurulur.
Filtre
borularının hendek içerisine yerleştirilmesi ve hendeğin
çakılla doldurulması işlemi, başyukarıya ve ana
galeriye kadar ikmal edildikten sonra, yardımcı galerideki ahşap
tahkimat ve varsa vantüp ve diğer tesisler sökülme ve
dolguya devam edilmek (ramble) suretiyle, geriye doğru gelinerek galerinin
ağzında işe son verilir.
4.1.1.
Yardımcı Galerinin Akifer içinde, ana galerinin sağlam
formasyonda sürülmesi hali :
Yukarıda
izah edildiği gibi, yardımcı galeri tabanına filtre borusu
döşenir. Ahşap tahkimat sökülerek çakılla
dolgu yapmak suretiyle ana galeriye gelinir. Ana galerinin tali galeri
veya başyukarı ile birleştiği yere, bir beton baraj
yapılarak yeraltısuyu muhafaza edilir. Beton baraj 2 - 5 m. uzunlukta, galerinin yükseklik ve genişliğinde, 15 cm. kalınlığında ve 350-400 dozlu
betonla inşa edilmelidir.
Bu
suretle, yeraltısuyunu ana galeriye kadar getiren filtre boruları ana
galeri tabanına döşenen kapalı borulara bağlanarak,
(istavroz T veya deve boynu ile) yeraltısuyu yeryüzüne
akıtılır. Ana galeri doldurularak galeri giriş
ağzına doğru, ters yönde, ahşap tahkimat
sökülür. Eğer galeride bir yeraltı kuyusu
açılmışsa, o zaman kuyudaki yeraltısuyu, pompajla
ana galeriye ve oradan da kapalı boru ile, yeryüzüne
akıtılır. Bu halde, ana galeri tabanına kapalı boru
döşendikten sonra, dolgu yaparak tahkimatı sökmek uygun
olmaz, çünkü kuyu ve pompanın bakımı
zorunluluğu böyle bir işlem yapılması ile uygun
düşmez.
4.1.2. Ana
galerinin akiferler içerisinde sürülmesi hali :
Ana
galeriyi işletme galerisi haline getirmek için, yardımcı
galerilerde yapıldığı gibi, filtre borusu
döşenip çakılla dolgu (ramble) yapılarak ahşap
tahkimat geriye doğru sökülür. Yalnız, yabancı
suların galeri giriş ağzına yakın kısımda
filtre borularının içindeki yeraltısuyuna
karışmaması için, galeri giriş ağzından
itibaren, formasyonun özelliğine uygun şekilde, 2-10 m. uzunlukta 15-20 cm. kalınlık ve 350-400 dozlu bir beton kapama yapılması,
veya galeri girişi ağzına, 2-10 m. kala filtre borular
yerine kapalı boru kullanılması, zorunlu ve önemli
olan hususlardır. Bu durumda, yalnız galeri girişi beton veya
duvarlarla (borunun çıkış ağzı
açık) kapatılmalı, borunun ucuna
çıkışta bir vana takılmalıdır.
4.2.
Kehrizler ve drenajlar :
Kehrizler,
değişik eğim, boyut ve doğrultuda, tahkimatlı veya
tahkimatsız yeraltı ve yerüstü kazısıdır.
Bir
kaynağı veya muayyen bir yerdeki suyu yarma ve kanallarla istenilen
yere isale etmek mümkündür. Kanal ve yarmalardan
akıtılacak yeraltısuyunun kirlenmesini ve israfını
önlemek için, muhtelif iksa usullerinden biri tatbik edilmelidir.
Kanal
veya yarmanın taban ve yanlarına beton duvar yapılmalı,
zorunlu hallerde üzerleri kapatılmalı, veya kanal ve
yarmalar, büz veya beton, toprak, madeni boru döşenmek suretiyle
iksa edilmelidir.
Büzler
döşendikten sonra üzerleri örtülmelidir. Gelen
yeraltısuyunu beton bir havuzda topladıktan sonra kullanmak ekseriya
daha ekonomiktir. Kehrizlerde, yeraltısuyu bir havuzda toplandıktan
sonra borularla istenilen yere isale edilmelidir. Eğer yeraltısuyu
hiç bir iksa ve teçhizat yapılmaksızın
tabandan akıtılacaksa, eğim çok az olmalıdır.
4.3.
Ranney metodu :
Bu
metodla, evvela geniş çaplı bir kuyu açılır
ve kuyunun akifer içindeki kısmında, akiferin
içerisine doğru yardımcı galeriler sürülerek
arzu edilen yeraltısuyu bulunduktan sonra, galerilere filtre boruları
döşenip çakılla dolgu yapılır.
Yardımcı galerilerin kuyu ile birleştiği yerler (filtre
borularının uçları açık
bırakılarak) betonla kapatılır. Kuyu tabanı
çakıllandıktan sonra, üst kısmı,
ağzına kadar duvar veya betonla tahkim edilerek filtre boruları
ile gelen yeraltısuyu kuyuda toplanır ve pompajla
dışarı basılır.
5 —
GALERİ-TÜNELLERE AİT FORMLAR :
5.1. Arama
safhasında :
Yeraltrsuyu
aramak maksadıyla, galeri-tünel inşasına başlamadan
evvel, sahanın topoğrafik haritasıyla jeolojik ve hidrojeolojik harita
ve etüd raporlarının ekli bulunduğu bir dilekçe ile
DSİ. Teşkilâtına baş vurularak yeraltısuyu arama
belgesi istenmesi sorunludur. DSİ'ce lüzumlu incelemeden sonra
arama belgesi verilir ve sorumlu mühendis nezaretinde galeri
sürülmeye başlanır.
