YEREL VE KÜRESEL ASGARİ TAMAMLAYICI
KURUMLAR VERGİSİ UYGULAMA GENEL TEBLİĞİ
13/6/2006
tarihli ve 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanununda düzenlenen yerel ve küresel
asgari tamamlayıcı kurumlar vergisi 2/8/2024 tarihinde yürürlüğe girmiş olup
söz konusu düzenlemeye ilişkin açıklamalar bu Tebliğin konusunu
oluşturmaktadır.
1.
Tanımlar ve Kısaltmalar
Kurumlar Vergisi Kanununun ek 2 nci maddesinde yer alan
tanımlara ilave olarak Tebliğde geçen;
1) Asgari kurumlar vergisi oranı: Çok uluslu
işletmelerin düşük vergi oranlarına sahip ülkelere kâr transferini ve yıllık
kazançlarının belirli bir oranın altında vergilendirilmesini engelleyen %15
vergi oranını,
2) Asimetrik kur kazanç veya zararı: Bağlı
işletmenin muhasebe hesaplamalarında kullandığı para birimi ile yerel vergi
hesaplamalarında kullandığı para birimi arasındaki farklar nedeniyle ortaya
çıkan döviz kuru kazancı veya zararını,
3) Ayrılan bağlı işletme: Kâr dağıtımına dayalı
vergileme sistemi seçimine tabi olan ve çok uluslu işletme grubundan ayrılan
veya varlıklarının önemli bir kısmını aynı ülkede olmayan bir tarafa veya aynı
ülkede bulunan ancak aynı çok uluslu işletme grubunun bağlı işletmesi olmayan
bir tarafa devreden bağlı işletmeyi,
4) Azınlık payına sahip olunan alt grup: Azınlık
payına sahip olunan ana işletme ve bu işletmenin azınlık payına sahip olunan
alt işletmelerini,
5) Azınlık payına sahip olunan alt işletme: Kontrol
gücü doğrudan veya dolaylı olarak bir azınlık payına sahip olunan ana işletme
tarafından elde tutulan bir azınlık payına sahip olunan bağlı işletmeyi,
6) Azınlık payına sahip olunan ana işletme: Kontrol gücü
doğrudan veya dolaylı olarak başka bir azınlık payına sahip olunan bağlı
işletmenin elinde bulunanlar hariç, başka bir azınlık payına sahip olunan bağlı
işletmenin kontrol gücünü doğrudan veya dolaylı olarak elinde bulunduran bir
azınlık payına sahip olunan bağlı işletmeyi,
7) Azınlık payına sahip olunan bağlı işletme: Nihai
ana işletmenin, doğrudan veya dolaylı olarak %30 veya daha az bir mülkiyet
payına sahip olduğu bağlı işletmeyi,
8) Bağlı işletme sahibi: Aynı çok uluslu işletme
grubunun başka bir bağlı işletmesinde doğrudan veya dolaylı olarak mülkiyet
payına sahip olan bir bağlı işletmeyi,
9) Beş yıllık seçim: Küresel asgari tamamlayıcı
kurumlar vergisi bilgi beyannamesini veren bağlı işletme tarafından bir hesap
dönemi için yapılan ve söz konusu hesap dönemi veya takip eden dört hesap
dönemi boyunca iptal edilemeyen ve iptal edilmesi durumunda, iptalin yapıldığı
dönemi takip eden dört dönem boyunca yeniden yapılamayan seçimi,
10) Birden fazla ana işletmeli çok uluslu işletmeler
grubu: Birleşik grubun en az bir işletmesi veya iş yeri grubun diğer
işletmelerinden farklı bir ülkede yerleşik olan, nihai ana işletmeleri kancalı
yapı veya çift listeli düzenleme ile bir araya gelen iki veya daha fazla grubu,
11) CFC vergi düzenlemesi: Bir CFC’nin doğrudan
veya dolaylı pay sahiplerinin CFC tarafından elde edilen kazancın bir kısmı
veya tamamındaki payı üzerinden, bu kazancın pay sahibine hâlihazırda dağıtılıp dağıtılmadığına bakılmaksızın, cari
vergilendirmeye tabi olduğu IIR dışındaki vergi kurallarını,
12) Çift listeli düzenleme: Ayrı grubun iki veya
daha fazla nihai ana işletmesinin faaliyetlerini tek bir işletmenin mülkiyeti
ve kontrolü altında birleştirmek yerine, bir sözleşmeye istinaden bir araya
getirdiği düzenlemeyi,
13) Dağıtılmış sayılan kâr payı vergisi: İlgili
hesap dönemi için ek 5 inci madde kapsamında tespit olunan vergi yükünün asgari
kurumlar vergisi oranına eşitlenmesi için gerekli olan tutar ile bu hesap
dönemindeki kazançların tamamının kâr dağıtımına konu edilmesi durumunda dağıtım
üzerinden hesaplanması gereken vergi tutarından düşük olanını,
14) Dâhil olma oranı: Bir bağlı işletmenin bir
hesap dönemindeki işletme bazlı kazancından ana işletme dışındaki üçüncü
kişilere atfedilen kısmın çıkarılması suretiyle bulunan tutarın, bu bağlı
işletmenin işletme bazlı kazancına bölünmesi suretiyle elde edilen oranı,
15) Devletsiz bağlı işletme: Bir ülkede yerleşik
olmayan ve vergi yükü ayrı hesaplanan bağlı işletmeleri,
16) Diğer kapsamlı gelir: Konsolide finansal
tablolarda kullanılan yetkilendirilmiş finansal muhasebe standardının
gerektirdiği veya izin verdiği şekilde kâr veya zararda muhasebeleştirilmeyen
gelir ve gider kalemlerini,
17) Düşük vergilendirilen bağlı işletme: Düşük
vergili bir ülkede yerleşik olan bir çok uluslu işletme grubunun bağlı
işletmesini veya bir hesap dönemine ilişkin olarak işletme bazlı kazanca sahip
olan ve söz konusu hesap dönemine ilişkin vergi yükü asgari kurumlar vergisi
oranından daha düşük olan devletsiz bağlı işletmeyi,
18) Düşük vergili ülke: Herhangi bir hesap
döneminde, çok uluslu işletme grubunun net ülkesel bazlı kazanca ve asgari
kurumlar vergisi oranının altında bir vergi yüküne sahip olduğu ülkeyi,
19) Düşük vergiye tabi işletme: Düşük vergili
ülkede bulunan bir bağlı işletmeyi veya vergi yükü grup içi finansman yöntemine
göre tahakkuk ettirilen herhangi bir gelir veya gider dikkate alınmaksızın
hesaplandığında düşük vergili olan ülkede bulunan bağlı işletmeyi,
20) Düzeltilmiş kapsanan vergiler: Bir bağlı
işletmenin bir hesap dönemi için kapsanan vergilere ilişkin tahakkuk eden cari
dönem vergi giderinin ek 4 üncü maddenin üçüncü fıkrasının (a) ve (b) bentleri
uyarınca düzeltilmiş tutarının, toplam ertelenmiş vergi düzeltme tutarının,
finansal tablolarındaki özkaynak değişim tablosu veya diğer kapsamlı gelir
tablosunda gösterilen ve ek 5 inci madde kapsamına giren kazanç veya zararlarla
ilgili kapsanan vergilerdeki herhangi bir artış veya azalış tutarının
toplamını,
21) Düzeltilmiş varlık kazancı: Bir bağlı
işletmenin aktifinde yer alan maddi duran varlıkların satışından doğan
kazançlara ilişkin yapılan bir seçim kapsamında, ilgili hesap dönemindeki
toplam varlık kazancından, satışın gerçekleştiği hesap döneminden önceki dört
hesap dönemi içerisinde öncelikle maddi duran varlık satışından kaynaklı
zararın mahsubu sonrası kalan bakiye tutarı,
22) Ek cari dönem küresel ATV: Ek 4 üncü maddenin
sekizinci fıkrası uyarınca hesaplanan ATV ile ülkesel bazlı vergi yüküne
ilişkin geçmiş hesap dönemlerine yönelik ek 6 ncı maddenin altıncı fıkrası
uyarınca düzeltmelerin yapılmasının gerektiği durumlarda, yeniden hesaplama
sonucu önceki hesap dönemlerinde eksik tahakkuk ettirilen ATV’yi,
23) Elden çıkarma takip oranı: Ayrılan bağlı işletmenin
ilgili ülke için oluşturulan takip hesaplarına ilişkin her bir hesap
dönemindeki işletme bazlı kazançlarının toplamının, ilgili ülke için
oluşturulan takip hesaplarına ilişkin her bir hesap dönemindeki net ülkesel
bazlı kazanç toplamına bölünmesiyle tespit edilen oranı,
24) Emeklilik yatırım fonu: Bir ülkede münhasıran
bireylere yönelik emeklilik hizmetleri sağlamak veya bu hizmetleri yönetmek
amacıyla faaliyette bulunmak üzere kurulan; söz konusu ülke ya da onun siyasi
alt bölümlerinden veya yerel makamlarından biri tarafından düzenlenen veya
sağladığı emeklilik hizmetleri ulusal mevzuat tarafından güvence altına alınan
veya korunan ve çok uluslu işletme grubunun iflas etmesi durumunda ilgili
emeklilik yükümlülüklerinin yerine getirilmesini güvence altına alan bir varlık
havuzu tarafından finanse edilen bir işletme ile bir emeklilik hizmetleri veren
kuruluşu,
25) Emsallere uygunluk ilkesi: Bağlı işletmeler
arasındaki işlemlerin, bağımsız işletmeler arasında gerçekleşen
karşılaştırılabilir işlemlerde ve karşılaştırılabilir koşullar altında elde
edilecek sonuçlara göre kaydedilmesini,
26) Finansal muhasebe net kazanç veya zararı: Çok
uluslu işletme grubu içerisindeki her bir bağlı işletme tarafından uluslararası
kabul görmüş finansal muhasebe standartlarına uygun olarak hazırlanan ve nihai
ana işletmenin konsolide finansal tablolarında da yer verilen, grup içi
işlemlere ilişkin konsolidasyon düzeltmeleri dikkate alınmadan önceki net
kazanç veya zararı,
27) Grup içi finansman işlemleri: Çok uluslu
işletme grubunun iki veya daha fazla üyesi arasında yapılan ve yüksek vergiye
tabi bir işletmenin doğrudan veya dolaylı olarak düşük vergiye tabi bir
işletmeye kredi sağladığı veya başka bir şekilde yatırım yaptığı herhangi bir
sözleşmeyi,
28) Grup işletmesi: Herhangi bir işletme veya grup
bakımından, aynı grubun üyesi olan bir işletmeyi,
29) Hesap dönemi: Nihai ana işletmenin konsolide
finansal tablolarının hazırlanmasına esas teşkil eden vergilendirme dönemini, Tebliğin
(2.2.1.) bölümünde yer alan konsolide finansal tablolar tanımının (iv) numaralı
bendindeki finansal tablolar söz konusu olduğunda ise takvim yılını,
30) Hibrit işletme: Gelir, gider, kâr veya zararı
bakımından sahibinin bulunduğu ülkede mali açıdan saydam olması koşuluyla,
bulunduğu ülkede gelir vergisi açısından ayrı bir vergiye tabi kişi olarak
muamele gören işletmeyi,
31) IIR: Bir ana işletmenin diğer ülkelerde düşük
vergilendirilen bağlı işletmeleri için küresel
ATV ödemesini düzenleyen hükümleri,
32) İlave ana sermaye: Bankacılık sektörü için
geçerli ihtiyati düzenleme uyarınca bir bağlı işletme tarafından ihraç edilen,
önceden belirlenmiş bir riskin gerçekleşmesi durumunda öz sermayeye
dönüştürülebilen veya zarar olarak kaydedilebilen ve bir finansal kriz
durumunda zararın karşılanmasına yardımcı olmak üzere tasarlanmış bir
enstrümanı,
33) İstisna tutulan kâr payları:
Vergilendirilebilir dağıtım yöntemi kapsamında bir seçime tabi olan yatırım
işletmesindeki mülkiyet payı ve kısa vadeli portföy hissedarlığı hariç olmak
üzere, bir mülkiyet payına ilişkin elde edilen veya tahakkuk eden kâr paylarını
veya diğer dağıtımları,
34) İşletme: Herhangi bir tüzel kişiyi veya ortaklıklar
ve trustlar gibi ayrı finansal hesaplar hazırlayan bir organizasyonu,
35) İşletme bazlı kazancın tespitinde indirimi
kabul edilmeyen öz sermaye zararları: Bağlı işletmenin finansal muhasebe net
kazanç veya zararına dâhil edilen; portföy hissedarlığı hariç olmak üzere bir
mülkiyet payının gerçeğe uygun değerindeki değişikliklerden kaynaklanan zarar
ile bir mülkiyet payının elden çıkarılmasından kaynaklanan zararı ve özkaynak
muhasebesi yönteminde dikkate alınan bir mülkiyet payına ilişkin zararı,
36) İşletme bazlı kazancın tespitinde kabul
edilmeyen öz sermaye kazançları: Bağlı işletmenin finansal muhasebe net kazanç
veya zararına dâhil edilen; portföy hissedarlığı hariç olmak üzere bir mülkiyet
payının gerçeğe uygun değerindeki değişikliklerden kaynaklanan kazancı ile bir
mülkiyet payının elden çıkarılmasından kaynaklanan kazancı ve özkaynak
muhasebesi yönteminde dikkate alınan bir mülkiyet payına ilişkin kârı,
37) İşletme değeri: İşletme tarafından ihraç edilen
mülkiyet payının toplam değerini veya pay senetleri söz konusu olduğunda,
tedavülde olan ve olmayan pay senetlerinin toplam değerini,
38) İşletmelerin yeniden yapılandırılması:
Birleşme, devir ve bölünme gibi işlemler kapsamında varlık ve borçların devre
konu edilmesi veya bağlı işletmelerin tür değiştirmesini,
39) İş ortaklığı grubu: Bir iş ortaklığı ve iş
ortaklığı iştiraklerinin birlikte oluşturduğu grubu,
40) İş ortaklığı grubunun küresel ATV’si: İş
ortaklığı grubundaki tüm üyelerin küresel ATV’sine ilişkin nihai ana işletmenin
tahsis edilebilir payını,
41) İş ortaklığı iştiraki: Bir iş ortaklığının
uluslararası kabul görmüş finansal muhasebe standartlarına uygun olarak
hazırladığı konsolide finansal tablosunda yer alan işletmeleri,
42) Kabul edilebilir ve
yetkilendirilmiş finansal muhasebe standartları: UFRS ile Avustralya, Brezilya,
Kanada, Avrupa Birliği Üye Devletleri, Avrupa Ekonomik Alanı Üye Devletleri,
Hong Kong, Japonya, Meksika, Yeni Zelanda, Çin Halk Cumhuriyeti, Hindistan
Cumhuriyeti, Kore Cumhuriyeti, Rusya, Singapur, İsviçre, Birleşik Krallık ve
Amerika Birleşik Devletleri’nin genel kabul görmüş muhasebe ilkeleri veya TFRS
ile işletmelerin bulunduğu
diğer ülkelerin yetkilendirilmiş muhasebe kuruluşu tarafından izin verilen
genel kabul görmüş muhasebe ilkelerini,
43) Kancalı yapı: Ayrı grupların nihai ana
işletmelerinin mülkiyet paylarının %50 veya daha fazlasının tek bir işletmenin
mülkiyet payını oluşturacak şekilde ‘birleştirildiği’ ve bu düzenleme
kapsamında oluşturulan birleştirilmiş mülkiyet paylarının bağımsız olarak devir
işlemine veya alım satıma konu edilemeyeceği bir yapıyı,
44) Kanunen yasaklanmış fiiller kapsamında yapılan
ödemeler: Bağlı işletmeler tarafından yapılan yasa dışı ödemeler ile 50.000
avro karşılığı Türk lirasına eşit veya bu tutarı aşan para cezası ödemelerini,
45) Kâr amacı gütmeyen kuruluş: Münhasıran bilim,
sanat, kültür, din, sosyal, spor, eğitim veya diğer benzer amaçlar için kurulan
ya da ticari faaliyette bulunmayan meslek kuruluşu, iş birliği, ticaret odası,
işçi örgütü, tarım kuruluşu, sivil toplum kuruluşu olarak adlandırılan kuruluşları,
46) Kâr dağıtımına dayalı vergileme sistemi:
İşletmelerin yalnızca pay sahiplerine kâr dağıtması veya dağıtmış sayılması ya
da belirli ticari faaliyet dışı harcamalara katlanması durumunda asgari
kurumlar vergisi oranına eşit veya bunu aşan bir oranda uygulanan ve 1/7/2021
tarihi veya öncesinde yürürlükte olan kurumlar vergisi sistemini,
47) Küresel ATV bilgi beyannamesi: Bir bağlı
işletmenin ATV yükümlülüğünün doğruluğunu tespit etmek amacıyla vergi
idaresinin ihtiyaç duyduğu bilgileri sağlayan, standart bir formatta hazırlanan
beyannameyi,
48) Küresel ATV bilgi beyannamesi vermek için
belirlenen bağlı işletme: Çok uluslu işletme grubu tarafından çok uluslu
işletme grubu adına küresel ATV bilgi beyannamesini vermek için belirlenen
işletmeyi,
49) Küresel ATV matrahı: Net ülkesel bazlı kazanç
toplamından; o ülkede bulunan bağlı işletmelerin çalışanlarının yıllık toplam
brüt ücretlerinin %5’i ile maddi duran varlıklarının net defter değerinin
%5’inin indirilmesi suretiyle tespit olunan kazancı,
50) Model kurallar ve yorumları: OECD/G20 Matrah
Aşındırma ve Kâr Aktarımına İlişkin Kapsayıcı Çerçeve tarafından oluşturulan
“Küresel Matrah Aşındırmanın Önlenmesine İlişkin Model Kuralları” ve
yorumlarını,
51) Mülkiyet payı: Bir ana merkezin iş yeri dâhil
olmak üzere bir işletmenin kârları, sermayesi veya yedekleri üzerinde hakka
sahip olan herhangi bir öz sermaye payını,
52) Net ülkesel bazlı zarar: Bir ülkedeki bağlı
işletmelerin ülkesel bazlı kazancının sıfır veya sıfırdan küçük olmasını,
53) Nitelikli IIR: Bir ülkenin iç hukukunda yer alan
ve söz konusu ülkenin bu kurallarla ilgili herhangi bir fayda sağlamaması
koşuluyla, model kurallar ve yorumları kapsamında öngörülen sonuçlarla tutarlı
bir şekilde uygulanan ve yönetilen, model kuralların (2.1.) ila (2.3.)