5.1.1. İlerlemeler:
Galeri,
keson kuyu, kehriz veya drenaj kayıt defterine, her vardiyada yapılan
işler kaydedilir ve bu defter saklanır. İlerlemeler
topoğrafik haritaya işlenir.
5.1.2. Galeri ve kuyu
kesitleri :
Galeri
ilerlerken hazırlanan log (kütük] bir dosyada muhafaza edilir.
Bu log'a su numunelerinin özellikleri de kaydedilir. Log hangi metreler
arasını kapsıyorsa koordinatı da yazılır.
5.1.3. Yer tarif formu :
Galeri
- tünel ve kehriz açılan sahanın yurt nirengisine
bağlı koordinatı kaydedilir ve gerekli bilgi verilir.
5.1.4. Verim
ölçüsü formu :
Bu
forma, günlük yeraltısuyu debileri, galerinin, kehrizin veya
drenajın muayyen bir yerinde ölçülerek tarih
sırasına göre kaydedilir.
5.1.5. Su analiz
formları :
Bu
formlara, usulüne göre alınan su numuneleri veya analize
gönderilen numunelerin analiz sonuçları kaydedilip,
formlar saklanır.
5.2.
Kullanma (İşletme) safhasında ;
Arama
galerisi ile arzu edilen yeraltısuyu bulunduğu takdirde, kuyularda
olduğu gibi, kullanma belgesi için müracaatta bulunulur.
Dilekçeye aşağıdaki evraktan 3 er takım eklenir.
5.2.1. Galerinin 1/500 ölçekli
topoğrafik haritaya işlenmiş durumu ve galerinin önemli
yerlerinden alınan 1/50 - 1/100 ölçekli kesitler.
5.2.2. Ana galeri, başyukarı ve
yardımcı galerilerin birbirlerine koordinatla
bağlanmış loğları enine ve boyuna kesitler.
5.2.3.
Su analiz raporları
5.2.4.
Kayıt defteri
5.2.5.
Su verim
ölçüleri
5.2.6.
Faydalı ihtiyaç
miktarı, (m3/sn)
5.2.7. İşletme galerisinde kurulacak
tesisata ait plan, proje ve hesaplar.
6 — EMNİYET
TEDBİRLERİ :
6.1. Galeri ve
Tünellerde alınacak emniyet tedbirleri :
6.1.1. Şantiye yeri
genel emniyeti :
Galeri-tünel
yapımına başlarken; giriş ağzının
etrafı, formasyon özelliğine bağlı olarak,
34° ile 45° şevli olarak kazıldıktan sonra, girişin
sağında, solunda ve yukarısında 20-50 m. civarında tehlikeli olabilecek tesisler ile
taş ve toprak zararsız hale getirilecektir. Bu tedbirler
alındıktan sonra 3x5 m. ebadında galeri ağız platformu
hazırlanacak ve çalışma emniyetini sağlamak
üzere girişe bir ağız bağı atılacaktır.
Galeri
açılmasında kompresör kullanılıyorsa,
kompresör, çalışma mahallinden 10-20 m. uzakta bir korunağa yerleştirilerek etrafı muhafaza altına
alınacaktır.
Galeri
yapımı sırasında kullanılacak akaryakıt,
galeriden en az 15 m. uzakta bulundurulacak ve etrafı muhafaza altına
alınarak, kolayca görülebilir bir yere «Ateşle
Yaklaşmak Yasaktır» levhası asılacaktır. Motorlu
vasıtalar, galeri ağzına 5 m.'den fazla yaklaştırılmıyacaktır.
6.1.2. Delik delme
esnasında alınacak emniyet tedbirleri :
Galeride
çalışan her işçinin miğferi (Baret), seyyar
lâmbası ve künye kartının beraberinde bulunması
ve sağlık durumunun yeraltında çalışmaya uygun
olması şarttır. Galeriye giren herşey galeri
amirlerinin nezaret ve kontrolü altında bulunacaklardır. Her
vardiye değişmesi ve vardiya esnasında, bütün
galeri tavanındaki kavlak (çatlak ve kabarıklar) kontrol edilecek
ve düşürülerek derhal onarılacaktır.
Delik delinirken
(Makina veya elle) delicinin ucundan deliğe su verilmiyorsa,
lâğımcılar etrafı kafesli gözlük
kullanacaklardır. Delik delme esnasında
lâğımcıların ara mesafeleri, rahat
çalışmalarını temin edecek şekilde, en az 1-2 m. olacaktır. Eğer galeri, yanıcı ve patlayıcı metaryal veya gaz
İhtiva eden formasyonda açılıyorsa, içeriye
kibrit, çakmak ve tecritsiz lâmba gibi tehlikeli madde kesinlikle
sokulmayacaktır. İçeride sigara içilmeyecek,
ateş yakılmayacaktır. Kıvılcım ve yüksek
ısı meydana getirilebilecek her türlü hareket ve
çalışmadan sakınılacaktır. Galeride motorlu
vasıta çalışıyorsa, eksoz boruları yangına
karşı tecritli olacaktır. Eğer galeride
yanıcı gaz (Grizu - Metangaz) mevcutsa, iş başında en
az bir adet Davy (Gaz kontrol lâmbası) bulundurulacak, mekanik
deliciler kullanılıyorsa bunlar tazyikli hava ile
çalıştırılacaktır. Böyle bir formasyonda
galeri sürülüyorsa, galeri dışındaki emniyet
odasında, kullanılmıya hazır halde portatif yangın
söndürme cihazları bulundurulacak ve bunları kullanacakların
isimleri liste halinde cihazların yanında asılı
bulunacaktır.
Delinmesi
tamamlanan deliklerin içi iyice temizlendikten sonra ağızları
paçavra ile kapatılacaktır.
6.1.3.
Deliklerin doldurulması ve ateşleme sırasında alınacak
tedbirler :
Doldurma
ve ateşleme işleri bu konuda tecrübeli ve barutçu
ehliyeti olan kimseler tarafından yapılacaktır.
Patlayıcı maddelerle kapsül ve fitiller bir arada
bulundurulmıyacak ve patlayıcı maddeler özel olarak
yapılmış dinamit anbarlarının özel
bölümlerinde; manyeto, fitil ve kapsüller ise ayrı bir
bölümde muhafaza edilecektir.
Galeride
kullanılacak patlayıcı maddeler, fazla miktarda zehirli gaz
neşreden cinsten olmayacaktır
Barutçu,
patlayıcı madde ile fitil ve kapsülleri dinamit anbarından
usulüne uygun olarak teslim alacak ve bunları cinslerine uygun
sandıklara yerleştirilerek ağızlarını
kilitleyecektir. Barutçu hiç bir zaman 12 Kg. dan fazla patlayıcı madde taşımayacak ve vardiye içinde
işçilerin girip çıkmadığı bir
zamanda galeriye girecektir. Barutçunun delikleri doldurmaya başladığı
anda, İşçiler barutçudan en az 20 - 50 m. mesafeye çekilecek ve korunaklara sığınacaktır. Geliş
yollarına her yönde nöbetçiler
çıkarılacak habersiz olanlar durumdan haberdar
edilecektir.
Delikler ahşap sopa ile
kontrol edildikten sonra doldurulmaya başlanacaktır.
(Bu sırada barutçunun yanında yardımcı ve ocak
âmiri bulunabilir.) Bütün delikler usulüne uygun
olarak doldurulduktan sonra barutçu
«Lâğım var» diye üç defa yüksek
sesle bağıracaktır.
Geliş
yollarına çıkartılan nöbetçiler de aynı
şekilde bağırarak ateşlemeyi bütün
işçilere duyuracaktır, barutçu, ateşleme yerinde
işçi ve tehlikeli bir durum bulunmadığına
kanaat getirdikten sonra son defa bağıracak ve 5-10 saniye
bekledikten sonra kendisini de emniyete alarak ateşlemeyi yapacak,
ateşlemeden 5-10 dakika sonra,
ateşleme yerine giderek bütün lâğımları
kontrol edecek ve patlamayan dinamit varsa onları zararsız hale
getirecektir. Ateşleme sonunda ise, sarf defterini düzenleyerek,
Galeri Amiri ile birlikte imzaladıktan sonra oradan
ayrılacaktır. İş bittiğinde, barutçu,
artan malzemeyi anbara geri vererek kayıt ettirecektir.
6.1.4. Nakliyatta
alınacak emniyet tedbirleri :
Ocak
âmiri tarafından evvelâ ateşleme sırasında
galerinin tavanında ve yanında hasıl olan kavlaklar
temizlenecek, sonra pasa (taş-toprak) nakliyatına
başlanacaktır. Eğer ray döşenmek gerekiyorsa,
hattın bir tarafında işçilerin rahatça gidip
gelmesine müsait genişlikte bir geçit bırakılacaktır.
Gerek vagonları birbirine bağlarken gerek makas değiştirirken,
vagonların arasına girilmiyecektir. Vagonları çeken
lokomotifin önünde ve en arkadaki vagonun arkasında birer
kırmızı lamba bulunacaktır. İşçi nakliyatı
vagonlarla yapıldığı zaman işçiler dengeli bir
şekilde vagonlara oturacaklar ve lambaların ışıklarını
gizleyeceklerdir. İşçilerin vagonlarda ayakta
durmalarına müsaade edilmiyecektir.
6.1.5. Tahkimatta
alınacak emniyet tedbirleri :
Pasa
nakli tamamlandıktan sonra, kavlaklar kontrol edilecek ve bağ yerleri
hazırlanıp bağlar atılacaktır. Bundan sonra tavan ve
etrafı icaba göre kama veya sürme kamalarla iyice
sıkılanacak ve direkler arasına fırçaları
yerleştirilecektir. Galeri ilerledikçe 30-50 m. aralıklarla korunaklar (Cepler) yapılacaktır. Bağlar
her zaman kontrol edilecektir. Bağ formasyon cinsine, tabaka durumuna
ve bağa gelecek kuvvetlere göre en uygun şekilde
seçilecek ve atılacaktır.
Galerilerin
baş yukarı, yardımcı galeri ve büzlerle
birleştiği yerlerde, formasyon özelliğine göre,
mutlaka domuz damı, kilit bağı veya topuk bırakılacaktır.
Galeri karşılıklı iki yönde
açılıyorsa, ayna (Arın) lar arasındaki mesafe
(formasyon özelliğine bağlı olarak) 15-60 m. kalıncaya kadar iki taraflı delmeye devam edilecek, bundan
sonra delik delme ve ateşleme işleri yalnız tek taraftan
yapılacaktır.