maddelerine ve bu maddelerle ilişkili tüm hükümlere eşdeğer kurallar bütününü,
54) Nitelikli isnat vergisi: Bir bağlı işletme veya
iş yeri tarafından tahakkuk ettirilen veya ödenen ve söz konusu bağlı işletme
veya ana merkez tarafından dağıtılan kâr payının gerçek lehtarına;
a) Kapsanan verginin
uygulandığı ülke dışında, yurt dışında ödenen vergilerin mahsubuna izin veren
bir ülke tarafından,
b) Kapsanan vergiyi
uygulayan ülkenin yerel vergi mevzuatı uyarınca kâr paylarının en az asgari
kurumlar vergisi oranında vergilendirilmesi durumunda,
c) Bu lehtarın bir gerçek
kişi olması ve kapsanan vergiyi uygulayan ülkede kâr payı üzerinden gelir
vergisine tabi olması durumunda,
ç) Kâr payının, bir kamu
kurum ve kuruluşu, uluslararası kuruluş veya kapsanan verginin uygulandığı
ülkede bulunan kâr amacı gütmeyen kuruluş, emeklilik fonu, grup üyesi olmayan
yatırım işletmesi ya da emeklilik fonu faaliyetleri ile bağlantılı olarak kâr
payı elde eden ve emeklilik fonu tarafından elde edilen kâr payına benzer
şekilde vergilendirilen bir hayat sigortası işletmesi tarafından elde edilmesi
halinde,
iade edilebilen veya
mahsubuna izin verilen kapsanan vergileri,
55) Nitelikli olmayan iade edilebilir isnat vergisi:
Bir bağlı işletme tarafından tahakkuk ettirilen veya
ödenen ve bağlı işletme tarafından dağıtılan kâr payının gerçek lehtarına, söz konusu
kâr payına ilişkin iade edilebilen veya bu kâr payına ilişkin vergi borcu
dışındaki başka bir vergi borcundan mahsup imkânı verilen veya bir kâr dağıtımı
sonrasında dağıtımı yapan kuruma da iade edilebilen, nitelikli isnat vergisi
dışındaki herhangi bir vergi tutarını,
56) Nitelikli UTPR: Bir ülkenin iç hukukunda yer
alan ve söz konusu ülkenin bu kurallarla ilgili herhangi bir fayda sağlamaması
koşuluyla, model kurallar ve yorumları kapsamında öngörülen sonuçlarla tutarlı
bir şekilde uygulanan ve yönetilen, model kuralların (2.4.) ila (2.6.)
maddelerine ve bu maddelerle ilişkili tüm hükümlere eşdeğer kurallar bütününü,
57) Önceki dönem muhasebe hataları veya ilke
değişiklikleri: Bir bağlı işletmenin hesap döneminin başlangıcındaki öz
sermayesinde, önceki bir hesap dönemindeki işletme bazlı kazanç veya zararın
hesaplanmasını etkileyen bir hatanın düzeltilmesinden kaynaklanan bir
değişiklik veya işletme bazlı kazanç veya zararın hesaplanmasına dâhil
edilebilen gelir veya gideri etkileyen muhasebe ilke veya politikalarındaki
değişikliği,
58) Önemli rekabet bozulması: Bazı genel kabul
görmüş muhasebe ilke veya prosedürlerinin uygulanması sonucunda,
bir hesap döneminde ilgili UFRS ilke veya prosedürü kapsamında
hesaplanan tutara göre toplamda 75 milyon avro karşılığı Türk lirasını aşan
tutarda fark oluşturacak şekilde rekabeti olumsuz etkileyen durumu,
59) Pasif nitelikteki kazanç: İşletme bazlı kazanca
dâhil edilen ve bir bağlı işletme sahibinin CFC vergi düzenlemesi veya bir
hibrit işletmede sahip olunan bir mülkiyet payının sonucu olarak vergiye tabi
tutulan; kâr payı, faiz, kira, lisans ücreti, anüite gibi kazançları veya bu
sayılan türde kazanç sağlayan bir varlıktan elde
edilen net kazançları,
60) Portföy hissedarlığı:
Çok uluslu işletme grubu tarafından dağıtımın veya elden çıkarma işleminin
yapıldığı tarihte elde tutulan ve bir işletmenin kârının, sermayesinin,
yedeklerinin veya oy kullanma haklarının %10'undan daha azı üzerinde hakka
sahip olan mülkiyet payını,
61) REF kazanç indirimi: Küresel ATV matrahının
tespitinde, bir ülkede bulunan bağlı işletmelerin çalışanlarının yıllık toplam
brüt ücretlerinin %5’i ile maddi duran varlıklarının net defter değerinin %5’i
dikkate alınarak hesaplanan tutarı,
62) Şeffaf işletme: Başka bir ülkede tam mükellef
olmaması ve geliri veya kârı üzerinden kapsanan vergiye tabi olmaması
koşuluyla, kurulduğu ülkede gelir, gider, kâr veya zararları doğrudan ortakları
tarafından dikkate alınan mali açıdan saydam işletmeyi,
63) Takip hesabı: Kâr dağıtımına dayalı vergileme
sisteminin geçerli olduğu ülkelerde, bu yöntemi kullanan bağlı işletmeler
açısından her bir hesap dönemi için düzeltilmiş kapsanan vergi olarak dikkate
alınan tutarların izlendiği hesabı,
64) Ters hibrit işletme: Şeffaf işletmenin sahiplerinin
bulunduğu ülkede gelir, gider, kâr veya zararı bakımından mali açıdan saydam
olmayan şeffaf işletmeyi,
65) Uluslararası kuruluş: Devletlerin katılımı ile
oluşan, bir merkezi bulunan veya bir anlaşma kapsamında ülkesi belli olan,
kanuni ve idari düzenlemeler uyarınca genel düzenlemeler yapabilen bir
organizasyonu veya uluslar üstü kuruluşu,
66) UTPR: Düşük
vergilendirilen bağlı işletmelere ilişkin olarak IIR’nin uygulanamaması
durumunda, IIR kapsamında tahsil edilemeyen tutarla sınırlı olmak üzere küresel
ATV’nin ödenmesini düzenleyen hükümleri,
67) Ülkesel bazlı vergi yükü: Bir çok uluslu işletme grubunun bir ülkede bulunan bağlı
işletmelerinin düzeltilmiş kapsanan vergilerinin toplamının, o ülkede bulunan
bağlı işletmelerinin ülkesel bazlı kazanç toplamına bölünmesi suretiyle tespit
edilen oranı,
68) Vergi şeffaf işletme: Şeffaf işletmenin sahiplerinin
bulunduğu ülkede gelir, gider, kâr veya zararı bakımından mali açıdan saydam
olan şeffaf işletmeyi,
69) Yeniden değerleme yöntemi kazanç veya zararı:
İlgili hesap dönemi için tüm maddi duran varlıklara ilişkin olarak;
a) Söz konusu varlığın defter değerini periyodik
olarak gerçeğe uygun değerine göre düzelten,
b) Değer artış veya azalışlarını diğer kapsamlı
gelirde muhasebeleştiren,
c) Diğer kapsamlı gelirde muhasebeleştirilen kazanç
veya zararı daha sonra kâr veya zarar tablosunda raporlamayan,
bir muhasebe yöntemi veya uygulaması kapsamında
ortaya çıkan ve ilgili kapsanan vergi tutarı kadar artırılan veya azaltılan net
kazanç veya zararı,
70) Yetkilendirilmiş muhasebe kuruluşu: Bir ülkede
finansal raporlama amaçlarıyla muhasebe standartlarını belirleme, oluşturma
veya kabul etme konusunda kanuni yetkiye sahip olan kuruluşu,
ifade eder.
Ayrıca bu Tebliğin uygulamasında yer alan
kısaltmalardan;
a) ATV: Asgari Tamamlayıcı Kurumlar Vergisi,
b) BEPS: Matrah Aşındırma ve Kâr Kaydırma,
c) CbC: Ülke Bazlı,
ç) CbCR: Ülke Bazlı Raporlama,
d) CFC: Kontrol Edilen Yabancı Kurum,
e) FANIL: Finansal Muhasebe Net Kazanç veya Zararı,
f) IIR: Gelirin Dâhil Edilmesi Esası,
g) OECD: Ekonomik İş Birliği ve Kalkınma Örgütü,
ğ) REF Kazanç İndirimi: Reel Ekonomik Faaliyete
Dayalı Kazanç İndirimi,
h) TFRS: Türkiye Finansal Raporlama Standartları,
ı) UFRS: Uluslararası Finansal Raporlama Standartları,
i) UTPR: Yetersiz Vergilendirilen Ödemeler Esası,
kavramına karşılık olarak kullanılmaktadır.
2.
Verginin Konusu ve Kapsamı
Nihai ana işletmesinin konsolide finansal
tablosundaki yıllık konsolide hasılat tutarları, gelirin raporlandığı hesap
döneminden önceki dört hesap döneminin en az ikisinde 750 milyon avro karşılığı
Türk lirası sınırını geçen çok uluslu işletme grubunun bağlı işletmelerinin
ilgili hesap dönemindeki kazançları yerel ve küresel ATV’ye tabidir.
Bu hüküm, önceki dört hesap döneminin en az ikisinde
yıllık konsolide hasılatları 750 milyon avro karşılığı Türk lirasına eşit veya
daha fazla olan çok uluslu işletme gruplarını kapsamaktadır. Ancak daha düşük
konsolide hasılat elde eden gruplar veya tamamen yerel nitelikte olan gruplar
bu verginin kapsamına dâhil değildir.
2.1. Verginin konusu
2.1.1.
Konsolide hasılat sınırı
Konsolide hasılat sınırının karşılanıp
karşılanmadığının tespitinde, çok uluslu işletme grubunun kabul edilebilir finansal muhasebe standartlarına uygun
olarak hazırlanan konsolide finansal
tablolarındaki kâr/zarar tablosunda raporlanan hasılat tutarları dikkate
alınır. Gelirin raporlandığı cari hesap döneminin hasılatı bu hesaplamaya dâhil
edilmez.
Grubu oluşturan işletmelerin yeni kurulması ve bu
nedenle söz konusu grup için önceki hesap dönemlerine ait finansal tabloların
bulunmaması durumunda, dikkate alınacak önceki iki hesap döneminin oluşması ile
birlikte üçüncü hesap dönemi bu verginin uygulanmasında ilk hesap dönemi olarak
değerlendirilebilir. Dolayısıyla, önceki iki hesap dönemi için hasılat
sınırının aşılması durumunda söz konusu grup, üçüncü hesap dönemi itibarıyla
önceki dört hesap dönemine ait konsolide finansal tablolara sahip olmasa bile
bu verginin kapsamına girer.
Örnek 1: Yeni kurulan (A) ve (B)
işletmeleri bir araya gelerek (AB) çok uluslu işletme grubunu oluşturmuştur.
(AB) grubunun birinci ve ikinci hesap dönemlerinde 750 milyon avro karşılığı
Türk lirası konsolide hasılata sahip olması, söz konusu dönemlerde bu verginin
kapsamına girmesi için yeterli değildir. Ancak, üçüncü hesap döneminde (AB)
grubu verginin kapsamına dâhil olur.
Ek 1 inci maddenin birinci fıkrasının uygulanması
bakımından hasılat, her koşulda satışların maliyeti ve diğer faaliyet giderleri
indirilmeden önceki tutarı kapsamakta olup çok uluslu
işletme grubunun olağan faaliyetlerini oluşturan malların teslim edilmesi veya
üretilmesi, hizmetlerin sunulması ve diğer faaliyetleri kapsamında elde edilen
her türlü ekonomik fayda ve değeri ifade eder. Konsolide finansal tablolardaki
kâr/zarar tablolarında farklı hasılat türlerinin ayrı ayrı gösterilmesi
durumunda bu hasılatlar toplu olarak dikkate alınır.
Ayrıca, konsolide finansal tablolardaki kâr/zarar
tablosunda raporlanan yatırımlardan elde edilen net kazançlar ile olağan dışı
ya da tek seferlik muhasebe kaydından oluşan ve müstakil şekilde raporlanan
gelir veya kazançlar da hasılat olarak dikkate alınır.
Finansal işletmelerin yapmış olduğu bazı işlemlerden
elde edilen net tutarlar, nihai ana işletmenin finansal muhasebe standartları
uyarınca hasılat olarak dikkate alındığı durumda, finansal faaliyetler
kapsamında elde edilen hasılat olarak değerlendirilir. Bunlar finansal muhasebe
standardına bağlı olarak “net bankacılık ürünü”, “net hasılatlar” veya benzeri
şekilde adlandırılabilir.
Örnek 2: Faiz swapı türünden
bir finansal işlemden elde edilen kazançların nihai ana işletmenin finansal
muhasebe standartları uyarınca net esasa göre raporlanması durumunda, bu
işlemden elde edilen net tutarlar ‘hasılat’ olarak değerlendirilir.
Örnek 3: (B) çok uluslu işletme
grubu endüstriyel donanım/ekipman üretimi, satışı ve finansal kiralama
faaliyetiyle iştigal etmektedir. Anılan çok uluslu işletme grubu, olağan
işletme faaliyetleri kapsamında müşterilerine yaptıkları donanım/ekipman satışlarında
kredi sağlamakta olup bu kapsamda elde ettiği faiz ve finansal kiralama
gelirlerini kâr/zarar tablosunda net hasılatın bir parçası olarak
raporlamaktadır. Bu durumda söz konusu net hasılat, (B) çok uluslu işletme
grubunun hasılatına dâhil edilir.
Bir işletmenin hasılatının bir çok uluslu işletme
grubunun hasılatı ile konsolide edildiği durumlarda, söz konusu grup
işletmesindeki payların bir kısmı doğrudan veya dolaylı olarak azınlık payı
sahipleri tarafından elde tutuluyor olsa dahi, konsolide hasılat sınırının
karşılanıp karşılanmadığının tespiti amacıyla bu işletmenin grubun konsolide
finansal tablolarına yansıtılan toplam hasılat tutarı dikkate alınır. Ayrıca
konsolide hasılat sınırının aşılıp aşılmadığı, her bir grup işletmesinin ayrı
ayrı hasılatlarının toplamı yerine çok uluslu işletme grubunun konsolide
hasılatı dikkate alınarak belirlenir. Böylece grup içi işletmeler arasında
gerçekleştirilen işlemlerden elde edilen hasılat tutarı, konsolidasyon
sürecinde ortadan kaldırılarak hasılat sınırının tespiti dışında tutulur.
Ek 3 üncü maddenin birinci ve ikinci fıkraları
kapsamında muaf tutulan grup işletmelerinin kazançları, grubun diğer
işletmeleri ile birlikte konsolide edildiği oranda hasılat sınırının karşılanıp
karşılanmadığının tespitinde dikkate alınır.
Konsolide hasılat sınırının Türk lirası karşılığı,
1 Ocak veya sonrasında başlayan hesap dönemleri için geçerli olmak üzere, Avrupa Merkez Bankasınca yayımlanan önceki yılın Aralık
ayının ortalama döviz kuru dikkate alınarak Ocak ayında hesaplanır ve Gelir
İdaresi Başkanlığının resmî internet sitesinde (www.gib.gov.tr) ilan
edilir.
Örnek 4: Türkiye’de, 1 Ocak veya
sonrasında başlayan hesap dönemleri için geçerli olmak üzere, Türk lirası cinsinden hasılat sınırı Avrupa Merkez
Bankasınca yayımlanan bir önceki
yılın Aralık ayının ortalama avro kuru üzerinden her
yıl belirlenir ve ilgili yıl içerisinde başlayan tüm hesap dönemleri için bu
sınır kullanılır. Buna göre, 1/7/2024- 30/6/2025 özel hesap
dönemi için bir çok uluslu işletme grubu, 2023 yılı Aralık ayı ortalama avro
kuru üzerinden belirlenen ve 1/1/2024 tarihi itibarıyla geçerli olan hasılat
sınırını dikkate alır.
Bir çok uluslu işletme grubuna bağlı işletmeler ile
nihai ana işletmenin hesap döneminin birbirinden farklı olduğu durumlar söz
konusu olabilir.
ATV bakımından hesap dönemi, nihai ana işletme
tarafından konsolide finansal tabloların hazırlanmasında kullanılan
vergilendirme dönemidir. Bağlı işletmenin hesap dönemine ilişkin finansal
sonuçlarını konsolide finansal tablolara dâhil eden çok uluslu işletme grupları
bu vergi uygulamasında söz konusu tutarları kullanır.
Örnek 5: (B) çok uluslu işletme
grubuna bağlı işletmeler ile söz konusu grubun nihai ana işletmesi olan (A)
işletmesi 1 Ocak - 31 Aralık hesap dönemini kullanırken, anılan grubun başka
bir ülkede bulunan (C) bağlı işletmesi ise 1 Aralık - 30 Kasım özel hesap
dönemini kullanmaktadır. Bu durumda (B) çok uluslu işletme grubu, konsolide
finansal tabloların hazırlanmasında kullanılan finansal muhasebe
standartlarının ilkelerine bağlı olarak konsolide finansal tablolarını
hazırlar.
Bazı çok uluslu işletme grupları, bağlı işletmenin
özel hesap dönemine ilişkin finansal muhasebe sonuçlarını konsolide finansal
tablolara dâhil eder. Dolayısıyla yukarıdaki örnekte (A) nihai ana işletmesi,
(C) bağlı işletmesinin 1 Ocak - 31 Aralık hesap dönemi içinde sona eren 1
Aralık - 30 Kasım özel hesap dönemine ait kazanç ve vergilerini konsolide
finansal tablolarına dâhil eder. Bu durumda, konsolide finansal tablolarda
raporlanan (C) bağlı işletmesine ait gelir veya giderlerin bir kısmı nihai ana
işletmenin hesap döneminin başlangıcından önceki işlemlere ilişkin olabilir.
Bazı çok uluslu işletme grupları ise bağlı
işletmenin kazancını, nihai ana işletmenin hesap dönemine göre ayırır ve bağlı işletmenin nihai ana işletmenin hesap
dönemi ile çakışan iki hesap dönemine ait tutarlarını birleştirir. Dolayısıyla
yukarıdaki örnekte bağlı işletme, nihai ana işletmenin hesap dönemi içinde sona
eren özel hesap döneminin son on bir ayına (Ocak ayından Kasım ayına kadar olan
dönem) ait gelir ve giderlerini, nihai ana işletmenin hesap dönemi içinde
başlayan özel hesap döneminin ilk ayına (Aralık ayı) ait gelir ve giderlerle
birleştirerek elde edilen tutarları konsolide finansal tablolara dâhil
edebilir.
Bir bağlı işletme nihai ana işletmeden farklı bir
hesap dönemine sahip olabilir ve ayrıca bu bağlı işletme, büyüklük ve önem
derecesi kriterleri nedeniyle nihai ana işletmenin konsolide finansal
tablolarına dâhil edilmeyebilir. Ancak bu durumda dahi söz konusu bağlı işletme
için bu Kanunun Beşinci Kısmı kapsamında yapılacak hesaplamalar, nihai ana
işletmenin hesap dönemi içerisinde sona eren finansal muhasebe dönemi dikkate
alınarak yapılmalıdır. Benzer şekilde bir iş ortaklığı veya iş ortaklığı
grubunun hesap döneminin nihai ana işletmenin hesap döneminden farklı olması
durumunda da, söz konusu iş ortaklığı veya iş ortaklığı grubu için bu kapsamda
yapılacak hesaplamalar, nihai ana işletmenin hesap dönemi içerisinde sona eren
finansal muhasebe dönemi esas alınarak yapılır.