Galerilerinin
çeşitli yerlerinden baş yukarı, yardımcı
galeri, v.s. ayrılıyorsa, önemli noktalara giriş
çıkış yönlerine levhalar asılacaktır.
Galeri
giriş ağzına «İçeri Girmek
Yasaktır» levhası asılarak yabancıların
ancak galeri Amirinin kontrolü altında, galeriye girmesine
müsaade edilecektir. Galeriden bir nefeslik
sürülmüşse, nefesliğin yüzeye çıkan
ağzı 5 m. yarı çap ile çevrilen bir çit
vasıtasıyla korunacak ve çitin üzerine «Girmek
Yasaktır» levhası asılacaktır. Galeriye % 0,4
eğim verilerek yeraltısularının boşalması
sağlanacaktır, galeri gereği gibi aydınlatılacak,
işçilerin ihtiyacı olan temiz hava sirkülasyonu, yerine
göre vantüp, vantilatör veya nefeslikle temin edilecektir.
Galeri giriş ağzı ile nefeslik çıkış
ağzı arasındaki kot farkı, tabii sürkülasyonu
sağlayacak durumda olacaktır.
Galeri-tünellerde
meydana gelecek kaza ve arızalar derhal ilgili mühendise haber
verilerek alınan emir eksiksiz uygulanacak, haberleşme gecikirse
bu zaman içinde gerekli ön çalışmalar
galeri-tüne! amiri tarafından yürütülecektir.
6.2. Keson
kuyu yapımı sırasında alınacak emniyet tedbirleri :
Keson
kuyuya başlamadan evvel, kuyu ağzının etrafına
korkuluk ve karakol kapısı yapılarak, yüzey
sularının ve taş toprağın kuyu içerisine
girmesi önlenecektir. Kuyu çıkışını
sağlamak amacıyla yapılacak kule ve vinç
tertibatının ayakları, dört noktadan sağlam zemine
oturtulacak halat, molet (makara) ve mil devamlı surette kontrol edilerek,
bunlar her an kullanılmaya hazır bulundurulacaktır.
Kuyunun
açılması sırasında tabanda delik delinirken,
cidardaki yıkıntı ve göçüklere engel olmak
üzere, kuyu ahşap kasalarla iksa edilecek ve bunlar birbirine demir
kancalarla iyice tutturulacaktır. Kuyu tabanında çalışırlarken
yukarıdan gelecek tehlikeleri önlemek amacıyla, tabandan 3 metre yüksekte bir ahşap platform (perde) yapılacak ve bunun bir kenarı,
boşaltma kovasının iniş ve
çıkışını sağlayacak şekilde
açık bırakılacaktır.
Gerektiğinde,
kuyu işçilerinin iniş -
çıkışını temin etmek amacıyla, kasa
ile kuyu cidarı arasında, kuyu ağzından tabana kadar devam
eden platformlu ve her kısım en çok 10 m. uzunlukta iskele yapılarak kuyu tarafı ahşap perde ile kapatılacaktır.
Kuyu
başı ile taban arasında haberleşmeyi sağlamak
amacıyla bir kablo, boru veya çan tertibatı
bulunacaktır. Vagonetin kuyuya inişi, veya kuyu tabanından
yukarı çıkışı özel haberleşme ile
yönetilecektir. Kuyuda kovanın hangi derinliğe kadar
indiğini anlayabilmek için halat üzerinde ölçek
veya işaretler bulunacaktır.
Kuyuda, insan nakliyatı
sırasında hız 1,5 m/sn. den fazla olmayacaktır.
Kuyudan
büyük çapta boşaltım yapılıyorsa,
ahşaptan veya profil demirlerinden kayıtlar yapılarak
bunlar birbirlerine düzgün bir şekilde karşılıklı
ve dikey olarak irtibatlandırılacaktır.
Kuyu
tabanında delik delme sırasında, deliciler toz maskesi ve
kafesli gözlük kullanacaklar, deliklerin doldurulması
sırasında kuyuda barutçudan başka hiç kimse
bulunmayacak ve ateşlemenin yapılacağı anda bütün
tesisler çalışmaya hazır bulundurulacaktır.
Barutçunun «çek» işaretini alan
vinci hemen tesisi çalıştırıp barutçuyu
yukarı alacaktır. Barutçu, ateşlemeden
sonra tekrar kuyuya inerek gerekli kontrolü yapacaktır.
Kuyu arzu
edilen derinliğe indikten sonra tabanda, yeraltısuyunun verimine
uygun bir havuz yapılacaktır. Kuyu seyyar veya sabit lâmbalarla
aydınlatılacaktır.
Çalışılmadığı zamanlarda kuyu
başındaki korkuluk ve karakol kapısı kapatılacak,
kolayca görülebilir bir yere «Yaklaşmak
Yasaktır» levhası asılacaktır.
6.3. Kehrizlerin ve
drenajların yapımında alınacak emniyet tedbirleri :
Arazi
topografyasına bağlı olarak, bazı yerlerde kehrizler derin
olacaklarından, kazaları önlemek üzere iki taraf
ahşap latalardan korkuluklar yapılacaktır.
Yeraltısuyunun birikerek gölcükler meydana getirmesini
önlemek üzere, arazideki bütün çukurlar doldurularak
tesviye edilecek, kehrizlerin yapımı sırasında,
etrafın göçmesini önlemek üzere ise şevler,
formasyon özelliğine bağlı olarak 35° - 75° meyilli
olarak kazılarak yıkıntı yapması muhtemel
kısımlarda iksa yapılacaktır.
Kazı
sonucu etrafa atılan ve tehlikeye sebep olabilecek taş ve topraklar,
kehrizin veya drenaj hendeğinden uzaklaştırılacaktır.
Yeraltısuyunun tabii akışını sağlamak
için, kehriz veya drenaj hendeği eğimi en az % 0,4
olacaktır.
6.4. Galeri - tünel,
keson kuyu ve kehrizlerin işletilmesinde alınacak emniyet tedbirleri :
6.4.1.
Galeri -tünellerde :
Yardımcı
galeriler ve başyukarıların işletmeye geçirilmesi
halinde, tabana boru döşenip çakılla doldurularak
geriye doğru geldiğinde, tahkimatın
göçertilmesi formasyon özelliğine bağlı olarak
1-2 m. uzaktan yapılacak bu sırada tabana döşenen
boruların zarar görmemesi için gerekli tedbirler
alınacaktır. Yardımcı galeri ve başyukarılar
dolgudan sonra göçertildiği halde, ana galerinin
göçertilmesi icab etmiyorsa, , evvelce yapılmış olan
geçici tahkimat devamlı tahkimat haline getirilirken, insan
emniyetini sağlamak ve yeraltısuyunun kirlenmesini ve zayi
olmasını önlemek bakımından gereken
titizliğin gösterilmesi şarttır. Ana galeride, devamlı
tahkimatın ve yeraltısuyu akış kanalının
sürekli olarak kontrol ve bakımı yapılacaktır.
Yeraltısuyu
almak amacıyla,galeri içinde keson kuyu
açılmışsa, kuyu başı tahkimatı ile kuyu
başı tesislerinin sürekli şekilde kontrolü ve
bakımları yapılacaktır. Bu durumda, galeri giriş
ağzına kilitli bir kapı yapılacak ve kolayca
görülebilir ve yere «Yaklaşmak Yasak ve
Tehlikelidir» levhası asılacaktır. Galeri giriş
ağzı ve tesislerinin de devamlı bakım ve kontrolü
şarttır. Galerinin bakım ve kontrolü sırasında
yapılan bütün işlemler bakım defterine
kaydedilecektir.
6.4.2. Keson kuyularda :
Keson
kuyunun işletmeye açılmasına karar verildikten sonra,
evvelce yapılmış olan geçici tahkimat, devamlı
tahkimat haline ve (Ahşap Kârgir veya demir tahkimatla) iniş -
çıkış için cidarda yapılmış olan
iskele daimi merdiven haline getirilecektir. Kuyuya monte edilen pompa ve
diğer tesisat beton blok üzerine oturtulacak kuyu
ağzı, etraftan gelebilecek yüzey suları, taş toprak
gibi malzemeye karşı korunacak, kuyu ağız betonu
dökülerek etrafına korkuluk ve karakol
yapılacaktır. Bu işlemlerden sonra bütün kuyu
başı tesislerini içine alan bir bina yapılarak
kapısı kilitlenecektir. Kuyu ağzı korkuluğuna
«Yaklaşmak Yasaktır» levhası asılacaktır. Keson
kuyu galeri içinde açılmışsa kazaları
önlemek üzere galeri içinde çeşitli yerlere,
kuyunun yerini belirten levhalar asılacaktır. Kuyunun ve kuyu
tesislerinin bakım ve kontrolü yapılarak bu işlemler
bakım defterine kaydedilecek ve bu defter her zaman hazır
bulundurulacaktır.
6.4.3. Kehrizlerde ve drenajlarda
:
Kehrizlerin
ve drenajların işletmeye geçirilmesi halinde yeraltı
tesisleri için alınması gereken emniyet tedbirleri
galerilerde olduğu gibidir.
6.5.
Genel hükümler :
Galeri-tünel,
keson kuyu, kuyu, kehriz ve drenajların yapımı ve işletilmesi
halinde, çalışan işçi miktarı işyeri
sınıfı ile ilgili olarak, Çalışma
Bakanlığının, «İş yerlerinde bulundurulacak
ilk yardım malzemesi» (Ecza-dolabı, lüzumu halinde doktor
- sıhhiye - cankurtaran, revir vs.) Sivil Savunma
Teşkilâtının «İş yerlerinde sabotaj ve
yangına karşı alınacak emniyet tedbirleri ve
bulundurulacak malzeme» talimatları ile «Maden İşletmelerinde
Alınacak Emniyet Tedbirleri Nizamnamesi, Patlayıcı Maddeler
Nizamnamesi ve Bu Nizamnameye Müteferri Talimatname» ye
uyulması zorunludur.
BÖLÜM
V.
YERALTISUYUNUN
İŞLETİLMESİ VE KONTROLÜ
1.
REZERVİN KORUNMASI :
1.1.
Rezervden çekilebilecek emniyetli su miktarı :
Yeraltısuyu
rezervinin işletilmesinde ekonomi ve emniyet
sağlandığının devamlı olarak kontrol
edilmesi lâzımdır. Genel olarak, rezerv sahasından
çekilen yıllık su miktarının, saha içindeki
su taşıyan formasyonların yıllık beslenme
miktarına eşit olması şarttır. Bu eşitliğin
sağlanması için DSİ Bölge
Müdürlüklerince; yeraltısuyu seviye değişimleri
ile bu seviyelerdeki çekim miktarının envanteri tutulacak;
alınan sonuçlara göre işletme kuyularının
emniyetli verimleri azaltılacak veya artırılacaktır.