Örnek 6: Türkiye’de bulunan (A) çok
uluslu işletme grubunun Belçika’da bulunan (B)
bağlı işletmesi, (A) çok uluslu işletme grubunun konsolide finansal
tablolarında büyüklük ve önem derecesi kriterleri nedeniyle yer almamaktadır.
(B) bağlı işletmesi, kendi finansal tablolarını yetkilendirilmiş finansal
muhasebe standartları uyarınca ve 1 Aralık - 30 Kasım özel hesap dönemine göre
raporlamaktadır. Hesap dönemi olarak takvim yılını kullanan (A) çok uluslu
işletme grubu, 1/1/2024 – 31/12/2024 hesap dönemine ilişkin yapılan
raporlamada, (B) bağlı işletmesinin 1/12/2023 – 30/11/2024 özel hesap dönemine
ilişkin hazırlanan ayrı finansal tablolarını dikkate almalıdır.
2.1.1.1. Hesap döneminin on
iki aydan farklı olduğu durumlar
Hesap döneminin on iki aydan farklı olması
durumunda, hesaplanan konsolide hasılatın bir yıla iblağ edilmesi ile
tespit olunan tutar, ek 1 inci maddenin birinci fıkrası kapsamındaki hasılat
sınırının karşılanıp karşılanmadığının tespitinde dikkate alınır. Bu kural,
gelirin raporlandığı hesap döneminden önceki hesap dönemlerinde on iki aydan
farklı bir sürenin kullanıldığı durumlarda geçerlidir.
Örnek
1: Çok uluslu işletme grubunun hesap
döneminin dokuz aydan oluşması (kıst dönem) ve bu döneme ait konsolide
hasılatın 562,5 milyon avro olması durumunda, söz konusu işletmenin yıllık
hasılatının 750 milyon avro karşılığı Türk lirası hasılat sınırını (=
562,5 milyon avro / [9 / 12]) karşıladığı kabul edilir.
2.2. Verginin kapsamı
Konsolide hasılat sınırını karşılayan çok uluslu
işletme grupları yerel ve küresel ATV kapsamındadır.
Ancak belirlenen konsolide hasılat sınırından daha düşük hasılat elde eden çok
uluslu işletme grupları veya tamamen yerel nitelikte olan gruplar bu verginin kapsamına
dâhil değildir. Bir işletmenin veya işletmeler topluluğunun grup oluşturması ve
bu grubun hangi şartlarda “çok uluslu işletme grubu” olarak
nitelendirileceğinin belirlenmesi ATV mükellefiyetinin tespiti açısından
gereklidir.
2.2.1. Grup
İşletmeler,
kazançları aynı konsolide finansal tablolara dâhil edilecek şekilde ortak
kontrol altında oldukları durumda bir “grup” oluşturur. İşletmelerin yanı sıra,
müstakil finansal tablolara sahip olan ortaklıklar ve trustların da grup
oluşturması mümkündür. İki veya daha fazla işletmenin bir grup oluşturup
oluşturmadığı, nihai ana işletmelerin aşağıda belirtilen konsolide finansal
tabloları dikkate alınarak tespit edilir.
Konsolide finansal tablolar;
i. Bir işletme tarafından kabul edilebilir finansal
muhasebe standartlarına uygun olarak hazırlanan ve söz konusu işletme ile bu
işletmenin kontrol gücüne sahip olduğu işletmelerin varlıklarının,
yükümlülüklerinin, gelirlerinin, giderlerinin ve nakit akışlarının tek bir
ekonomik birim olarak sunulduğu finansal tabloları,
ii. Bulunduğu ülke
dışındaki diğer ülkelerde işyerine sahip olması nedeniyle bir grup oluşturan
ana merkezler tarafından kabul edilebilir finansal muhasebe standartlarına
uygun olarak hazırlanmış finansal tabloları,
iii. Nihai ana işletmenin, (i) ve (ii) numaralı bentlerde belirtilen ancak kabul edilebilir
finansal muhasebe standardına göre hazırlanmayan finansal tablolara sahip
olması durumunda, önemli rekabet bozulmalarını önlemek için düzeltmelere tabi
tutularak hazırlanmış olan finansal tablolarını,
iv. Nihai ana işletmenin, (i), (ii) ve (iii)
numaralı bentlerde belirtilen finansal
tabloları hazırlamadığı durumlarda, bu tabloları
kabul edilebilir finansal muhasebe standardı veya önemli rekabet bozulmasını
önlemek için düzeltilmiş başka bir yetkilendirilmiş finansal muhasebe
standardına göre hazırlaması gerekseydi, söz
konusu işletmenin bu şekilde hazırlanacak olan konsolide finansal tablolarını,
ifade eder.
Önemli rekabet
bozulmasının tespitinde dikkate alınan 75
milyon avronun Türk lirası karşılığı, 1 Ocak
veya sonrasında başlayan hesap dönemleri için geçerli olmak üzere, Avrupa
Merkez Bankasınca yayımlanan önceki yılın Aralık ayının ortalama döviz kuru
dikkate alınarak Ocak ayında hesaplanır ve Gelir İdaresi Başkanlığının resmî
internet sitesinde (www.gib.gov.tr) ilan edilir.
İlgili ülkede uygulanan yetkilendirilmiş finansal
muhasebe standardının kabul edilebilir bir finansal muhasebe standardı olan
UFRS ile tümüyle uyumlu olması durumunda, söz konusu standardın herhangi bir
önemli rekabet bozulması yaratmadığı kabul edilir. Bu kapsamda TFRS’nin
herhangi bir önemli rekabet bozulması yaratmadığı tabiidir.
Bir işletmeler
topluluğunun ATV
kapsamında
grup oluşturabilmesi için söz konusu işletmelerin varlıklarının,
yükümlülüklerinin, gelirlerinin, giderlerinin ve nakit akışlarının nihai ana
işletmenin çok uluslu işletme grubu için hazırladığı konsolide finansal
tablolarda birebir konsolide edilmesi gerekir. Nihai ana işletmenin
konsolidasyon yapmadığı ve bir işletmenin kontrol ettiği işletmelerle ilgili
finansal tablolar hazırlaması ve bu doğrultuda konsolidasyon yapması gerektiği varsayımı altında, söz konusu kontrol
edilen işletmeler topluluğu da bir grup olarak kabul edilir. Diğer taraftan bir
işletme, büyüklük veya önem derecesi bakımından ya da satılmak amacıyla elde
tutulduğu için nihai ana işletmenin konsolide finansal tablolarına dâhil
edilmediği durumlarda da gruba dâhil edilir.
Bir işletmenin bir grubun
parçası olabilmesi için Tebliğde yer alan “işletme” tanımındaki hususları
karşılaması gerekir. Buna göre işletme, herhangi bir tüzel kişi veya
ortaklıklar ve trustlar gibi ayrı finansal tablolar hazırlayan bir kurumu ifade
eder. Örneğin bir müşterek faaliyet, varlıklarının, gelirlerinin, giderlerinin,
nakit akışlarının ve yükümlülüklerinin grubun diğer işletmeleri olan müşterek
faaliyet katılımcılarına ait olan kısmının konsolide finansal tablolara birebir
dâhil edileceği bir işletme tanımını karşılaması koşuluyla, grubun ayrı bir
bağlı işletmesi olur. Bu durumda işletmenin varlıklarının, gelirlerinin,
giderlerinin, nakit akışlarının ve yükümlülüklerinin konsolide finansal
tablolara yansıtılan kısmı ATV kapsamında dikkate alınır.
Örnek 1: (A) çok uluslu işletme grubunun işletmeleri olan (B) ve (C),
müşterek faaliyet katılımcıları oldukları bir organizasyonda sırasıyla %40, %40
oranında pay sahibidir. Söz konusu müşterek faaliyetin %20’lik payı ise grup
dışı (D) işletmesi tarafından elde tutulmaktadır. Müşterek faaliyet kapsamında
elde edilen hasılat 1.000€ tutarındadır. Müşterek faaliyetin (A) çok uluslu
işletme grubunun ayrı bir bağlı işletmesi olarak kabul edildiği durumda, (A)
çok uluslu işletme grubunun konsolide hasılat sınırının tespitinde, yalnızca
söz konusu müşterek faaliyetin hasılatının (B) ve (C) grup işletmelerine ait
olan ve birebir konsolide finansal tablolara dâhil edilen 800€’luk (= 1.000€ x
%80) kısmı dikkate alınacaktır.
Büyüklük veya önem
derecesi kriterleri bakımından nihai ana işletmenin konsolide finansal
tablolarında yer almayan ya da bu tablolara birebir aktarılmayan veya satılmak
üzere iktisap edilmesi nedeniyle nihai ana işletmenin konsolide finansal
tabloları dışında tutulan işletmeler de ilgili kabul edilebilir finansal
muhasebe standardı uyarınca genel konsolidasyon kapsamında nihai ana işletmenin
kontrolü altında olduğu takdirde, grubun bir parçası olarak değerlendirilir.
Grup tanımı aynı zamanda, başka bir grubun parçası
olmaması koşuluyla, bulunduğu ülke dışındaki diğer ülkelerde bir veya daha
fazla iş yerine sahip olan ana merkezi de kapsamaktadır. Bu doğrultuda başka
bir ülkede bulunan bir veya daha fazla iş yerine sahip olan bağımsız bir
işletme de grup oluşturur. Bu düzenleme konsolide hasılat sınırını aşan ve
bağlı işletmeler yerine iş yerleri aracılığıyla yurt dışı faaliyetlerde bulunan
çok uluslu işletme gruplarının da ATV’ye tabi olmasını
gerektirir. Ancak, söz konusu iş yerinin devletsiz bir iş yeri olduğu
durumlarda bir grup oluşmaz.
2.2.2. Çok uluslu işletme grubu
Bir çok uluslu işletme grubu, nihai ana işletmenin bulunduğu ülke dışında en az
bir ülkede, bir veya daha fazla işletmeye veya iş yerine sahip olan grubu ifade
eder. Bu tanıma göre, iki veya daha fazla işletmenin bir grup oluşturması ve bu grubun nihai ana işletmenin
bulunduğu ülke dışında başka ülkede bulunan bir veya daha fazla işletmeye veya
iş yerine, gelir elde etmeseler dahi, doğrudan veya dolaylı olarak sahip olması
gerekir.
2.2.3. Bağlı işletme
Bağlı işletme, bir gruba dâhil olan herhangi bir işletme
veya bir ana merkeze bağlı iş yeri olabilir. Bu kapsamdaki iş yeri, ana
merkezden ve ana merkeze ait diğer işyerlerinden ayrı olarak değerlendirilir.
Muaf işletmeler bağlı işletme değildir.
2.2.4. Nihai ana işletme
2.2.4.1. Genel açıklamalar
Nihai ana işletme, çok uluslu işletme grubunu
oluşturan tüm işletmelerin belirlenmesinde başlangıç noktası olup aynı zamanda
grup tanımının bir parçasıdır.
Nihai ana işletme;
i. Başka bir işletme üzerinde doğrudan veya dolaylı
olarak kontrol gücüne sahip olan ve başka bir işletme tarafından doğrudan veya
dolaylı olarak kontrol gücüne sahip olunmayan bir işletmeyi,
ii. Başka bir grubun parçası olmaması koşuluyla
bulunduğu ülke dışındaki diğer ülkelerde bir veya daha fazla iş yerine sahip
olan ana merkezi,
ifade eder. Şu kadar ki, kamu kurum ve kuruluşu
niteliğinde olan varlık fonları bu kapsamda nihai
ana işletme sayılmaz.
Nihai ana işletme olmak için bir işletme iki koşulu
birden sağlamalıdır. Birincisi, nihai ana işletmenin başka bir işletme üzerinde
doğrudan veya dolaylı olarak kontrol gücüne sahip olması, ikincisi bu
işletmenin başka bir işletme tarafından doğrudan veya dolaylı olarak kontrol
edilmemesidir.
Ek 2 nci maddenin birinci
fıkrasının (l) bendinde tanımlandığı üzere, bir işletmenin diğer bir
işletmenin varlıklarını, borçlarını, gelirlerini, giderlerini ve nakit
akışlarını kabul edilebilir bir finansal muhasebe standardına uygun olarak
birebir konsolide etmesi durumunda, bu işletmenin diğer işletme üzerinde
kontrol gücüne sahip olduğu kabul edilir. Ayrıca bu işletmenin,
kabul edilebilir bir finansal muhasebe standardı veya herhangi bir önemli
rekabet bozulmasını önleyecek şekilde düzeltilmiş başka bir yetkilendirilmiş
finansal muhasebe standardı uyarınca söz konusu tabloları hazırlaması ve diğer
işletmenin varlıklarını, borçlarını, gelirlerini, giderlerini ve nakit
akışlarını birebir konsolide etmesi gerektiği durumda, söz konusu
işletmenin diğer işletme üzerinde kontrol gücüne sahip olduğu kabul edilir.
Ana merkezin faaliyette bulunduğu ülke haricindeki
bir ülkede faaliyet gösteren bir veya daha fazla iş yerinin bulunması sonucu
oluşan grubun ana merkezinin de nihai ana işletme olduğu tabiidir.
2.2.4.2. Kamu kurum ve kuruluşu
niteliğindeki varlık fonları
Ek 3 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi
uyarınca kamu kurum ve kuruluşları ATV’den muaftır. Kanunun Beşinci Kısmının
uygulanması bakımından kamu kurum ve kuruluşu,
doğrudan veya dolaylı olarak tamamı devlete ait olan ve temel amacı genel
devlet işlerini yürütmek olan ya da devletin varlıklarını yatırım yaparak veya
elde tutarak yöneten, ticari faaliyette bulunmayan, icraatları konusunda
kamusal sorumluluğu olan, tasfiye süreçleri devlet tarafından sürdürülen ve
yıllık faaliyetlerini raporlayan kuruluşlardır.
Muaf bir işletme veya
kuruluşun başka bir kuruluşta kontrol gücüne sahip olması durumunda, söz konusu
muaf işletme veya kuruluşun bir çok uluslu işletme grubunun nihai ana
işletmesi olması söz konusu olabilir. Ancak kamu kurum ve kuruluşları sahip
oldukları işletmelerin finansal sonuçlarını birebir konsolide etmekle yükümlü
değildir.
Varlık fonları da nitelikleri itibarıyla, yukarıda
özellikleri açıklanan bir kamu kurum ve kuruluşu olarak değerlendirilebilir ve
bu kapsamda ATV’den muaf tutulabilir. Ancak, bir varlık fonunun ilgili ülkedeki
yetkilendirilmiş finansal muhasebe standardı kapsamında konsolidasyon yapma
yükümlülüğünün bulunması, bir başka ifadeyle nihai ana işletme olması
durumunda, ayrı ayrı 750 milyon avro karşılığı Türk lirası sınırını geçemeyen
varlık fonuna bağlı çok uluslu işletme grupları da ATV kapsamına girerek daha
büyük bir çok uluslu işletme grubunun parçası sayılabilir.
Ancak, kamu kurum ve kuruluşu özelliklerini taşıyan
varlık fonları nihai ana işletme olarak değerlendirilmez ve çok uluslu işletme
grubunun bir parçası sayılmaz. Ayrıca, kamu kurum ve kuruluşu tanımına uyan bir
varlık fonunun, mülkiyet payına sahip olduğu bir bağlı işletme üzerinde kontrol
gücüne sahip olmadığı kabul edilir. Buna göre, bir işletmenin bir çok uluslu
işletme grubunun nihai ana işletmesi olup olmadığı, varlık fonunun sahip olduğu
mülkiyet payına bakılmaksızın belirlenir.
3. Muafiyet ve İstisnalar
3.1.
Muaf işletmeler
Ek 3 üncü maddenin birinci fıkrasında muaf
işletmeler;
a) Kamu kurum ve kuruluşları ile
uluslararası kuruluşlar,
b) Kâr amacı gütmeyen kuruluşlar,
c) Emeklilik yatırım fonları,
ç) Nihai ana işletme niteliğinde olup
yatırım fonu kapsamında değerlendirilen fonlar,
d) Nihai ana işletme niteliğinde olup
gayrimenkul yatırım fonları başta olmak üzere gayrimenkul yatırım araçları
kapsamında değerlendirilenler,
olarak sayılmıştır.
ATV kapsamında muaf işletme olarak
nitelendirilmenin üç temel sonucu bulunmaktadır:
i. IIR ve UTPR uygulaması
muaf işletmeler için geçerli değildir. Dolayısıyla, çok uluslu işletme grubunun
nihai ana işletmesi olan bir muaf işletmenin IIR uygulamasına gerek
bulunmamaktadır. IIR, ortaklık zincirinde bir alt kademede yer alan muaf
olmayan işletme tarafından uygulanmaya devam eder.
ii. Muaf işletmelerin hasılatı, hasılat sınırın
karşılanıp karşılanmadığının tespitinde dikkate alınır. Ancak bunun dışında
muaf işletmenin kârları, zararları, tahakkuk eden vergileri, maddi duran
varlıkları, ücret giderleri ve benzerleri ATV kapsamındaki diğer hesaplamalara
dâhil edilmez.
iii. Muaf işletmelerin küresel ATV bilgi
beyannamesini doldurmak dâhil herhangi bir idari yükümlülüğü bulunmamaktadır.
Bir çok uluslu işletme grubu sadece muaf işletmelerden oluşabilir. Örneğin, bir yatırım
fonunun kontrol ettiği yatırım araçlarının varlıklarını, yükümlülüklerini,
gelir ve giderlerini konsolide etmesi gerekebilir. Söz konusu yatırım
araçlarının tamamının ek 3 üncü maddenin ikinci fıkrasındaki koşulları
karşılaması durumunda bu gruba bağlı bir bağlı işletme oluşmayacağından, söz
konusu çok uluslu işletme grubu bir bütün olarak ATV uygulaması kapsamı dışında
kalır.
Ek 3 üncü maddenin birinci fıkrası kapsamındaki muaf
işletmeler bir bağlı işletme olarak değerlendirilmez. Mezkûr maddenin birinci
fıkrasının (ç) ve (d) bentlerinde sayılan yatırım fonları ve gayrimenkul
yatırım araçları, sadece bir çok uluslu işletme grubunun nihai ana işletmesi
olduğu takdirde ATV’den muaftır. Ancak bu işletmeler, bir çok uluslu işletme
grubunun nihai ana işletmesi olarak değerlendirilmediği durumda ve Tebliğin
(2.2.1.) bölümündeki konsolidasyon gerekliliklerini
karşılamaları koşuluyla söz konusu grubun bağlı işletmesi olabilir. Aynı
zamanda bu yatırım fonları ve gayrimenkul yatırım araçları yatırım işletmesi
olarak kabul edilir ve ek 12 inci maddenin sekizinci, dokuzuncu ve onuncu
fıkralarında düzenlenen özel hükümlere tabidir.