Ayrıca, rezerv sahası içindeki «Bölgesel emniyetli
seviye sınırları ile bu sınırlar içindeki emniyetli
çekim miktarları» tesbit olunarak, kuyuların
kümelenmeleri sebebiyle, seviyede bir «kuvvetlenmeye»
engel olunacaktır. İlan edilmiş yeraltısuyu
işletme sahaları içinde veya dışında,
yeraltısuları hakkında 167 sayılı Kanunun 8.
maddesine göre tespit ve ilân edilen derinliklerden daha fazla
derinliklerde açılabilecek kuyuların adedi, yerleri, derinlikleri
ve diğer özellikleriyle, bunlardan çıkabilecek su
miktarlarına göre kuyu aralıkları DSİ
Yeraltısuları Dairesi Başkanlığınca tespit
edilecektir.
Tesbit
ve ilân edilen yeraltısuyu işletme miktarları;
yağışlara, ekonomik yeraltısuyu işletme
seviyelerine ve sahadan çekilen toplam yeraltısuyu
miktarına göre düzenlenmiş olduğundan, bu
miktarın aşılmasını önlemek amacıyla,
her bir kuyudan çekilebilecek yeraltısuyu miktarı, DSİ
Bölge Müdürlüklerince kullanma belgesi üzerine
işlenecektir. Belge sahibi, bir kuyudan bu miktardan fazla su
çekmeyecektir. Yağış ve beslenme durumlarına
göre, gerektikçe, kuyulardan çekilecek emniyetli su
miktarı, belgeyi veren DSİ Bölge Müdürlüklerince,
azaltılıp çoğaltılabilir. Bu takdirde, durum
belge sahiplerine yazı ile bildirilecek ve bu husus verilen belgeler
üzerine de işaretlenecektir. Belgede gösterilen miktardan daha
fazla su çekilmesini önlemek amacıyla, gerek pompa ve gerekse
artezyen kuyulardaki vanalı orifis kapasitesi, alınacak su
miktarına göre seçilecektir.
Konulan
pompa ve orifis, ilgili DSİ Bölge
Müdürlüğünün müsaadesi alınmadan
hiç bir suretle bir başkasıyla değiştirilmeyecektir.
Kontrolü kolaylaştırmak maksadıyla, gerekli hallerde
çıkış borusu üzerine su sayaçları
monte edilecektir.
1.2. Faydalı
ihtiyaç:
Yeraltısuyunu
kullanacak olan arazi sahibinin, veyahut işletmecilerin, faydalı su
ihtiyacı, konuya ve şartlara göre, DSİ Bölge
Müdürlüklerince tesbit edilecek ve belge üzerine kaydedilecektir.
Faydalı ihtiyaç için ayrılacak su miktarı
hiç bir zaman yeraltısuyu deposunun emniyetli veriminden daha
yüksek olamaz. Faydalı kullanış miktarlarında
anlaşmazlığa meydan vermemek için, ilgili
Bakanlıkların görüşleri alınacaktır. Suyun,
kullanma maksadına uygunluğunu tesbit edecek olan su kalitesini
gösterir kimyasal analiz, gerektiğinde DSİ Laboratuvarları
tarafından yapılacak veya müracaat sahipleri
tarafından yaptırılacaktır. Bunların
sorumlulukları analizi yapan laboratuvara aittir. Raporda, suyun
kullanma maksadına uygunluğunun açıkça
belirtilmesi şarttır. Aksi takdirde, belge verilmez.
1.3. Sızıntı
ve kaçak yoluyla olan su kayıplarının önlenmesi :
Her ne
surette olursa olsun, yeraltısuyu deposunun israf edilmesi ve kalitesinin bozulması
önlenecektir. Bunun için DSİ Bölge
Müdürlükleri yeraltısuyu arama, kullanma, ıslah ve
tâdil projelerinin uygulanmalarını yerinde kontrol ve takip
edeceklerdir. Koruma tedbirlerinin başlıcaları sırası
ile aşağıda gösterilmiştir.
1.3.1. Kirli suların
tecridi :
Arama,
kullanma, ıslah ve tadil işlemleri sırasında
yerüstü suyunun veya kullanmaya elverişli olmayan kirli
suların, kuyu ve kaynağa akmasına veya
karışmasına engel olunacaktır.
1.3.2. Kayıpların
önlenmesi :
Yeraltısuyunun
diğer bir israf şekli işletilen nap sularının muhafaza
borusunun yanlarından diğer yeraltısuyu naplarına veya
doygun olmayan geçirimli formasyonlara geçmesidir. Böylece,
kuyu normal veriminden daha az verimle çalışır. Bu
gibi kaçaklara engel olmak için, filtreler, yalnızca akifler
karşısına konulacak ve filtrelerin üstünden itibaren,
muhafaza borusu ile kuyu cidarı arası tecrit edilecektir.
1.3.3. Kötü
kaliteli suların tecridi :
Kalitesi
kullanma amacına uygun olmayan tuzlu veya bozuk kaliteli suların
diğer iyi su tabakalarına karışmasına imkân
verilmeyecektir. Bu amaçla, bu gibi suları taşıyan
tabakalar, tecrit edilecektir.