3.2. Muafiyet kapsamında değerlendirilen işletmeler
Ek 3 üncü maddenin ikinci fıkrası uyarınca, mezkûr maddenin birinci fıkrası kapsamında
sayılmamakla beraber aşağıda sayılan işletmeler ve bunların iş yerleri
de ATV’den muaftır;
a) Münhasıran birinci fıkra kapsamındaki muaf
işletmeler yararına varlık bulundurmak veya fona yatırım yapmak için faaliyet
gösteren ya da muaf işletmelerin faaliyetlerine yardımcı olmak amacıyla kurulan
ve işletme değerinin en az %95’ine söz konusu muaf işletmeler (emeklilik
hizmetleri veren kuruluşlar hariç) tarafından sahip olunanlar,
b) İşletme değerinin en az %85’ine birinci fıkra
kapsamındaki muaf işletmeler (emeklilik hizmetleri veren kuruluşlar hariç)
tarafından sahip olunan ve kazançlarının tamamına yakını ek 5 inci maddenin
birinci fıkrasının (a) bendinin (2) numaralı alt bendi veya (b) bendinin (2) ve
(3) numaralı alt bentlerinde belirtilen kazançlardan oluşanlar.
Ek 3 üncü maddenin birinci fıkrasında sayılan muaf
işletmeler, faaliyetlerinin bazılarını üzerinde kontrol gücüne sahip oldukları
başka işletmeler vasıtasıyla yürütebilir. Örneğin,
muaf işletme niteliğini haiz bir yatırım fonunun doğrudan yatırım yapmasına
engel ticari veya hukuki bir durum söz konusu olduğunda, bu yatırım fonu
yatırımlarını ayrı bir işletme vasıtasıyla yapabilir. Bu durumda, mezkûr
maddenin ikinci fıkrası kapsamındaki şartları sağlaması koşuluyla söz konusu
işletme de ATV’den muaf olur.
Bir işletmenin ek 3 üncü maddenin ikinci fıkrası
uyarınca ATV’den muaf olabilmesi için, iş yerlerince yürütülenler dâhil tüm
faaliyetlerinin mezkûr fıkrada belirtilen şartları sağlaması gerekir. Buna
göre, iş yerlerince yürütülen faaliyetler işletmeden
ayrı olarak değerlendirilmez. Ayrıca bir işletmenin bu kapsamda muaf sayılması
durumunda, iş yerleri tarafından yürütülenler de dâhil olmak üzere işletmenin
tüm faaliyetleri ATV uygulamasının dışında tutulur.
Bir grubun üyesi olan
işletmeye, söz konusu grubun üyesi olmayan ve ek 3 üncü maddenin birinci
fıkrasında sayılan muaf işletmeler tarafından sahip olunması durumunda, bu
işletmenin mezkûr maddenin ikinci fıkrası kapsamında muaf olabilmesi mümkündür.
Örneğin, (A) yatırım fonunun sahip olduğu bir grubun nihai ana işletmesi olan
(B) işletmesi, ek 3 üncü maddenin ikinci fıkrasındaki şartları sağlaması
durumunda, muaf işletme olarak değerlendirilir. Bu durumda, (A) yatırım fonu
söz konusu grup ile birebir konsolide edilmediği için grubun bir parçası olmasa
da nihai ana işletme olan (B) işletmesi mezkûr fıkra kapsamında muaf işletme
olarak kabul edilir.
Ek 3 üncü maddenin ikinci fıkrasının (a) bendi
kapsamında muaf işletme olarak sayılan işletmelerin, mülkiyet payı kriteri ve
faaliyet kriterini birlikte sağlaması gerekir.
3.2.1. Mülkiyet payı kriteri
Mülkiyet payı kriteri, ek 3 üncü maddenin birinci
fıkrasında sayılan muaf işletmelerin bir işletmenin değerinin en az %95'ine
sahip olup olmadığının tespitinde kullanılır. Bu bağlamda söz konusu kriterin
sağlanması için bir muaf işletmenin diğer bir işletmenin değerinin en az
%95’ine sahip olması gerekir. Öte yandan bir işletmenin değerinin en az %95’ine
birden fazla muaf işletme tarafından sahip olunması durumunda da söz konusu
kriter sağlanmış olur.
Ayrıca, ek 3 üncü maddenin birinci fıkrasında
sayılan bir muaf işletmenin, bir işletmenin değerinin en az %95'ine başka bir
muaf işletme vasıtasıyla dolaylı olarak sahip olması durumunda da mülkiyet payı
kriteri sağlanmış olur.
Örnek 1: Muaf olan (A) işletmesi,
başka bir muaf işletme olan (B) işletmesinin mülkiyet payının tamamına sahiptir.
(B) işletmesi de (C) işletmesinin değerinin %95’ine sahiptir. Bu kapsamda (A)
işletmesi, (C) işletmesinin değerinin %95’ine dolaylı olarak sahip olduğundan,
(C) işletmesi bakımından mülkiyet payı kriteri
sağlanmış olur. Öte yandan (A) işletmesinin (B) işletmesinin değerinin %95’ine;
(B) işletmesinin de (C) işletmesinin değerinin %95’ine sahip olması durumunda
(A) işletmesi, (C) işletmesinin değerinin %95’inden az bir oranına, %90,25’ine
(= %95 x %95) sahip olacağından, (C) işletmesi bakımından mülkiyet payı
kriteri sağlanmaz.
“İşletme değeri” esasına
göre yapılan hesaplamada, muaf işletme tarafından elde tutulan mülkiyet
paylarının toplam değeri, işletme tarafından ihraç edilen mülkiyet paylarının
toplam değerinin bir yüzdesi olarak hesaplanırken; “mülkiyet payı” esasına
dayalı olarak yapılan hesaplamada ise mülkiyet payının sağladığı haklar
karşılaştırılmaktadır. Bundan dolayı işletme değeri ile mülkiyet payı
kavramları farklı sonuçları ifade edebilir.
Örnek 2: (A) işletmesi tanesi 1
Türk lirasından (₺) 200 adet adi pay senedi ve
tanesi 2₺’den 100 adet imtiyazlı pay senedi ihraç etmiştir. (B) işletmesi
ihraç edilen söz konusu adi pay senetlerinin tamamını ve imtiyazlı pay
senetlerinin 90 adedini satın almıştır. Buna göre (B) işletmesi, (A) işletmesinin
değerinin %95’ine [= 380₺ (= 200 x 1₺ +
90 x 2₺) / 400₺] sahip olmaktadır ve
mülkiyet payı kriterini sağlamaktadır.
Muaf işletmenin bir işletmedeki payının değeri,
mülkiyet payında gerçekleşen en son değişiklik tarihi itibarıyla hesaplanır.
Örnek 3: Muaf olan (A)
işletmesinin sahip olduğu bir işletme azınlık payı sahiplerine veya
çalışanlarına yeni pay senedi ihraç ettiğinde, bu işlemden sonra söz konusu
muaf işletmenin o işletme üzerinde %95 oranında mülkiyet payına sahip olup
olmadığı yeniden değerlendirilir.
Bununla birlikte, işletmenin farklı pay
sınıflarında meydana gelen gerçekleşmemiş nispi değer hareketleri, muaf
işletmenin mülkiyet payı kriterinin değerlendirilmesinde dikkate alınmaz.
Örnek 4: Örnek (2)’de yer alan
işletmenin mülkiyet payında bulunan adi pay senetlerinin değerinin 100₺’ye
düşmesi durumunda mülkiyet paylarının toplam değeri 300₺ (= 200₺ +
100₺) olur. Bu durumda, muaf işletmenin söz konusu işletmedeki paylarının
toplam değerinin azalmasına (280₺ = 100₺ + 90₺ x 2) ve
paylarının piyasa değerinin mülkiyet paylarının toplam değerine oranının %93’e
(= 280₺ / 300₺) düşmesine rağmen
mülkiyet payı kriteri sağlanmış olur.
3.2.2. Faaliyet kriteri
Ek 3 üncü maddenin ikinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sağlanması gereken diğer kriter, bir işletmenin
münhasıran mezkûr maddenin birinci fıkrası kapsamında muaf olan işletmeler
yararına varlık bulundurmak veya fona yatırım yapmak için faaliyet
göstermesidir. Bir işletmenin bu kapsamda muaf
işletme statüsünde olabilmesi için aktif olarak varlık bulundurmak veya fona
yatırım yapmak dışında faaliyetlerde bulunmaması gerekir. Örneğin,
devlete ait olan, devlet yararına varlık bulunduran
ve fona yatırım yapan bir varlık fonu, kamu kurum ve kuruluşu olarak
nitelendirilmemesi durumunda, bu kapsamda muaf işletme olarak
değerlendirilebilir. Ancak devletin mülkiyetinde olan bir havayolu işletmesi
varlık bulundurma ve fona yatırım yapma kapsamını aşan faaliyetlerde
bulunduğundan muafiyet hükümlerinden faydalanamaz.
Bu kapsamda, söz konusu
varlık bulundurma veya fona yatırım yapma faaliyetlerinin muaf işletmenin
yararına yapılması gerekir. Örneğin, bir muaf işletmenin mülkiyet payının tamamına sahip olduğu
bir alt işletmenin, operasyonel şirketlerdeki mülkiyet payları da dâhil olmak
üzere doğrudan varlık satın alımı için üçüncü taraflardan borçlanma işlemi
yapması durumunda, bu borçlanma ve satın alma, söz konusu ana işletme olan muaf
işletme yararına varlık bulundurma veya fona yatırım yapma olarak
değerlendirilir. Muaf işletmenin yararına varlıkların bulundurulması veya fona
yatırım yapılması koşulu, mezkûr maddenin ikinci fıkrasının (a) bendindeki
diğer koşullar ile birlikte değerlendirilir.
Öte yandan bir işletme,
sadece ek 3 üncü maddenin birinci fıkrasında sayılan muaf işletmelerin
faaliyetlerine yardımcı faaliyetler yürüttüğü takdirde de faaliyet kriterini
sağlamış olur. Örneğin, bir kamu kurumuna ait olan ve yalnızca ilgili kamu kurumuna hizmet sunan bir
bilişim işletmesi bu kapsamda muaf işletme sayılır.
3.2.2.1. Kâr amacı gütmeyen kuruluşlar
Kâr amacı gütmeyen
kuruluşlar, yürüttükleri yardım faaliyetlerine fon sağlamak amacıyla ticari
faaliyetlerde bulunan işletmeler kurabilir. Bazı yetkilendirilmiş finansal
muhasebe standartları uyarınca, kâr amacı gütmeyen kuruluşların konsolide
finansal tablolar hazırlaması ve bir çok uluslu işletme grubunun nihai ana
işletmesi olması söz konusu olabilir. Bu durumda, hasılat tutarları konsolide
hasılat sınırının karşılanıp karşılanmadığının tespitinde dikkate alınan kâr
amacı gütmeyen kuruluşların sahip oldukları alt işletmelerin, söz konusu
kuruluşların yardım faaliyetlerini finanse etmek amacıyla gerçekleştirdikleri
küçük ölçekli ticari faaliyetlerin ATV’ye tabi olması beklenebilir. Kâr amacı
gütmeyen kuruluşların tamamına sahip olduğu işletmelerin “yardımcı nitelikteki” faaliyetlerini belirlemek için ilave
bir kriter belirlenmiştir.
Bir ya da daha fazla kâr
amacı gütmeyen kuruluş tarafından işletme değerinin tamamına doğrudan veya
dolaylı olarak sahip olunan işletmelerin faaliyetlerinin “yardımcı nitelikte”
faaliyet olarak kabul edilebilmesi için;
i. Grup içerisinde yer
alan kâr amacı gütmeyen kuruluşların,
ii. Ek 3 üncü maddenin
ikinci fıkrasının (a) bendi kapsamında münhasıran mezkûr maddenin birinci
fıkrası kapsamındaki muaf işletmeler yararına varlık bulundurmak veya fona
yatırım yapmak amacıyla faaliyet gösteren muaf işletmelerin,
iii. Mezkûr maddenin
ikinci fıkrasının (b) bendi kapsamında muaf sayılan işletmelerin,
iv. İlave kriterin
karşılanması durumunda mezkûr maddenin ikinci fıkrasının (a) bendi kapsamında
muaf sayılacak olan işletmelerin,
hasılatları hariç olmak
üzere, grubu oluşturan diğer tüm işletmelerin ilgili hesap dönemine ilişkin
toplam hasılatlarının; 750 milyon avro karşılığı Türk lirası tutarından ve çok
uluslu işletme grubunun toplam hasılatının %25’inden az olması gerekir.
Söz konusu kriterin
sağlanmış olması halinde, kâr amacı gütmeyen
kuruluşlar tarafından yürüttükleri yardım faaliyetlerine fon sağlamak amacıyla
ticari faaliyetlerde bulunmak üzere kurulan işletmelerin, ek 3 üncü maddenin birinci fıkrasında sayılan muaf
işletmelerin faaliyetlerine yardımcı faaliyetler yürüttüğü ve mezkûr maddenin
ikinci fıkrasının (a) bendindeki faaliyet kriterini sağladığı kabul edilir.
Dolayısıyla bu işletmeler de mezkûr maddenin ikinci fıkrasının (a) bendine göre
muaf işletme sayılır.
Bir kuruluşun kâr amacı
gütmeyen kuruluş tanımını karşılayıp karşılamadığı, bu kuruluşa finansman
sağlayanın statüsünden bağımsız olarak belirlenir. Kâr amacı gütmeyen kuruluş
tanımına uyan bir kamu kurum ve kuruluşunun alt işletmelerinin yardımcı
nitelikteki faaliyetleri de yukarıda yer alan ilave kriter kapsamında belirlenir.
Devlet tarafından finanse edilen, kâr amacı gütmeyen kamu kurum ve
kuruluşlarına örnek olarak devlete ait eğitim, araştırma kurumları ve
hastaneler ile devlete ait diğer sağlık hizmeti sağlayıcıları verilebilir.
3.2.3. Kazanç kriteri
İşletme değerinin en az %85'ine
ek 3 üncü maddenin birinci fıkrasında sayılan, emeklilik hizmetleri veren
kuruluşlar hariç olmak üzere, muaf işletmeler tarafından sahip olunan ve
finansal muhasebe net kazanç veya zararının tamamına yakını istisna tutulan kâr
payları veya öz sermaye kazanç veya zararlarından oluşan işletmeler muaf işletmedir. Bu işletmelerin toplam kazançları
içerisinde, söz konusu istisna kazançlarının yanı sıra ihmal edilebilecek kadar
önemsiz diğer kazançların bulunması, diğer şartların sağlanması kaydıyla,
işletmenin muafiyetini etkilemez. Örneğin, bir işletmenin vadeli
mevduat hesabından elde ettiği faiz geliri, toplam kazancının içerisinde ihmal
edilecek kadar az ise diğer şartlar sağlanmak kaydıyla, söz konusu işletme
muafiyet kapsamında sayılır.
3.3. Muafiyet hükümlerinden vazgeçme
Ek 3 üncü
maddenin dördüncü fıkrası uyarınca muaf işletmeler diledikleri takdirde
muafiyet hükümlerinden vazgeçebilir. Muafiyet hükümlerinden
vazgeçilmesi seçimi, küresel ATV bilgi beyannamesini veren bağlı işletmenin talebiyle
yapılır ve beş hesap dönemi için geçerlidir. Bu kapsamda bir seçim
yapılması durumunda muaf
işletmeler, çok uluslu işletme grubunun diğer herhangi bir bağlı işletmesi gibi
ATV’ye tabi olur. Örneğin, bir çok uluslu
işletme grubunun nihai ana işletmesi olan (A), muaf işletme olan bir yatırım
fonudur. Ancak (A) yatırım fonu, konsolide finansal tablolarını hazırlamak için
kullanılan kabul edilebilir finansal muhasebe standardı uyarınca, alt
işletmeleri ile birebir konsolide edilmektedir. Buna göre (A) yatırım fonunun
bağlı olduğu çok uluslu işletme grubu, tüm bağlı işletmelerinin UTPR’ye tabi
tutulması yerine, alt işletmelerine IIR uygulayabilmek için muafiyet
hükümlerinden vazgeçme seçimi yapabilir.
3.4. Uluslararası deniz taşımacılığı kazanç istisnası
Çok uluslu işletme gruplarının bağlı işletmelerinin
uluslararası deniz taşımacılığı faaliyetlerinden elde ettikleri kazançları
ATV’den istisnadır. Bununla birlikte, bir ülkede bulunan bağlı işletmelerin
uluslararası deniz taşımacılığı faaliyetiyle bağlantılı olarak gerçekleştirdiği
faaliyetlerden elde ettikleri kazançlar da söz konusu bağlı işletmelerin
uluslararası deniz taşımacılığından elde ettikleri kazançların toplamının
%50’sini geçmemesi koşuluyla, ATV’den ayrıca istisnadır.
Bir bağlı işletmenin uluslararası deniz taşımacılığı
faaliyeti ile bu faaliyetle bağlantılı olarak
gerçekleştirilen faaliyetlerden elde ettiği kazanç
veya zarar, işletme bazlı kazanç veya zararının hesaplanmasında dikkate
alınmaz. Bu istisnaya konu olan kazanç veya zarar, bağlı işletmenin finansal
muhasebe net kazanç veya zararında, ek 5 nci maddenin birinci fıkrasındaki
durumlara benzer bir düzeltme olarak dikkate alınır. Buna göre söz konusu
kazançlar, bağlı işletmenin finansal muhasebe net kazanç veya zararından
indirilir; zararlar ise bu kazanç veya zarara ilave edilir.
Örnek 1: Bir bağlı işletme, uluslararası
deniz taşımacılığı faaliyetinden 100€, bu faaliyetle bağlantılı faaliyetinden
40€, diğer faaliyetlerden de 60€ kazanç elde etmiştir. Bu bağlı işletmenin
finansal muhasebe net kazancı 200€’dur. Buna göre uluslararası
deniz taşımacılığı ve bu faaliyetle bağlantılı faaliyetten istisnaya konu olan
toplam 140€ kazanç elde edilmiştir. Bu durumda bağlı işletmenin işletme bazlı
kazancı 60€ (= 200€ - (100€ + 40€)) olarak
hesaplanır.
Bağlı
İşletmenin İşletme Bazlı Kazancının Hesaplanması
Net Kazanç (€)
[A] Finansal Muhasebe Net Kazanç veya
Zararı
200
[B] Diğer
Kazanç
60
[C]
Uluslararası Deniz Taşımacılığı Kazancı
100
[D]
Uluslararası Deniz Taşımacılığı Faaliyetiyle Bağlantılı
Kazanç
40
[E] Toplam İstisna Kazanç Tutarı = [C + D]
140
İşletme Bazlı Kazanç = [A] – [E]
60
Örnek 2: Bir bağlı işletme, uluslararası
deniz taşımacılığı faaliyetinden 100€ zarar, bu faaliyetle bağlantılı
faaliyetinden ise 60€ zarar etmiştir. Söz konusu işletme diğer faaliyetlerden
360€ kazanç elde etmiş olup toplamda 200€ finansal muhasebe net kazancı
bulunmaktadır. Buna göre bağlı işletmenin uluslararası deniz taşımacılığı ve bu
faaliyetle bağlantılı faaliyetleri toplam 160€ zararla sonuçlanmıştır. Bu
durumda bağlı işletmenin işletme bazlı kazancı 360€ [= 200€ - (-100€ - 60€)]
olarak hesaplanır.