1.3.4. Artezyen yapan
kuyularda su israfının önlenmesi :
Basınçlı
yeraltısuyu naplarının işletilmesinde, yeraltısuyu
fazla basınçtan dolayı yerüstüne kadar
çıkabilir ve kuyudan serbestçe akabilir. Gerekli tedbirler
alınmadığı takdirde, basınçlı
suların, kullanma zamanları haricinde de boş yere akarak, yeraltısuyu
deposunu zamanla tüketmesi
mümkündür. Ulusal bir servet olan yeraltısuyunun bu
şekilde israf edilmesini önlemek amacıyla, kuyu
ağızlarına, vana ve ancak faydalı ihtiyacı
karşılıyacak kadar su akışını
sağlayacak çapta, dairesel orifis takılacaktır. Vana
ancak ihtiyaç halinde açılarak kuyudan su
alınacaktır. Diğer zamanlarda, vana kapalı
tutulacaktır.
Kontrol
sırasında, bu gibi artezyen kuyularda israfa sebebiyet verildiğinin
görülmesi üzerine, kuyuyu işleten kimseye (belge sahibine)
yazılı tebligatta bulunulacak ve hakkında
Yeraltısuları Tüzüğünün 14. maddesinin (b)
ve (c) fıkraları uygulanacaktır.
1.3.5.
Artezyen tabaka sularının yüzeye veya diğer tabakalara
sızmasının önlenmesi :
Basınçlı
bir naptaki yeraltısuyunun, sadece muhafaza borusu içinden ve
hakiki miktarında her hangi bir azalma olmaksızın,
yeryüzüne çıkarılması gerekir. Yani
artezyen suyun, artezyen tabakanın üstünde veya altında
bulunan diğer su tabakalarına veya su bulunmayan tabakalara
kaçmasına meydan verilmemelidir. Bunun için, muhafaza
borusu ile kuyu cidarı arası akifler tabakaların bulunduğu
kısımlar hariç tamamen tecrit edilecek, bu tecrit, suyun
muhafaza borusunun yanlarından kaçmasına hiç bir
surette meydan vermeyecek şekilde yapılacaktır.
2. TULUMBA
KULLANILMASI :
2.1. Tulumba
karakteristiklerinin tayini:
Tulumba
verimi, tayin edilen bu zaman periyodu içinde çekilen su miktarı
olarak tarif edilir (ma/saat, gdon/dakika gibi) basma
yüksekliği, kuyudaki suyun dinamik seviyesinden, basma borusu
ucuna, veya depoya dalması halinde, depodaki serbest su seviyesine
olan düşey mesafedir.
2.2. Tulumba montajı:
Bir kuyuya
motor ve pompa monte edildiği zaman, motor temeli gayet sağlam
olacak, sallantılara müsaade etmiyecektir. Her kuyu
başında, temel içinden madeni bir kuyu havalandırma
bacası yapılacaktır. Kuyuya monte edilecek tulumba, kuyunun
tesbit edilen karakteristiklerine uygun olacak; gerek yeraltısuyu rezervi,
gerekse kuyunun ömrü bakımından, kullanma belgesinde
belirtilmiş olan hususlara uygun olarak
çalıştırılacaktır. Her çeşit
pompanın bakımı, montajı ve tamirine ait esaslar ve ana
hatlar, DSİ Yeraltısuları Dairesi
Başkanlığının “Derin kuyu pompalarının
montajı, bakımı, tamiri ve işletilmesi”
“Dalgıç tulumbaların montajı, bakımı,
tamiri ve işletilmesi” ve “Adi tulumbaların
montajı, bakımı tamiri ve işletilmesi” adlı
talimatlarında bulunabilir.
3.
İŞLETMEYE AİT BİLGİLERİN DSİ’YE
VERİLMESİ :
3.1.
Yeraltısuları Kanunu gereğince; kullanma belgesi
alınarak yapılan her türlü işletmelerde,
işletmeyi yapan özel ve tüzel kişilerin
aşağıdaki bilgileri, ilgili DSİ Ünitesine vermesi
zorunludur:
3.1.1.
Yeraltından
çekilen suyun miktarı
3.1.2.
Pompaj süreleri ve
tarihleri
3.1.3.
Yeraltısuyu seviye
gözlemleri
3.1.4.
Kullanılan enerji veya
akaryakıt harcaması
3.2. Yukarıda,
sırasıyla gösterilmiş olan hususlarda verilecek bilgiler,
ilgili DSİ Ünitesince dağıtılacak özel formlara
işlenerek en geç bir ay içersinde, elden veya posta ile
DSİ Ünitesine gönderilecektir.
3.3. İşletilen
her kuyudan, her yıl belirli zamanlarda kimyasal analiz (içmesuyu
işletmelerinde, ayrıca bakteriyolojik analiz) için özel
talimatına göre su numuneleri alınacak ve ilgili DSİ ünitesine
teslim edilecektir. Analiz sonuçları ve bu sonuçlara göre
aılınması gereken tedbirler, işletmeyi yapana yazı
veya bir zabıtla bildirilecektir.
3.4. Hidrojeolojik sebeplerle,
yeraltısuyu rezervinde meydana gelecek değişikliklere uygun
olarak, işletme süresinde ve emniyetli verim miktarında
yapılması gerekli görülen değişiklikler, bir
yazı ile kullanma belgesi sahibine tebliğ edilecek ve bu yeni
duruma göre tesbit edilen kullanma esasları belgeye
işlenecektir.