Bağlı
İşletmenin İşletme Bazlı Kazancının Hesaplanması
Net Kazanç (€)
[A] Finansal Muhasebe Net Kazanç veya
Zararı
200
[B] Diğer
Kazanç
360
[C]
Uluslararası Deniz Taşımacılığı Zararı
(100)
[D]
Uluslararası Deniz Taşımacılığı Faaliyetiyle Bağlantılı Zarar
(60)
[E] Toplam İstisna Zarar Tutarı = [C + D]
(160)
İşletme Bazlı Kazanç = [A] – [E]
360
Ayrıca bir bağlı işletmenin, işletme bazlı kazanç
veya zarar hesaplamasına dâhil edilmeyen istisna
kazançlara ilişkin herhangi bir kapsanan vergisi,
düzeltilmiş kapsanan vergisinin hesaplanmasında dikkate
alınmaz. ATV’den istisna edilen kazançlara ilişkin giderler veya istisna
kapsamındaki faaliyetlerden doğan zararlar, istisna dışı kazançlardan indirim
konusu yapılamaz.
3.4.1. İstisna kapsamına giren taşımacılık
faaliyetleri
Uluslararası deniz trafiğinde gerçekleştirilmesi
şartıyla, bağlı işletmelerin gemilerle yapılan yolcu veya yük taşımacılığı
faaliyetinden elde ettikleri kazançları, ATV’den istisnadır. Bağlı işletmelerin
ek 3 üncü maddenin altıncı fıkrasında sayılan faaliyetlerden elde ettikleri
kazançlar, uluslararası deniz taşımacılığı kazancı olarak tanımlanır; ancak
aynı ülke içerisinde iç suyolları üzerinden gemilerle gerçekleştirilen yolcu
veya yük taşımacılığı faaliyetlerinden elde edilen kazançlar, istisna
kapsamında değildir. Bir kazancın bu kapsamda istisna tutulabilmesi için
uluslararası deniz trafiğinde gerçekleştirilen ve aşağıda bentler halinde
sayılan faaliyetlerden elde edilmiş olması gerekir.
i. Ek 3 üncü maddenin altıncı fıkrasının (a) bendine göre
bir bağlı işletmenin mülkiyetinde olan veya kiralama, kısmi kiralama ya da
çeşitli şekillerde tasarrufunda bulunan yük ve yolcu gemilerinin işletilmesi
faaliyetinden elde ettiği kazançlar, işletme bazlı kazanç veya zararın
hesaplanmasından istisna tutulur. Bu düzenleme bakımından “uluslararası trafik”
terimi, geminin sadece tek bir ülke içerisindeki güzergâhlar arasında
işletilmesi durumu hariç; bu ülkenin, bağlı işletmenin bulunduğu ülkeyle aynı
olup olmadığına bakılmaksızın gemiyle yapılan herhangi bir taşımacılığı ifade
eder. Bu çerçevede, bir bağlı işletmenin nehirler, kanallar ve göller gibi aynı
ülke içerisindeki iç suyollarında gemilerle
gerçekleştirdiği yük ve yolcu taşımacılığı faaliyetlerinden elde ettiği
kazançlar istisna kapsamında değildir.
Bu istisna, bir geminin bağlı işletmenin
mülkiyetinde veya kiralama, kısmi kiralama ya da çeşitli şekillerde
tasarrufunda olup olmadığına bakılmaksızın uygulanır. Örneğin, bağlı işletmenin
yüksüz gemi kiralama esasına göre yaptığı sözleşme kapsamında
kiracı olduğu bir gemi ile uluslararası deniz trafiğinde gerçekleştirdiği
taşımacılık faaliyetinden elde ettiği kazançlar da istisna kapsamındadır.
İstisna hükümleri, çekme veya tarama faaliyetinden elde edilen kazançlar için
geçerli değildir. Ancak, açık denizlerde hizmet sağlayan gemiler tarafından
uluslararası deniz trafiğinde gerçekleştirilen yolcu veya yük taşımacılığı
faaliyetinden elde edilen kazançlar istisna kapsamındadır. Ayrıca geminin kısmi
kiralanması düzenlemeleri kapsamında, uluslararası deniz trafiğinde işletilen
gemilerle gerçekleştirilen yolcu veya yük taşıma faaliyetlerinden elde edilen
kazançlar da istisna kapsamındadır.
ii. Ek 3 üncü maddenin altıncı fıkrasının (b) bendine göre,
bir bağlı işletme tarafından yük ve yolcu taşımacılığında kullanılan gemilerin
mürettebatlı ve tam donanımlı olarak kiralanması faaliyetinden elde edilen kazançlar ATV’den istisnadır. Örneğin, bir geminin
mürettebatlı, tam donanımlı ve ikmâlli olarak uluslararası trafikte yük ve
yolcu taşımacılığında kullanılması koşuluyla, yükleme limanından boşaltma
limanına kadar olan güzergâhta gerçekleştirilecek bir yolculuk için yapılan
zaman veya yolculuk sözleşmesi kapsamında elde edilen kazançlar istisna
kapsamındadır.
Uluslararası deniz trafiğinde yük ve yolcu taşınması
amacıyla bir bağlı işletme tarafından aynı
gruba dâhil olan ve denizcilik faaliyetiyle iştigal eden başka bir bağlı
işletmeye, mürettebatsız ve donanımsız şekilde, yüksüz
gemi kiralama esasına göre yapılan grup içi kiralamalardan elde edilen
kazançlar da istisnadır.
iii. Ek 3 üncü maddenin altıncı fıkrasının (c) bendine göre,
uluslararası deniz trafiğinde gemilerle yük ve yolcu taşımacılığı
faaliyetiyle iştigal eden bir iş ortaklığına veya uluslararası işletilen bir
acenteye iştirak faaliyetlerinden kaynaklanan kazançlar istisna kapsamındadır.
iv. Ek 3 üncü maddenin altıncı fıkrasının (ç) bendine göre,
yük ve yolcu taşımacılığı faaliyetinde kullanılan ve en az bir yıl süreyle elde
tutulan gemilerin satışından elde edilen sermaye kazançları istisna
kapsamındadır. Bununla birlikte uluslararası yük ve
yolcu taşımacılığında kullanılan ve finansal hesaplarda maddi duran varlık
olarak muhasebeleştirilen gemilerin satışından elde edilen sermaye kazançları
veya zararlarının bu kapsamda istisna tutulabilmesi için söz konusu gemiler,
bağlı işletmenin finansal hesaplarında bir yıl veya daha uzun süreli
kullanım amacıyla elde tutulduğunu gösterir şekilde kaydedilmiş olmalıdır.
3.4.2.
İstisna kapsamına giren taşımacılık faaliyetiyle bağlantılı faaliyetler
Bir ülkede bulunan bağlı işletmelerin uluslararası
deniz taşımacılığı faaliyetiyle bağlantılı olarak gerçekleştirdiği
faaliyetlerden elde ettiği kazançlar da söz konusu bağlı işletmelerin
uluslararası deniz taşımacılığı faaliyetinden elde ettikleri kazançların
toplamının %50’sini geçmemesi koşuluyla, ATV’den istisnadır.
Bir kazancın bu kapsamda istisna tutulabilmesi için
uluslararası deniz taşımacılığı faaliyetiyle bağlantılı olarak gerçekleştirilen
ve aşağıda bentler halinde sayılan faaliyetlerden elde edilmiş olması gerekir.
i. Ek 3 üncü maddenin yedinci fıkrasının (a) bendine göre,
aynı çok uluslu işletme grubuna bağlı olmayan denizcilik işletmelerine yüksüz
gemi kiralama esasına göre yapılan ve üç yılı geçmeyen gemi kiralamaları,
uluslararası deniz taşımacılığı faaliyetiyle bağlantılı sayılır ve bu
faaliyetlerden elde edilen kazançlar ATV’den
istisnadır. Yapılan sözleşmelerde, yüksüz geminin üç yılı aşan bir süre boyunca
kiracının kullanımına açık olması öngörüldüğünde, bu bentte yer alan
süre sınırı aşılmış sayılır. Söz konusu süre sınırının aşılıp aşılmadığının
tespiti amacıyla, aynı gemi için önceki veya sonraki dönemlere ilişkin
akdedilen diğer yüksüz gemi kiralama sözleşmeleri de dikkate alınır. Yapılan
sözleşmelerin üç yıldan daha kısa süreler için kararlaştırılması durumunda, kiralamanın
toplam süresinin üç yılı aşıp aşmadığını belirlemek için sözleşme sürelerine
bir bütün olarak bakılmalıdır. Örneğin, iki yıllık bir yüksüz gemi kiralama
sözleşmesinin ilave iki yıl için yenilenmesi, toplamda
üç yıllık süre sınırının aşılmasına yol açar. Dolayısıyla, ikinci yıldan itibaren
elde edilen kazançlar istisnadan yararlanamaz.
ii. Ek 3 üncü maddenin yedinci fıkrasının (b) bendine göre,
diğer deniz taşımacılığı işletmeleri tarafından uluslararası deniz taşımacılığı
faaliyeti kapsamında yurt içi parkur için düzenlenen biletlerin satışından elde
edilen kazançlar istisna kapsamındadır.
iii. Ek 3 üncü maddenin yedinci fıkrasının (c) bendine göre,
konteynerlerin; kiralanmasından, üç aydan kısa süreli depolanmasından veya geç
iadesi kapsamında alınan ödemelerden elde edilen kazançlar istisna
kapsamındadır. Örneğin, işletmenin yüklü bir konteyneri, teslimatı beklemek üzere
on beş gün depoda tutmak için müşteriden alınan ücretler veya
konteynerlerin geç iadesine ilişkin alıkoyma ücretleri istisna kapsamındadır.
iv. Ek 3 üncü maddenin yedinci fıkrasının (ç) bendine göre,
mühendis, bakım personeli, kargo operatörü, yeme ve içme hizmeti veren personel
ve müşteri hizmetleri personeli tarafından diğer deniz taşımacılığı
işletmelerine verilen hizmetlerden elde edilen kazançlar istisna
kapsamındadır.
v. Ek 3 üncü maddenin yedinci fıkrasının (d) bendine
göre, uluslararası gemi işletmeciliği işinin ayrılmaz bir parçası olarak
gerçekleştirilen yatırımlardan elde edilen kazançlar istisna kapsamındadır.
Buna göre uluslararası denizcilik faaliyetlerinin yürütülmesi için gerekli olan nakit teminatlardan veya diğer kısa vadeli
işletme sermayesinden elde edilen faiz gelirleri ATV’den istisnadır.
Ayrıca, bir ülkede gemi işletme faaliyetinin sürdürülebilmesi için kanunen
zorunlu olduğu hallerde teminat olarak gösterilen tahvillerden elde edilen faiz
gelirleri de istisna kapsamındadır.
Uluslararası deniz
trafiğinde gemi işletmeciliği faaliyeti yürüten işletmelerin, emisyon izinleri
ve emisyon kredileri kullanmaları gerekebilir. Söz konusu izinlerin gemi
işletmek amacıyla edinilmesi veya sonrasında ihtiyaç duyulmadığı takdirde alım
satıma konu edilmesi, söz konusu gemi işletmeciliği faaliyetinin ayrılmaz bir
parçası olarak kabul edildiğinden, işletmelerin bu izin veya kredilerle ilgili
olarak elde ettiği kazançlar da uluslararası deniz taşımacılığı faaliyetiyle
bağlantılı kazanç olarak değerlendirilir.
Ancak, diğer bağlı
işletmeler hesabına yapılan işlemler kapsamında elde edilen faiz gelirleri, söz
konusu bağlı işletmelerin aynı ülkede yerleşik olup olmadığına bakılmaksızın
istisna kapsamında değildir. Bir deniz taşımacılığı faaliyetinden elde edilen kârların,
söz konusu faaliyet için gerekli olduğu durumlar haricinde kısa vadeli olarak değerlendirilmesinden elde edilen faiz
gelirlerine de istisna hükümleri uygulanmaz.
Uluslararası deniz taşımacılığı faaliyetinden elde
edilen kazanç toplamının %50’sini aşan bu faaliyetle bağlantılı olarak
gerçekleştirilen faaliyet kazançları istisnadan yararlanamaz ve aşan kısım
ülkesel bazlı kazancın hesaplanmasına dâhil edilir. Bu sınırın aşılıp
aşılmadığı ülkesel bazda tespit edilir. Bu kapsamda bir ülke için uluslararası
deniz taşımacılığı faaliyetiyle bağlantılı olarak gerçekleştirilen
faaliyetlerden elde edilen istisnaya konu kazanç tutarı; ülkede bulunan tüm
bağlı işletmelerin bağlantılı faaliyetlerinden elde ettikleri toplam kazanç
tutarı ile söz konusu bağlı işletmelerin uluslararası deniz taşımacılığı
faaliyetlerinden elde ettikleri toplam kazanç tutarının %50’si hesaplanmak
suretiyle bulunan tutardan düşük olanıdır. Dolayısıyla
bu sınırın uygulanabilmesi için bir bağlı işletmenin, ek 3 üncü maddenin
altıncı fıkrası kapsamındaki uluslararası denizcilik faaliyetlerinden elde
ettiği kazanç, mezkûr maddenin yedinci fıkrası kapsamındaki bağlantılı
faaliyetlerden elde ettiği kazançtan ayrı olarak hesaplanır. İlgili ülkede
bulunan tüm bağlı işletmelerin uluslararası deniz taşımacılığı faaliyetiyle
bağlantılı faaliyetlerden elde ettikleri kazanç toplamının söz konusu sınırı
aşması durumunda, aşan kısım bu bağlı işletmeler arasında, elde ettikleri
bağlantılı faaliyet kazançları ile orantılı olarak paylaştırılır.
Örnek 1: Bir bağlı işletme, uluslararası deniz
taşımacılığı faaliyetinden 100€, bu faaliyetle bağlantılı faaliyetinden 60€,
diğer faaliyetlerden de 40€ kazanç elde etmiştir.
Bu örnekte istisna
kapsamında olan uluslararası deniz taşımacılığı faaliyetiyle bağlantılı
faaliyetlerden elde edilen kazanç tutarı 50€ (= 100€ x %50) ile sınırlıdır.
Bahse konu bağlantılı faaliyetlerden elde edilen kazancın 10€’su (= 60€ - 50€)
ise işletme bazlı kazanca dâhil edilir. Dolayısıyla söz konusu bağlı işletmenin
işletme bazlı kazancı 50€ [= 200€ - (100€ + 50€)] olarak hesaplanır.
Bağlı
İşletmenin İşletme Bazlı Kazancının Hesaplanması
Net Kazanç (€)
[A] Finansal Muhasebe Net Kazanç veya Zararı
200
[B] Diğer Kazanç
40
[C] Uluslararası Deniz Taşımacılığı
Kazancı
100
[D] Uluslararası Deniz Taşımacılığı
Faaliyetiyle Bağlantılı Kazanç
60
[E] İstisna Sınırını Aşan Kazanç
Tutarı
(10)
[F] Toplam İstisna Kazanç Tutarı = [C + D + E]
150
İşletme Bazlı Kazanç = [A] – [F]
50
3.4.3. Uluslararası deniz taşımacılığı ve bununla bağlantılı
faaliyetlere ilişkin giderlerin dağıtılması
Bir bağlı işletmenin uluslararası deniz
taşımacılığı faaliyeti ve bu faaliyetiyle bağlantılı olarak gerçekleştirilen
faaliyetleri ile ilişkili genel giderler, söz konusu
faaliyetlerden elde edilen kazancın hesaplanmasında, bağlı işletmenin bu faaliyetlerden elde ettiği hasılattan
indirilir. Söz konusu faaliyetlerle doğrudan
ilişkilendirilebilen genel giderlerin bazıları aşağıda sayılmıştır:
a) Geminin işletme giderleri:
- Gemi mürettebatı ve yönetici giderleri gibi
çalışan giderleri,
- Yakıt giderleri,
- Bakım ve geliştirme giderleri,
- Terminal, istifleme ve liman giderleri.
b) Geminin kullanımıyla ilgili giderler:
- Gemiler, diğer denizcilik ekipmanları ve
altyapısı için amortisman giderleri,
- Gemi kiralama giderleri,
- Deniz taşımacılığında kullanılan konteynerlerin
kiralama ve elleçleme giderleri.
Bir bağlı işletmenin uluslararası deniz taşımacılığı
faaliyeti ve bu faaliyetiyle bağlantılı olarak gerçekleştirilen faaliyetlerine
dolaylı olarak atfedilebilen ve bağlı işletme tarafından üstlenilen müşterek genel giderler ise bağlı işletmenin bu
faaliyetlerden elde ettiği hasılatın toplam hasılata oranı esas alınarak tahsis
edilir. Müşterek genel giderlerin ilgili bağlı işletmeye tahsis edilen
kısmı da söz konusu faaliyetlerden elde edilen kazancın hesaplanmasında, bağlı
işletmenin bu faaliyetlerden elde ettiği hasılattan indirilir.
Örnek 1: Bir bağlı işletme bir
hesap dönemi içinde, uluslararası deniz taşımacılığı faaliyetlerinden 80€, bu
faaliyetlerle bağlantılı faaliyetlerden 20€ ve diğer
faaliyetlerden 20€ olmak üzere toplam 120€ hasılat elde etmiştir. Bu hasılatı
elde ederken de 30€ müşterek genel gidere katlanmıştır. Bağlı işletmenin
katlandığı bu giderlerin 20€’su [= 30€ x (80€ / 120€)] uluslararası
deniz taşımacılığı faaliyetine, 5€’su [= 30€ x (20€ / 120€)] bağlantılı
faaliyetlere ve 5€’su da [= 30€ x (20€ / 120€)] diğer faaliyetlere tahsis
edilmelidir.
Bir bağlı işletmenin uluslararası deniz taşımacılığı
faaliyeti veya bu faaliyetle bağlantılı olarak gerçekleştirilen faaliyetlerine
doğrudan ve dolaylı olarak atfedilen ve söz konusu
faaliyetlerden elde edilen kazancın hesaplanmasında indirim olarak dikkate
alınan genel ve müşterek genel giderler, işletme bazlı kazanç veya zararın
hesaplanmasında indirim konusu yapılamaz. Finansal muhasebe net kazanç
veya zararında, bu istisnaya konu olan kazanç veya zarara eş değer tek bir
düzeltme yapılır. Bağlı işletmenin uluslararası deniz taşımacılığı faaliyeti ve
bu faaliyetle bağlantılı faaliyetinden elde ettiği kazanç veya zarar ayrı ayrı
hesaplanır ve bu tutarlar işletme bazlı kazanç veya zararın tespitinde dikkate
alınmaz.
Örnek 2 Bir bağlı işletme,
uluslararası deniz trafiğinde gerçekleştirilen kargo
taşımacılığı faaliyetinden 1.000€ hasılat elde etmiş, bu hasılatla bağlantılı
olarak 700€ gidere katlanmıştır. Buna göre finansal muhasebe net kazancı 300€
(=1.000€ – 700€), uluslararası deniz taşımacılığı faaliyetinden elde ettiği
kazanç da 300€ olarak gerçekleşir. Bağlı işletme, finansal muhasebe net kazanç
veya zararı hesaplanırken dikkate alınan giderleri düzeltmek zorunda değildir.
Bunun yerine uluslararası deniz taşımacılığı faaliyetinden elde ettiği kazancı
(300€) finansal muhasebe net kazanç veya zararından (300€) çıkararak işletme
bazlı kazancını 0 (= 300€ – 300€) olarak hesaplar.
Bir bağlı işletmenin deniz taşımacılığı faaliyetiyle
bağlantılı olarak gerçekleştirilen faaliyetlerden elde ettiği kazancın ek 3 üncü
maddenin yedinci fıkrası uyarınca %50 sınırını aşan kısmına atfedilebilen genel veya müşterek genel giderler, işletme bazlı
kazanç veya zararın hesaplanmasında dikkate alınır.
Örnek 3: Uluslararası deniz
taşımacılığı faaliyeti ile iştigal eden bir bağlı işletme, söz konusu faaliyet
ve bu faaliyet ile bağlantılı faaliyetlerden sırasıyla 200€ ve 100€ hasılat
elde etmiş; bu faaliyetlere ilişkin olarak sırasıyla 130€ ve 60€ genel ve müşterek genel gidere katlanmıştır.
Dolayısıyla söz konusu bağlı işletmenin uluslararası deniz taşımacılığı
faaliyet kazancı 70€ (= 200€ - 130€); bu faaliyetiyle bağlantılı faaliyet
kazancı ise 40€ (= 100€ - 60€)’dur. Bağlı işletmenin bağlantılı faaliyetlerden
elde ettiği kazancın, uluslararası deniz taşımacılığı kazancının %50'sini aşan
5€ [= 40€ - (70€ x %50)] tutarındaki kısmı istisnadan yararlanamaz ve işletme
bazlı kazanç veya zararın hesaplanmasına dâhil edilir. Bu durumda bağlı
işletmenin işletme bazlı kazancı; 110€ (= 300€ - 190€) tutarındaki finansal
muhasebe net kazancından, istisna kapsamındaki 70€ uluslararası deniz
taşımacılığı kazancı ile 35€ bağlantılı faaliyet kazancı olmak üzere toplam
105€ kazanç tutarının indirilmesi sonucunda 5€ olarak hesaplanır.
Bağlı
İşletmenin İşletme Bazlı Kazancının Hesaplanması
Hasılat (€)
Genel ve Müşterek Genel
Giderler (€)
Net
Kazanç (€)
[A] Finansal Muhasebe Net Kazanç veya
Zararı
300
190
110
[B] Uluslararası Deniz
Taşımacılığı Kazancı
200
130
70
[C] Uluslararası Deniz
Taşımacılığı Faaliyetiyle Bağlantılı Kazanç
100
60
40
[D] İstisna Sınırını Aşan
Kazanç Tutarı
(5)
[E] Toplam İstisna Kazanç Tutarı = [B + C +
D]
105
İşletme Bazlı Kazanç = [A] – [E]
5
3.4.4.
Gemilerin stratejik veya ticari yönetimi
Bir bağlı işletmenin uluslararası deniz taşımacılığı
faaliyetinden ve bu faaliyetle bağlantılı faaliyetlerden elde ettiği kazancın istisnaya konu
edilebilmesi
için, ilgili tüm gemilerin stratejik veya ticari yönetiminin etkin bir şekilde
söz konusu bağlı işletmenin bulunduğu ülkede yürütüldüğünün ispatı gerekir.
Uluslararası deniz taşımacılığı faaliyet kazancı
elde etmek için kullanılan gemiler; bağlı işletmenin sahip olduğu, kiraladığı
veya başka bir şekilde tasarrufunda olan ve uluslararası deniz trafiğinde yük
ve yolcu taşımacılığı yapan gemiler olmalıdır. Stratejik veya ticari yönetimin
bir bağlı işletmenin bulunduğu ülkede yürütülüp yürütülmediğinin
belirlenmesinde, bağlı işletmeye ait gemilerin ülke içinde ve dışındaki
faaliyetleri birlikte dikkate alınır.
Bu bağlamda stratejik yönetim; önemli sermaye
harcaması ve varlıkların elden çıkarılması, yüksek tutarlı sözleşmelerin
yapılması, stratejik ittifaklar ve gemi havuzlama anlaşmaları ile yabancı
kuruluşların yönlendirilmesi hakkında kararlar almayı içerir. Stratejik
yönetimin yer aldığı ülkeyi kanıtlayan ilgili faktörler arasında; üst düzey yönetim
kadrosu dâhil olmak üzere karar vericilerin
bulundukları, şirket yönetim kurulu toplantılarının yapıldığı, operasyonel
yönetim kurulu toplantılarının yapıldığı ve yöneticiler ile kilit personelin
ikamet ettiği yerler sayılabilir.
Ticari yönetim; rota planlama, yük ve yolcu
rezervasyonları alma, sigorta, finansman, personel yönetimi, tedarik ve eğitim
faaliyetlerini içerir. Ticari yönetimi kanıtlayan ilgili faktörler arasında,
ülkede bu faaliyetlerde görev alan çalışan sayısı, ülkede kullanılan tesislerin
niteliği ve kapsamı ile şirket yöneticileri dâhil olmak üzere kilit yönetim
personelinin ikamet ettiği ülke sayılabilir.
4. Mükellefiyet
4.1.
Küresel ATV’nin mükellefi
4.1.1. IIR kapsamında küresel ATV’nin mükellefi
IIR kapsamında küresel ATV’nin mükellefi, çok
uluslu işletme grubuna bağlı ve diğer ülkelerdeki işletmelerin, Türkiye’de
bulunan nihai ana işletmesi, ara ana işletmesi veya kısmen sahip olunan ana
işletmesidir.
IIR uygulanan bir ülkede bulunan nihai ana işletme, çok
uluslu işletme grubunun diğer ülkelerde bulunan düşük vergilendirilen bağlı
işletmeleri dolayısıyla hesaplanan küresel ATV’nin öncelikli olarak
mükellefidir. Ancak, nihai ana işletmenin bulunduğu ülkede nitelikli IIR’nin
uygulanmaması durumunda, hesaplanan verginin mükellefi, IIR uygulanan ülkede
bulunan ara ana işletmedir.
Öte yandan, nihai ana işletmenin ve ara ana
işletmenin bulunduğu ülkenin IIR uygulayıp uygulamadığına bakılmaksızın, çok
uluslu işletme grubu adına hesaplanan küresel ATV bakımından kısmen sahip
olunan ana işletme de mükelleftir.
IIR, bu kapsamda mükellef olan ana işletmelerin
bulunduğu ülke dışında bulunan düşük vergilendirilen bağlı işletmelere
uygulanır. Bu durumda, bir ülkede bulunan düşük vergilendirilen bağlı işletme için
hesaplanan küresel ATV’nin mükellefi, söz konusu bağlı işletmenin başka ülkede
bulunan ana işletmelerinden biri veya birkaçı olabilir.
4.1.1.1. Nihai ana işletmenin mükellefiyeti
Nihai ana işletmesi Türkiye’de, ara ana işletmesi
Türkiye’de veya başka ülkelerde bulunan bağlı işletmelerde verginin mükellefi,
Türkiye’de bulunan nihai ana işletmedir.
Bir nihai ana işletmenin düşük vergilendirilen bağlı
işletmelerle ilgili olarak IIR uygulayabilmesi ve bu kapsamda küresel ATV’nin
mükellefi olabilmesi için söz konusu işletmenin bulunduğu ülkede IIR’nin kabul
edilmiş olması gerekir.
Düşük vergilendirilen bir bağlı işletmeye ilişkin
hesaplanan küresel ATV bakımından nihai ana işletmenin IIR kapsamında mükellef
olabilmesi için, nihai ana işletmenin bir hesap dönemi içerisinde bu düşük
vergilendirilen bağlı işletme üzerinde doğrudan veya dolaylı mülkiyet payına
sahip olması gerekir. Nihai ana işletmenin bir hesap dönemi içerisindeki herhangi
bir zaman diliminde düşük vergilendirilen bir bağlı işletmenin mülkiyet
paylarına sahip olması halinde, nihai ana işletme tarafından bu düşük
vergilendirilen bağlı işletmeye ilişkin, söz konusu bağlı işletme ilgili hesap
döneminde satın alınmış veya elden çıkarılmış olsa dâhi,
IIR’nin uygulanması gerekmektedir. Ancak, nihai ana işletmenin düşük
vergilendirilen bağlı işletmede sahip olduğu mülkiyet paylarının oranı, IIR’nin
uygulanıp uygulanmayacağının tespitinde doğrudan belirleyici değildir.
Bu kapsamda nihai ana işletme, düşük vergilendirilen
bir bağlı işletmenin ilgili hesap dönemi için hesaplanan küresel ATV’sinin
ödenmesinden, kendisinin “tahsis edilebilir payı” oranında sorumludur. Bir ana
işletmenin küresel ATV’ye ilişkin tahsis edilebilir payı; düşük vergilendirilen
bir bağlı işletmenin küresel ATV tutarının, ilgili hesap dönemi için bu ana
işletmenin söz konusu bağlı işletmedeki dâhil olma oranı ile çarpımı suretiyle
hesaplanır.
4.1.1.2. Kısmen sahip olunan ana işletmenin
mükellefiyeti
Bir düşük vergilendirilen
bağlı işletmenin kısmen sahip olunan ana işletmesinin Türkiye’de bulunması
durumunda, nihai ana işletmesinin veya ara ana işletmesinin Türkiye’de veya
başka bir ülkede bulunmasına bakılmaksızın, söz konusu kısmen sahip olunan ana
işletme de IIR kapsamında mükellef olur.
Kısmen sahip olunan ana işletme, ilgili hesap
döneminde doğrudan veya dolaylı olarak sahip olduğu düşük vergilendirilen bağlı
işletmelere ilişkin olarak IIR uygular ve tahsis edilebilir payı oranında küresel
ATV öder. Şu kadar ki, Türkiye’de bulunan kısmen sahip olunan ana işletmenin
mülkiyet paylarının tamamının, Türkiye’de bulunan başka bir kısmen sahip olunan
ana işletme tarafından doğrudan veya dolaylı olarak elde tutulması durumunda,
mülkiyet zincirinin üstünde bulunan kısmen sahip olunan ana işletme IIR
kapsamında mükellef olur. Öte yandan, Türkiye’de
bulunan kısmen
sahip olunan ana işletmenin mülkiyet paylarının tamamının, Türkiye dışında
bulunan başka bir kısmen sahip olunan ana işletme tarafından doğrudan veya
dolaylı olarak elde tutulması durumunda ise mülkiyet zincirinin üstünde bulunan
kısmen sahip olunan ana işletme IIR kapsamında mükellef olacağından, Türkiye’de
bulunan kısmen sahip olunan ana işletmenin bu kapsamdaki mükellefiyeti ortadan kalkar.
Örnek 1: (A) ülkesinde
bulunan (A) işletmesi, (ABCD) grubunun nihai ana işletmesidir. (A) işletmesi
sırasıyla (B), (C) ve (D) ülkelerinde bulunan (B), (C) ve (D) bağlı işletmeleri
üzerinde kontrol gücüne sahiptir. (B) işletmesinin mülkiyet paylarının %60'ı
(A) işletmesine ait iken; kalan %40’ı ise üçüncü kişiler tarafından elde
tutulmaktadır. (B) işletmesi, (C) işletmesinin tamamına; (C) işletmesi ise (D)
işletmesinin tamamına sahiptir. (B), (C) ve (D) işletmelerinin mülkiyet
payları, kâr dağıtımları ve sermaye üzerinde eşit haklara sahip adi pay
senetlerinden oluşmaktadır. (A), (B) ve (C)
ülkelerinde nitelikli IIR uygulanmaktadır. (ABCD) grubunun mülkiyet
yapısı ve işletmelerin konumu aşağıda yer
almaktadır.
(D)
işletmesi, ATV kapsamında düşük vergili (D) ülkesinde
bulunmaktadır ve bu nedenle bu işletme için hesaplanan küresel ATV, IIR
kapsamında tahsil edilir. (ABCD) grubunun bağlı işletmesi olan (C) işletmesinde
mülkiyet payına sahip olan ve mülkiyet paylarının %40'ı anılan grubun bağlı
işletmesi olmayan kişiler tarafından elde tutulan (B) işletmesi, kısmen sahip
olunan ana işletmedir. Ayrıca, (ABCD) grubunun bağlı işletmesi olan (D)
işletmesi üzerinde mülkiyet payına sahip olan ve mülkiyet paylarının %40’ı söz
konusu grubun bağlı işletmesi olmayan kişiler tarafından (B) işletmesi
aracılığıyla dolaylı olarak elde tutulan (C) işletmesi de bir kısmen sahip
olunan ana işletmedir. Ancak, mülkiyet paylarının %40'ı, (B) ve (C) işletmeleri
aracılığıyla dolaylı olarak üçüncü kişiler tarafından elde tutulmasına rağmen
grubun herhangi bir bağlı işletmesi üzerinde mülkiyet payına sahip olmayan (D)
işletmesi, kısmen sahip olunan ana işletme olarak nitelendirilmez.
IIR’nin uygulandığı (A)
ülkesinde bulunan bir nihai ana işletme bulunmasına rağmen (D) işletmesinde
mülkiyet payına sahip kısmen sahip olunan ana işletme niteliğindeki (B) ve (C)
işletmeleri tarafından da IIR uygulanması gerekir. Ancak (B) işletmesi
tarafından tamamen sahip olunan (C) işletmesi bu kapsamda mükellef olamaz ve
düşük vergilendirilen (D) işletmesi için hesaplanan küresel ATV’nin tamamı (B)
işletmesi tarafından beyan edilip ödenir.
Öte yandan kısmen sahip
olunan ana işletmenin varlığı, nihai ana işletmenin mükellefiyetini etkilemez.
Bununla birlikte, nihai ana işletmenin tahsis edilebilir payı uyarınca
hesaplanan verginin, kısmen sahip olunan ana işletme aracılığıyla doğan vergi
yükümlülüğü kadar azaltılması gerekir. Buna göre, nihai ana işletme olan (A)
işletmesinin, (D) işletmesinin küresel ATV’sine ilişkin yükümlülüğü sıfır
olarak tespit edilir.
Örnek 2: Diğer
tüm veriler Örnek 1 ile aynı olmak üzere; bu örnekte (C) işletmesinin mülkiyet
paylarının %90'ı (B) işletmesine aitken, kalan %10 oranındaki kısım doğrudan
üçüncü kişiler tarafından elde tutulmaktadır. (ABCD) grubunun mülkiyet yapısı
ve işletmelerin konumu aşağıda yer almaktadır.
(B) işletmesinin mülkiyet
paylarının %40'ı doğrudan; (C) işletmesinin de mülkiyet paylarının %46'sı, %10
doğrudan ve %36 (= %40 x %90) dolaylı olmak üzere, üçüncü kişiler tarafından
elde tutulmaktadır. Dolayısıyla, mülkiyet paylarının %20'sinden fazlası (ABCD)
grubunun bağlı işletmeleri olmayan kişiler tarafından elde tutulan (B) ve (C)
işletmeleri, kısmen sahip olunan ana işletme sayılır. Bu mülkiyet zinciri
içerisinde iki adet kısmen sahip olunan ana işletme bulunmasına rağmen; (C)
işletmesinin bu kapsamdaki mükellefiyeti, (B) işletmesi, (C) işletmesinin
tamamına sahip olmadığı için etkilenmez.
Bu kapsamda (C) işletmesi,
tamamına sahip olduğu (D) işletmesi için hesaplanan küresel ATV’nin tamamından
sorumludur. Öte yandan, (B) işletmesinin hesaplanan küresel ATV’ye ilişkin
mükellefiyeti, kendi tahsis edilebilir payı oranında devam eder. Küresel ATV’ye
ilişkin birden fazla mükellef olması durumunda bir mükellefin yükümlü olduğu
vergi tutarının, diğer mükelleflerin tahsis edilebilir payı oranında hesaplanan
küresel ATV’den mahsup edileceği tabiidir. Buna göre,
(B) işletmesinin, (D) işletmesinin küresel ATV’sine ilişkin yükümlülüğü sıfır
olarak tespit edilir.
4.1.1.3. Ara ana işletmenin mükellefiyeti
Ara ana işletmenin Türkiye’de bulunduğu ve nihai ana
işletmenin veya kısmen sahip olunan ana işletmenin bulunduğu ülkeler tarafından
ilgili ülke mevzuatı uyarınca nitelikli IIR kapsamında küresel ATV’nin
uygulanmadığı durumda, IIR kapsamında verginin mükellefi, Türkiye’de bulunan
ara ana işletmedir.
Bir ara ana işletme, hesap dönemi içinde herhangi
bir zaman diliminde doğrudan veya dolaylı olarak mülkiyet payına sahip olduğu
düşük vergilendirilen bağlı işletmelere ilişkin olarak IIR uygular ve tahsis
edilebilir payı oranında küresel ATV öder. Ara ana işletmenin tahsis edilebilir
payı, nihai ana işletmenin tahsis edilebilir payıyla sınırlı değildir. Örneğin,
nitelikli IIR uygulanmayan bir ülkede bulunan nihai ana işletme bir ara ana
işletmenin mülkiyet payının %90'ına sahiptir ve bu ara ana işletme de düşük
vergilendirilen bağlı işletmenin mülkiyet payının %100'üne sahiptir. Bu iki ana
işletmenin düşük vergilendirilen bağlı işletmedeki tahsis edilebilir payı,
doğrudan veya dolaylı olarak düşük vergilendirilen bağlı işletmede sahip
oldukları mülkiyet payına göre tespit edildiğinden, ara ana işletmenin düşük
vergilendirilen bağlı işletmenin küresel ATV’sine ilişkin tahsis edilebilir
payı %100, nihai ana işletmenin aynı düşük vergilendirilen bağlı işletmedeki tahsis
edilebilir payı ise %90 olarak belirlenir.