3.5. İşletmenin
çevredeki kuyuların çalışma sistemini
değiştirecek ve civarına zarar verecek şekilde
yapılmasından belge sahibi sorumludur. Zarar
görüldüğünde, belge sahibinin gerekli tedbirleri
alıp almadığı, DSİ'ce kontrol edilecek ve gerekiyorsa
durum bir tutanakla tespit edilerek, belge sahibine yazılı ve
süreli ihtar yapılacaktır. Verilen süre içerisinde
zararın önlenmediği görülürse, kullanma belgesi
geri alınarak işletme tatil edilecek ve Kanunun 18 inci maddesi
uygulanacaktır.
3.6. Yönetmelikte
bahis konusu kuyu, tünel, galeri açma, jeolojik ve jeofizik
araştırmalar ile sondajlarda rastlanması muhtemel
endüstriyel ham maddelerle ilgili bir rapor maden mühendisi veya
jeolog tarafından hazırlanarak Maden Dairesi
Başkanlığına verilecektir.
4. YERALTISUYU İLE
İLGİLİ İŞLERİN KONTROLÜ :
4.1. Kontrolün
kapsamı :
167
sayılı Yeraltısuları Hakkındaki Kanun ve
Yeraltısuları Tüzüğüne göre yapılacak
yeraltısuyu arama, kullanma, ıslah ve tadil işleri, bu
yönetmelik gereğince DSİ tarafından kontrol
edilecektir.
4.2. Kontrolün amacı
:
Kontrolün
amacı, yetkili teknik eleman ve işçilere yaptırılan ve
DSİ den alınan belgelerin konusunu teşkil eden arama, kullanma,
ıslah ve tadil işlerinin ve bunlarla ilgili tesislerin;
anlaşmalara, belgelere genel ve özel kanunlara ve bunlara
bağlı tüzüklere, teknik talimatlara, etüd
raporlarına ve onaylı teknik rapor ve projelerine uygun ve
noksansız olarak meydana getirilmesi suretiyle hem işi
yaptıranın, hem işi yapanın menfaatini, hem de ulusal bir
servet olan yeraltısuların korunmasını
sağlamaktır.
4.3. Kontrol yetkileri :
Kontrol
işleri, DSİ'ce görevlendirilmiş elemanlar tarafından
yapılacak iş sahipleri ve işi yapanlar, görevlilerin kanun,
tüzük ve yönetmeliğe uygun müdahalelerine itirazda
bulunmayacak ve uyarma ve tavsiyelerine uyacaklardır.
4.4. Kontrol
görevlilerinin yetkileri :
DSİ'ce atanan
görevlilerin başlıca yetkileri şunlardır :
4.4.1. Kanunun yetkili kıldığı yerden
onaylı ve yetkili elemanlarca yapılmış projesi olmayan
işlerin yapılmasını önlemek,
4.4.2. Yapılan
işlerin onaylı belgeye, uygulama projelerine ve teknik
yönetmeliğe uygunluğunu kontrol etmek, aykırı hareket
eden belge sahiplerinin belgelerinin geri alınmasını veya
iptalini istemek.
4.4.3.
Yeraltısuyunun
israfını önleyici tedbirler alınmasını
sağlamak.
4.4.4. Kuyu
başlarının ve civar arazinin göllenerek bataklık
haline getirilmesini önlemek,
4.4.5. Civardaki bina ve tesislere zarar
verilmesini önlemek.
4.4.6. Kuyunun,
kaynağın veya yeraltısuyu tabakalarının kirletilmesini
önleyici tedbirler alınmasını sağlamak,
4.4.7. Belge
sahibince idareye verilmesi gereken her türlü bilgileri toplamak,
4.4.8. İşlerin
belge sahibi ve yetkili kimseler tarafından yapılmasını
sağlamak.
4.5.
Kanun, tüzük ve teknik yönetmeliğe aykırı
hareketlerin takibi :
4.5.1.
Uygulama sırasında, işin verilen belgedeki şartlara
uyulmaksızın yapıldığı
anlaşılırsa, durum bir tutanakla tespit edilir ve belirli
sürede gerekli tedbirlerin alınması için DSİ
Bölge Müdürlüğünce belge sahibinin iş yerine
yazılı olarak bildirilir.
4.5.2.
Verilen sürede, belge sahibi tarafından işyerinde gerekli tedbirlerin
alınmaması, talimatların yerine getirilmemesi ve işlerin
belge ve projelere göre yapılmaması halinde
Tüzüğün 11 inci maddesi ve Yeraltısuları
Kanununun 18. maddesi uygulanmak üzere; durum evvelce
hazırlanmış olan tutanakla birlikte, DSİ Bölge
Müdürlüğünce Sulh Mahkemesine aktarılır.
4.5.3.
İş başında tutulacak tutanakların
başlığında kısaca konu belirtilir; metinde ise
belge ve projede istenilen hususların her maddesine ayrı ayrı
cevap verilir. Üç nüsha olarak düzenlenecek tutanakta
yetkili görevlinin imzası ve mühürü bulunur.
4.5.4.
Gerektiğinde; DSİ Bölge Müdürünün, durumu
bir tutanakla tespit ederek işi tatil etmek yetkisi vardır.
Bu Yönetmelik
yayımlandığı tarihte yürürlüğe girer.
Bu sayfadaki metin bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş niteliği taşımaz. Bağlayıcı olan, Resmî Gazete’de yayımlanan metindir.