Ara ana işletmenin düşük vergilendirilen bağlı
işletmede sahip olduğu mülkiyet paylarının oranı, IIR’nin uygulanıp
uygulanmayacağının tespitinde belirleyici değildir. Buna göre, ara ana
işletmenin aynı çok uluslu işletme grubuna bağlı düşük vergilendirilen bir
bağlı işletmeye ilişkin olarak IIR uygulayabilmesi için, bu bağlı işletme
üzerinde kontrol gücüne sahip olması gerekmez. Örneğin bir ara ana işletmenin,
düşük vergilendirilen bir bağlı işletmede %10 oranında bir mülkiyet payına
sahip olması durumunda dahi hesaplanan küresel ATV bakımından mükellef olması
mümkündür. Bu durumda ara ana işletme söz konusu verginin ödenmesinden mülkiyet
payına sahip olunan bağlı işletmedeki tahsis edilebilir payı ile sınırlı olmak
üzere sorumludur.
İki veya daha fazla
ara ana işletme tarafından aynı düşük vergilendirilen bağlı işletmeye ilişkin
olarak IIR’nin uygulanmasının gerektiği durumlarda, nitelikli IIR uygulamakla
yükümlü bir ara ana işletmenin kontrol gücüne sahip olduğu alt kademedeki diğer
ara ana işletme tarafından IIR uygulanmaz. Bu kapsamda, ara ana işletmesi Türkiye’de
bulunmakla birlikte söz konusu işletmede kontrol gücüne sahip başka ülkelerde
bulunan ara ana işletmelerin bulunması ve bu ülkelerde nitelikli IIR kapsamında
küresel ATV’nin uygulanması durumunda, Türkiye’de bulunan ara ana işletme
tarafından IIR uygulanmaz ve söz konusu işletme bu kapsamda mükellef olmaz. Öte
yandan, Türkiye’de bulunan ara ana işletmenin, Türkiye’de bulunan başka bir ara
ana işletme üzerinde kontrol gücüne sahip olması durumunda mülkiyet zincirinin
üstünde bulunan ara ana işletme IIR kapsamında mükellef olur.
Ancak, birbiri üzerinde kontrol gücüne sahip olmayan
aynı çok uluslu işletme grubuna bağlı birden fazla ara ana işletme tarafından
aynı düşük vergilendirilen bağlı işletmeye ilişkin olarak IIR’nin uygulanması
ve bu kapsamda söz konusu ara ana işletmelere mükellefiyet tesis edilmesi
mümkündür.
Düşük vergilendirilen bağlı işletmenin aynı mülkiyet
payına sahip olan birden fazla ana işletmenin bulunması durumunda, IIR
kapsamında küresel ATV’nin ödenmesinden öncelikle mülkiyet zincirinin en
üstündeki ana işletmeler sorumludur.
Bu kapsamda, düşük vergilendirilen bir bağlı
işletmeye ilişkin nihai ana işletme tarafından nitelikli IIR uygulanmasının
gerektiği bir hesap döneminde, hesaplanan küresel ATV bakımından ara ana
işletmenin bir sorumluluğu bulunmaz. Bu düzenleme, ilgili ülkenin yerel vergi
mevzuatı uyarınca nihai ana işletme tarafından nitelikli IIR uygulanmasının
zorunlu kılındığı durumlarda geçerlidir. Bu nedenle örneğin; nihai ana işletmenin
bulunduğu ülkede nitelikli IIR’ye ilişkin düzenlemelerin yapıldığı fakat henüz
yürürlüğe girmediği veya nihai ana işletmenin ATV kurallarının kapsamı dışında
kalan bir muaf işletme olduğu durumda bu kural geçersizdir. Ek 7 nci maddenin
üçüncü fıkrasının (a) bendi uyarınca, düşük vergilendirilen bir bağlı
işletmenin nihai ana işletmesinin Türkiye’de bulunması durumunda mükellef, bu
nihai ana işletmedir. Düşük vergilendirilen bağlı işletmenin nihai ana
işletmesinin Türkiye dışında başka bir ülkede bulunması ve ara ana işletmenin
Türkiye’de bulunması, ayrıca diğer ülke tarafından nitelikli IIR’nin
uygulanmaması durumunda ise mezkûr maddenin (c) bendi uyarınca, Türkiye’de
bulunan ara ana işletme bakımından bir mükellefiyet söz konusu olur.
Örnek 1: (A) ülkesinde
bulunan (A) işletmesi, (ABC) grubunun nihai ana işletmesidir. (A) işletmesi,
her ikisi de (B) ülkesinde bulunan (B1) ve (B2) işletmelerinin doğrudan
sahibidir. (C) ülkesinde bulunan (C) bağlı işletmesi̇ni̇n
mülki̇yet payının %50’si̇ (B1) işletmesi̇ne, kalan %50’si̇
ise (B2) işletmesine aittir. (C) işletmesinin mülkiyet payları, kâr dağıtımları
ve sermaye üzerinde eşit haklara sahip adi pay senetlerinden oluşmaktadır.
Anılan işletmelerin tamamı (ABC) grubunun bağlı işletmeleridir.
(A), (B1) ve (B2) işletmeleri ilgili hesap
döneminde %15 asgari kurumlar vergisi oranının üzerinde vergi yükü taşımaktadır,
ancak (C) işletmesi düşük vergilendirilen bir bağlı
işletmedir. Söz konusu üç ülkeden yalnızca (B) ülkesinde nitelikli IIR
uygulanmaktadır. (ABC) grubunun mülkiyet yapısı ve işletmelerin konumu aşağıda
yer almaktadır.
(C) işletmesi düşük
vergilendirilen bağlı işletme olarak nitelendirildiğinden, bu işletme için
hesaplanan küresel ATV, IIR kapsamında tahsil edilir.
(A) ülkesinde nitelikli IIR uygulanıyor olsaydı,
nihai ana işletme olan (A) işletmesi düşük vergilendirilen (C) işletmesi
bakımından IIR uygulama önceliğine sahip olduğundan, küresel ATV’nin mükellefi olacaktı.
Ancak, bu örnekte yalnızca (B) ülkesi mevzuatı uyarınca nitelikli IIR
uygulandığından, ara ana işletme niteliğindeki (B1) ve (B2) işletmeleri
hesaplanan küresel ATV’nin mükellefidir. Bu kapsamda, (B1) ve (B2) işletmeleri,
(C) işletmesi için hesaplanan küresel ATV’nin tamamından, ancak kendilerinin tahsis
edilebilir payları ((B1) işletmesi %50; (B2) işletmesi %50) oranında
sorumludur.
Örnek 2: Diğer tüm veriler Örnek 1
ile aynı olmak üzere; (B2) işletmesinin mülkiyet paylarının %80'i doğrudan (A)
işletmesi tarafından, kalan %20’si ise (B1) işletmesi tarafından elde
tutulmaktadır. Ayrıca, (C) ülkesinde bulunan (C) bağlı işletmesinin mülkiyet
paylarının %10’u (B1) işletmesi̇ tarafından, kalan %90’ı ise (B2)
işletmesi̇ tarafından elde tutulmaktadır. (ABC) grubunun mülkiyet yapısı
ve işletmelerin konumu aşağıda yer almaktadır.
Bu örnekte, düşük vergilendirilen (C) bağlı
işletmesine ilişkin IIR uygulamakla yükümlü ara ana işletmelerden biri olan
(B1) işletmesi, (C) işletmesine ilişkin IIR uygulamakla yükümlü başka bir ara
ana işletme olan (B2) işletmesinin mülkiyet paylarının bir kısmını (%20) elinde
tutmaktadır. Ancak, (B1) işletmesi (B2) işletmesi üzerinde kontrol gücüne sahip
olmadığından, mülkiyet zincirinin alt kademesinde bulunan (B2) ara ana
işletmesi tarafından (C) işletmesine ilişkin olarak IIR’nin uygulanmasını
engelleyen herhangi bir durum bulunmamaktadır. Dolayısıyla, düşük
vergilendirilen (C) işletmesi nedeniyle hesaplanan küresel ATV’nin ödenmesi
bakımından hem (B1) işletmesi hem de (B2) işletmesi, kendi tahsis edilebilir
payları oranında sorumludur. (B2) işletmesinin (C) işletmesindeki doğrudan
mülkiyet payı dikkate alınarak hesaplanan tahsis edilebilir payı %90; (B1)
işletmesinin ise (C) işletmesindeki %10 doğrudan ve %18 (= %20 x %90) dolaylı
mülkiyet payı dikkate alınarak hesaplanan tahsis edilebilir payı %28’dir.
Ancak, çifte vergilendirmeyi önlemek amacıyla, (B1) işletmesinin (C)
işletmesindeki dolaylı mülkiyet payı nedeniyle sorumlu olduğu küresel ATV
tutarı, (B2) işletmesi tarafından yüklenilen küresel ATV tutarı kadar azaltılır.
4.1.2. IIR kapsamında mükelleflere tahsis edilen küresel ATV tutarı
IIR
kapsamında mükellef olan ana işletmeler, düşük vergilendirilen bir bağlı
işletmeye ilişkin küresel ATV’nin ödenmesinden, mülkiyet payına sahip olunan bu
bağlı işletmedeki “dâhil olma oranıyla” sınırlı olmak üzere sorumludur. Dâhil olma oranı,
sıfır ile bir arasında bir değer olup, esasen bir ana işletmenin düşük
vergilendirilen bağlı işletmenin işletme bazlı kazancındaki payının, bu bağlı
işletmenin ilgili hesap dönemindeki toplam işletme bazlı kazancına oranıdır. Bu
oran, bir bağlı işletmenin bir hesap dönemindeki işletme bazlı kazancından, ana
işletme dışındaki üçüncü kişilere atfedilen kısmın çıkarılması suretiyle
bulunan tutarın, bu bağlı işletmenin işletme bazlı kazancına bölünmesi
suretiyle elde edilen oran olarak tanımlanmıştır. Ana işletme
tarafından bir bağlı işletmenin tamamına sahip olunması durumunda dâhil olma
oranı 1’e eşit olur ve bu kapsamda ek hesaplamalar yapılmaz.
Düşük
vergilendirilen bağlı işletme için hesaplanan küresel ATV tutarının, bu
verginin mükellefi olan ana işletmenin dâhil olma oranıyla çarpımı suretiyle
ana işletmenin küresel ATV’ye ilişkin “tahsis edilebilir payı” hesaplanır. Söz
konusu mükellef, hesaplanan bu tutarda verginin ödenmesinden sorumludur.
4.1.2.1. Üçüncü kişilere atfedilen
işletme bazlı kazanç
Dâhil
olma oranının tespiti amacıyla, üçüncü kişi sahipler tarafından elde tutulan
mülkiyet paylarına atfedilen işletme bazlı kazanç tutarının belirlenmesi
gerekir.
Diğer
sahiplere atfedilen işletme bazlı kazanç tutarı; düşük vergilendirilen bağlı işletmenin
net kazancının işletme bazlı kazancına eşit olması ve;
a) Ana işletmenin konsolide finansal
tablolarının, nihai ana işletmenin konsolide finansal tablolarının
hazırlanmasında kullanılan kabul edilebilir finansal muhasebe standardına uygun
olarak hazırlanması (varsayımsal konsolide finansal tablolar),
b)
Ana işletmenin düşük vergilendirilen bağlı işletmede kontrol gücüne sahip
olması ve böylece söz konusu düşük vergilendirilen bağlı işletmenin tüm
kazanç ve giderlerinin, varsayımsal konsolide finansal tablolarda ana
işletmenin kazanç ve giderleri ile birlikte birebir konsolide edilmesi,
c) Düşük vergilendirilen bağlı işletmenin
işletme bazlı kazancının tamamının, grup işletmesi olmayan üçüncü kişilerle
yapılan işlemlerden elde edilmiş olması,
ç) Ana işletme tarafından doğrudan veya
dolaylı olarak sahip olunmayan tüm mülkiyet paylarının, grup işletmeleri
dışındaki üçüncü kişiler tarafından elde tutuluyor olması,
koşullarının varsayımsal olarak sağlanması
durumunda, nihai ana işletmenin konsolide finansal tablolarının hazırlanmasında
kullanılan kabul edilebilir finansal muhasebe standardı uyarınca bu sahiplere
atfedilecek olan tutarı ifade eder.
Buna
göre diğer sahiplere atfedilen işletme bazlı kazanç tutarının belirlenmesinde, bir işletmenin
finansal muhasebe net kazanç veya zararında yapılan düzeltmeler sonucunda tespit olunan
işletme bazlı kazanç veya zarar tutarı, başlangıç noktası olarak kabul edilir.
Kontrol edilen bağlı işletmelerin bir kısmının üçüncü kişilere ait olması
durumunda bu işletmelerin varlıklarının, yükümlülüklerinin, gelirlerinin,
giderlerinin ve nakit akışlarının hangi oranda azınlık payı sahiplerine ait
olduğu belirlenir.
Nihai ana işletme tarafından tamamına sahip
olunmayan düşük vergilendirilen bir bağlı işletmenin diğer sahiplerine
atfedilen finansal muhasebe net kazanç veya zarar tutarının tespitinde, nihai
ana işletmenin konsolide finansal tablolarının hazırlanmasında kullanılan
ilkeler dikkate alınır. Bir ara ana işletme ya da kısmen sahip olunan ana
işletme tarafından IIR’nin uygulanması gerektiği durumlarda, söz konusu ana
işletmeler tarafından azınlık payı sahiplerine ilişkin, nihai ana işletmenin bu
pay sahiplerine ilişkin uyguladığı ilkelerin uygulanması gerekir. Bu kapsamda,
düşük vergilendirilen bağlı işletmenin işletme bazlı kazancına eşit tutarda bir
finansal muhasebe net kazancı varsayımsal olarak tahsis edilir.
Bu varsayımlar kapsamında ilk olarak, ana
işletmenin nihai ana işletme olmadığı durumlarda diğer sahiplere atfedilen
işletme bazlı kazancın tespiti amacıyla, ana işletmenin varsayımsal konsolide
finansal tablolarının, nihai ana işletmenin konsolide finansal tablolarının
hazırlanmasında kullanılan muhasebe standardıyla aynı standart kullanılarak
hazırlandığı varsayılır. Bu durumda nihai ana işletme fiilen konsolide finansal
tablolar hazırlamış olsa bile, bu tablolar da varsayımsal konsolide finansal
tablolar olarak kabul edilir.
Nihai ana işletmenin düşük vergilendirilen bağlı
işletme üzerinde doğrudan kontrol gücüne sahip olması durumunda, mülkiyet
zincirinde yer alan başka bir ana işletme, söz konusu düşük vergilendirilen
bağlı işletme üzerinde sadece azınlık payına sahip olabilir ve bu durumda ana
işletmenin finansal hesapları düşük vergilendirilen bağlı işletme ile birebir
konsolide edilmek zorunda değildir. Bu durumda ikinci bir varsayım olarak, nihai ana işletme olmayan ana işletmenin düşük
vergilendirilen bağlı işletmede kontrol gücüne sahip olduğu ve dolayısıyla
düşük vergilendirilen bağlı işletmenin kazanç ve zararlarının, varsayımsal
konsolide finansal tablolarda ana işletmenin kazanç ve zararları ile birebir
konsolide edildiği varsayılır.
Üçüncü olarak, düşük vergilendirilen bağlı
işletmenin tüm işletme bazlı kazancının, grup dışı kişilerle yapılan işlemlere
atfedilebilir olduğu varsayılır. Varsayımsal olarak tahsise konu edilecek olan
kazanç tutarı, bu kazancın bir kısmının veya tamamının grup işletmeleri ile
yapılan işlemlerden elde edilip edilmediğine bakılmaksızın, düşük
vergilendirilen bağlı işletmenin toplam işletme bazlı kazancıdır. Gerçek konsolide
finansal tablolar hazırlanırken bazı kazançlar konsolidasyon kapsamında
kayıtlardan çıkarılsa bile varsayımsal tahsis sürecinde dikkate alınır.
Son olarak, diğer bağlı işletmeler de dâhil olmak
üzere ana işletme dışındaki tüm sahiplerin düşük vergilendirilen bağlı
işletmede herhangi bir kontrol gücünün bulunmadığı varsayılır. Bu varsayım
kapsamında diğer bağlı işletmelere atfedilebilen kazanç da grup dışı bir
işletmeye atfedilebilen kazanç gibi dikkate alınır.
Örnek 1: (A)
işletmesi, bir çok uluslu işletme grubunun nihai ana işletmesidir ve (B)
ülkesinde bulunan kısmen sahip olunan ana işletme niteliğindeki (B)
işletmesinin mülkiyet paylarının %70'ine sahiptir. (B) işletmesinin mülkiyet
paylarının kalan %30'u ise grup üyesi olmayan üçüncü kişilere aittir. (C)
ülkesinde bulunan düşük vergilendirilen (C) bağlı işletmesinin mülkiyet
paylarının %20'si (B) işletmesi, %70’i (A) işletmesi ve kalan %10’u ise grup
üyesi olmayan üçüncü kişiler tarafından elde tutulmaktadır. (A) işletmesi, (D)
ülkesinde bulunan düşük vergilendirilen (D) bağlı işletmesinin mülkiyet
paylarının %100'üne sahiptir. (B), (C) ve (D) işletmelerinin mülkiyet payları,
kâr dağıtımları ve sermaye üzerinde eşit haklara sahip adi pay senetlerinden
oluşmaktadır. Yalnızca (A) ve (B) ülkelerinde
nitelikli IIR uygulanmaktadır. Çok uluslu işletme grubunun mülkiyet yapısı ve işletmelerin konumu
aşağıda yer almaktadır.
İlgili hesap döneminde (C)
ülkesi için hesaplanan ve (C) işletmesine tahsis edilen küresel ATV 1.000€; (D)
ülkesi için hesaplanan ve (D) işletmesine tahsis edilen küresel ATV ise 500€
tutarındadır. (A) işletmesinin konsolide finansal tablolarına yansıtılan (C) ve
(D) işletmelerine ait finansal muhasebe net kazanç sırasıyla 18.000€ ve 0€'dur.
(C) işletmesinin işletme bazlı kazancı 20.000€ ve (D) işletmesinin işletme
bazlı kazancı ise 35.000€'dur. (C) işletmesinin işletme bazlı kazancı ile
konsolide finansal tablolara yansıtılan kazancı arasındaki 2.000€ (= 20.000€ -
18.000€) tutarındaki fark, işletme bazlı kazanç veya zarar hesaplamasında
dikkate alınmayan giderlerden kaynaklanır. (D) işletmesinin işletme bazlı
kazancı ile konsolide finansal tablolara yansıtılan kazancı arasındaki 35.000€
(= 35.000€ - 0€) fark ise anılan işletmenin tüm işlemlerinin (D) ülkesi dışında
bulunan grup işletmeleri ile gerçekleştirilmiş olmasından
kaynaklanır.
İşletme
Konsolide
Kazanç (a)
İşletme Bazlı Kazanç (b)
Fark
(b) – (a)
(C) İşletmesi
18.000€
20.000€
2.000€
(D) İşletmesi
0€
35.000€
35.000€
i. (C) işletmesi için
hesaplanan küresel ATV’ye ilişkin (B) işletmesinin tahsis edilebilir payının hesaplanması
(B) işletmesi
tarafından nihai ana işletmenin finansal muhasebe standardına uygun olarak
konsolide finansal tablolar hazırlanmış olması durumunda, (C) işletmesinin
gelir ve giderleri bu konsolidasyona dâhil edilmeyecektir. Çünkü (B) işletmesi,
(C) işletmesindeki mülkiyet paylarının yalnızca %20’sine sahiptir. Ancak (B)
işletmesinin, (C) işletmesi üzerinde kontrol gücüne sahip olduğu ve (C) işletmesinin
gelir, gider, varlık, yükümlülük ve nakit akışlarının (B) işletmesi ile
birlikte konsolide edildiği konsolide finansal tablolar hazırlandığı
varsayılır.
İlk olarak, (A)
işletmesinin sahip olduğu mülkiyet payları da dâhil olmak üzere diğer sahiplere
ait olan mülkiyet paylarına atfedilebilen işletme bazlı kazanç tutarının
hesaplanması gerekir. Bu durumda, işletme bazlı kazancın 16.000€’su [grup üyesi
olmayan üçüncü kişilere ait %10 oranında paya ilişkin 2.000€ (= 20.000€ x %10)
ve (A) işletmesinin sahip olduğu %70 oranındaki paya ilişkin 14.000€ (= 20.000€
x %70)] diğer sahiplerin mülkiyet paylarına atfedilir.
Bu durumda, (B) işletmesinin dâhil olma oranı %20
olarak tespit edilir.
(B) işletmesinin, (C) işletmesi için hesaplanan
küresel ATV’ye ilişkin tahsis edilebilir payı ise 200€ [= 1.000€ (Küresel ATV)
x %20 (Dâhil Olma Oranı)] olarak hesaplanır.
ii. (C) işletmesi için
hesaplanan küresel ATV’ye ilişkin (A) işletmesinin tahsis edilebilir payının hesaplaması
(A) işletmesinin
dâhil olma oranının tespiti amacıyla ilk olarak diğer sahipler tarafından elde
tutulan mülkiyet paylarına atfedilebilen işletme bazlı kazanç tutarının
hesaplanması gerekir. Bu durumda, diğer sahiplerin mülkiyet paylarına atfedilen
işletme bazlı kazanç 3.200€ [grup üyesi olmayan işletmeler tarafından doğrudan
sahip olunan %10 oranında mülkiyet payı ile ilgili olarak 2.000€ (= 20.000€ x
%10) ve (B) işletmesi aracılığıyla diğer grup üyesi olmayan işletmeler
tarafından dolaylı olarak sahip olunan %6 (= %30 x %20) oranında mülkiyet payı
ile ilgili olarak 1.200€ (= 20.000€ x %6)] olarak hesaplanır.
Bu durumda, (A) işletmesinin dâhil olma oranı %84
olarak tespit edilir.
(A) işletmesinin, (C) işletmesi için hesaplanan küresel
ATV’ye ilişkin tahsis edilebilir payı 840€ [= 1.000€ (Küresel ATV) x %84 (Dâhil
Olma Oranı)] tutarında bir geçici tahsis edilebilir pay hesaplanır.
Daha sonra, (A) işletmesi için hesaplanan söz konusu
geçici tahsis edilebilir pay tutarı, bu işletmenin (C)
işletmesi üzerinde (B) işletmesi aracılığıyla dolaylı olarak elde tuttuğu paya
[%14 (= %70 x %20)] isabet eden kısım kadar, yani 140€ (= 1.000€ x %14)
tutarında azaltılır.
Dolayısıyla, (A) işletmesinin tahsis edilebilir payı
nihai olarak 700€ [= 840€ (geçici tahsil edilebilir pay) – 140€ (mahsup
tutarı)] olur.
iii. (D) işletmesi için
hesaplanan küresel ATV’ye ilişkin (A) işletmesinin tahsis edilebilir payının hesaplanması
(A) işletmesinin
dâhil olma oranının tespiti amacıyla ilk olarak diğer sahipler tarafından elde
tutulan mülkiyet paylarına atfedilebilen işletme bazlı kazanç tutarının
hesaplanması gerekir. (A) işletmesi (D) işletmesinin tamamına sahip olduğundan
söz konusu diğer sahiplere atfedilen kazanç tutarı sıfır olarak hesaplanır.
Bu durumda, (A) işletmesinin dâhil olma oranı %100
olarak tespit edilir.
Bu kapsamda, (D)
işletmesinin (A) işletmesinin konsolide finansal tablolarında yansıtılan kazanç
tutarı yerine işletme bazlı kazancına göre bir tahsisat yapıldığından, (D)
işletmesinin kazancının konsolidasyon düzeltmesine tabi tutularak kayıtlardan
çıkarılmış olması, varsayımsal olarak yapılan tahsisatın sonucunu değiştirmez.
(A) işletmesinin (D) işletmesi için hesaplanan küresel ATV’ye ilişkin tahsis
edilebilir payı 500€ [= 500€ (Küresel ATV) x %100 (Dâhil olma oranı)] olarak
hesaplanır.
Aşağıdaki
tablo tahsis mekanizmasını göstermektedir.
Tutar Türü
(A) İşletmesi
(B) İşletmesi
Üçüncü Kişiler
Toplam
(C) işletmesinin küresel ATV’sine ilişkin hesaplanan tahsis
edilebilir pay tutarları
840€
200€
100€
1.140€
IIR uygulayan mükellefler bakımından mahsup edilecek tutar
(140€)
–
–
(140€)
(D) işletmesinin küresel ATV’sine ilişkin hesaplanan tahsis
edilebilir pay tutarları
500€
–
–
500€
Tahsis edilen toplam küresel ATV
tutarı
1.200€
200€
100€
1.500€
4.1.2.2. Şeffaf işletmelere
atfedilen işletme bazlı kazanç
Ana işletmenin mülkiyet payına sahip olduğu bir
şeffaf işletmeye ilişkin dâhil olma oranının tespitinde, şeffaf işletmenin aynı
çok uluslu işletme grubuna bağlı işletmelerin dışındaki kişilere atfedilen
işletme bazlı kazanç tutarları dikkate alınmaz. Buna göre, bir şeffaf işletmeye
ilişkin dâhil olma oranının hesaplanmasında dikkate alınan toplam işletme bazlı
kazanç tutarı, çok uluslu işletme grubunun bağlı işletmelerine ait mülkiyet
paylarına atfedilen toplam işletme bazlı kazanç tutarıdır.
Örnek 1: (B) ülkesinde kurulan ve bu
ülkenin vergi kanunlarına göre mali açıdan saydam olarak kabul edilen, ancak
(A) ülkesinin vergi kanunlarına göre bu şekilde değerlendirilmeyen (B)
işletmesi, bir ters hibrit işletmedir. Çok uluslu işletme grubuna ait bir ana işletme
ters hibrit işletmenin mülkiyet payının %60’ına sahiptir, geri kalan %40 oranında
mülkiyet payı ise grup üyesi olmayan üçüncü kişilere aittir. Çok uluslu işletme
grubu üyelerinin mülkiyet yapısı ve işletmelerin konumu aşağıda yer almaktadır.
Ters hibrit işletmenin işletme bazlı kazanç veya
zararı, grup üyesi olmayan üçüncü kişilere ait olan %40 mülkiyet payı oranında
azaltılır. Geriye kalan %60 oranında mülkiyet payına ilişkin işletme
bazlı kazanç veya zarar ise işletmenin kendisine tahsis edilir. Buna göre, ters
hibrit işletme için hesaplanan küresel ATV’ye ilişkin nihai ana işletmenin
dâhil olma oranı, yapılan düzeltmeden sonra %100
olarak tespit edilir. Başka bir ifadeyle, grup üyesi olmayan üçüncü
kişilere tahsis edilen işletme bazlı kazanç tutarı ters hibrit işletmenin
işletme bazlı kazanç tutarından çıkarıldığı için, kalan tüm işletme bazlı
kazanç ana işletmenin mülkiyet payına atfedilir.
4.1.3. IIR uygulamasında mahsup mekanizması
IIR kapsamında küresel ATV’nin mükellefi olan
işletmeler tarafından hesaplanan küresel ATV, nitelikli IIR uygulayan bir
ülkede bulunan ara ana işletme veya kısmen sahip olunan ana işletme
aracılığıyla doğan vergi yükümlülüğü tutarı kadar azaltılır.
Düşük vergilendirilen bağlı işletme için hesaplanan
küresel ATV yükümlülüğünün birden fazla mükellef tarafından üstlenilmesi
gerektiği durumlarda, ilgili mükelleflerin sorumlu olduğu küresel ATV’ye
ilişkin mahsup mekanizması bulunmaktadır. Bu kapsamda, düşük vergilendirilen bir
bağlı işletmedeki mülkiyet paylarını başka bir ana işletme aracılığıyla dolaylı
olarak elde tutan bir ana işletmenin, söz konusu düşük vergilendirilen bağlı
işletmeye ilişkin hesaplanan küresel ATV tutarındaki tahsis edilebilir payı
azaltılır.
Mülkiyet zincirinin alt
kademesinde bulunan mükellefler tarafından yüklenilen küresel ATV tutarı, aynı
mülkiyet zincirinin üst kademesinde yer alan mükellefler tarafından nitelikli
IIR kapsamında sorumlu olunan küresel ATV tutarından mahsup edilir. Bu mahsup,
üst kademede bulunan mükellef ana işletmeye tahsis edilen ve alt kademede yer
alan nitelikli IIR uygulamakla yükümlü ara ana işletme veya kısmen sahip olunan
ana işletme tarafından yüklenilen tutar ile sınırlıdır.
Örnek 1: (A)
ülkesinde bulunan (A) işletmesi, (ABC) grubunun nihai ana işletmesidir. (A)
işletmesi sırasıyla (B) ve (C) ülkelerinde bulunan (B) ve (C) işletmeleri
üzerinde doğrudan veya dolaylı olarak kontrol gücüne sahiptir. (C) işletmesi,
düşük vergili bir ülkede bulunan düşük vergilendirilen bağlı işletmedir. (ABC)
grubunun (A), (B) ve (C) işletmelerinden başka bağlı işletmesi bulunmamaktadır.
(B) işletmesinin mülkiyet paylarının %60’ı (A) işletmesine kalan %40’ı ise grup
üyesi olmayan üçüncü kişilere aittir. (B) işletmesi ise (C) işletmesinin
tamamına sahiptir. (B) ve (C) işletmelerinin mülkiyet payları,
kâr dağıtımları ve sermaye üzerinde eşit haklara sahip adi pay senetlerinden
oluşmaktadır. Yalnızca (A) ve (B) ülkelerinde nitelikli IIR uygulanmaktadır.
(ABC) çok uluslu işletme grubu üyelerinin mülkiyet yapısı ve
işletmelerin konumu aşağıda yer almaktadır.
(C)
işletmesi için hesaplanan küresel ATV 10 milyon € tutarındadır.
(B) işletmesi, (ABC) grubunun başka bir bağlı işletmesinde mülkiyet payına
sahip olması ve kendisinin mülkiyet paylarının %40'ının grup üyesi olmayan
üçüncü kişiler tarafından elde tutulması nedeniyle bir kısmen sahip olunan ana
işletmedir. (A) işletmesi̇ de söz konusu çok uluslu işletme grubunun nihai
ana işletmesidir. Bu nedenle her iki̇ işletmenin de düşük vergilendirilen
(C) işletmesine ilişkin olarak IIR uygulaması gerekmektedir. Ancak çifte
vergilendirmeyi önlemek adına; düşük vergilendirilen (C) işletmesinde sahip
olduğu mülkiyet paylarını (B) ana işletmesi aracılığıyla dolaylı olarak elde
tutan (A) işletmesine tahsis edilen küresel ATV tutarı, (B) işletmesi
tarafından bu kapsamda yüklenilen vergi tutarı kadar azaltılır. (C) işletmesine ilişkin dâhil olma oranı, (B) işletmesi
için 1, (A) işletmesi için 0,6’dır.
IIR kapsamında mükellef olan (B) işletmesinin
küresel ATV’ye ilişkin tahsis edilebilir payı 10 milyon € (= 10
milyon € x 1) tutarındadır. Dolayısıyla, (C) işletmesi için
hesaplanan söz konusu verginin diğer mükellefi olan (A) işletmesinin 6 milyon €
(= 10 milyon € x 0,6) olarak hesaplanan tahsis edilebilir payı,
(B) işletmesi tarafından yüklenilen vergi tutarının mahsubu sonucunda sıfır
olarak tespit edilir. Örneğe ait verileri ve
sonuçları gösteren tablo aşağıda yer almaktadır.
İşletme
(C) İşletmesindeki Doğrudan Mülkiyet Payı
(C) İşletmesindeki Dolaylı Mülkiyet Payı
Dâhil Olma Oranı
Küresel ATV’nin Tahsis Edilebilir Payı
IIR Mahsup Tutarı
Nihai Küresel ATV Yükümlülüğü
(B) İşletmesi
%100
–
1
10 milyon €
–
10 milyon €
(A) İşletmesi
–
%60 (= %60 x %100)
0,6
6 milyon €
6 milyon €
0€
Örnek 2: Diğer
tüm veriler Örnek 1 ile aynı olmak üzere; (C) işletmesinin mülkiyet paylarının
%50’si doğrudan (A) işletmesi tarafından, kalan %50’si ise (B) işletmesi
tarafından elde tutulmaktadır. (ABC) çok uluslu
işletme grubu üyelerinin mülkiyet yapısı ve işletmelerin konumu aşağıda yer almaktadır.
(C) işletmesi
için hesaplanan küresel ATV 10 milyon € tutarındadır. (B)
işletmesi, düşük vergilendirilen (C) bağlı işletmesinin %50’sine sahip bir
kısmen sahip olunan ana işletme olduğundan, (C) işletmesi için hesaplanan
küresel ATV’ye ilişkin olarak IIR uygulamak zorunda olan bir mükelleftir. (A)
işletmesi de yine (C) işletmesi üzerinde doğrudan ve dolaylı olarak toplam %80
[= %50 doğrudan + %30 dolaylı (= %60 x %50)] mülkiyet payına sahip olan bir
nihai ana işletme olduğu için bu kapsamda IIR uygulamak zorunda olan bir
mükelleftir. Ancak, (A) işletmesinin söz konusu küresel ATV’ye ilişkin tahsis
edilebilir payının, (B) işletmesi tarafından yüklenilen vergi tutarı kadar
azaltılması gerekir. (C) işletmesine ilişkin dâhil olma oranı, (B) işletmesi
için 0,5, (A) işletmesi için 0,8’dir. Örneğe ait verileri ve sonuçları gösteren
tablo aşağıda yer almaktadır.
İşletme
(C) İşletmesindeki
Doğrudan Mülkiyet Payı
(C) İşletmesindeki Dolaylı Mülkiyet Payı
Dâhil Olma Oranı
Küresel ATV’nin Tahsis Edilebilir Payı
IIR
Mahsup Tutarı
Nihai Küresel ATV Yükümlülüğü
(B) İşletmesi
%50
–
0,5
5 milyon €
–
5 milyon €
(A) İşletmesi
%50
%30 (= %60 x %50)
0,8
8 milyon €
3 milyon €
5 milyon €
Örnek 3: (A) ülkesinde bulunan (A)
işletmesi, (ABCD) grubunun nihai ana işletmesidir. (A) işletmesi sırasıyla (B),
(C) ve (D) ülkelerinde bulunan (B), (C) ve (D) işletmeleri üzerinde kontrol
gücüne sahiptir. (D) işletmesi, düşük vergili bir ülkede bulunan düşük
vergilendirilen bir bağlı işletmedir. (ABCD) grubunun (A), (B), (C) ve (D)
işletmelerinden başka bağlı işletmesi bulunmamaktadır. Sadece (B) ve (C)
ülkeleri tarafından IIR uygulanmaktadır.
(A) işletmesi, (B)
işletmesinde %100 ve (C) işletmesinde %60 oranında mülkiyet payına sahiptir.
(C) işletmesinin kalan %40 oranında mülkiyet payı ise (B) işletmesi tarafından
elde tutulmaktadır. Bu örnekte, (B) işletmesinin (C) işletmesi üzerinde kontrol
gücü olmadığı varsayılmaktadır. Diğer taraftan (C) işletmesi ise (D)
işletmesindeki mülkiyet paylarının %100’üne sahiptir. (C) işletmesindeki
mülkiyet payları, kâr dağıtımları ve sermaye üzerinde eşit haklara sahip olan
adi pay senetlerinden oluşmaktadır. (ABCD) çok
uluslu işletme grubu üyelerinin mülkiyet yapısı ve
işletmelerin konumu aşağıda yer almaktadır.
(D) işletmesi
için hesaplanan küresel ATV 10 milyon € tutarındadır. Nihai ana
işletme olan (A) işletmesi, (A) ülkesinde IIR uygulaması bulunmaması nedeniyle,
hesaplanan söz konusu küresel ATV bakımından mükellef değildir. Düşük
vergilendirilen (D) bağlı işletmesinde mülkiyet payına sahip olan ara ana
işletme niteliğindeki (C) işletmesi, kendisinin kontrol gücünü elinde
bulunduran (A) nihai ana işletmesinin bu kapsamda bir mükellefiyeti
bulunmadığından, (D) işletmesi için hesaplanan söz konusu vergiye ilişkin
olarak IIR uygulamak zorunda olan bir mükelleftir.
(B) işletmesi de düşük vergilendirilen (D) bağlı
işletmesinin %40'ına dolaylı olarak sahip olan bir ara ana işletme olup,
kendisinin kontrol gücünü elinde bulunduran (A) nihai ana işletmesinin IIR
kapsamında bir mükellefiyeti bulunmadığından, (D) işletmesi için hesaplanan
küresel ATV’ye ilişkin olarak IIR uygulamak zorunda olan bir mükelleftir.
Ancak, bu küresel ATV’ye ilişkin (B) işletmesinin tahsis edilebilir payının,
mülkiyet zincirinin alt kademesindeki (C) ana işletmesi tarafından yüklenilen
vergi tutarı kadar azaltılması gerekir. (D) işletmesine ilişkin dâhil olma
oranı, (B) işletmesi için 0,4, (C) işletmesi için 1’dir. Örneğe ait
verileri ve sonuçları gösteren tablo aşağıda yer almaktadır.
İşletme
(D) İşletmesindeki
Doğrudan Mülkiyet Payı
(D) İşletmesindeki Dolaylı Mülkiyet Payı
Dâhil Olma Oranı
Küresel ATV’nin Tahsis Edilebilir Payı
IIR Mahsup Tutarı
Nihai Küresel ATV Vergi Yükümlülüğü
(C) İşletmesi
%100
–
1
10 milyon €
–
10 milyon €
(B) İşletmesi
–
%40
0,4
4 milyon €
4 milyon €
0
(A) İşletmesi
–
%100
(= %60 + %40)
–
–
–
–
4.1.4.
Yerel IIR uygulaması
Yerel IIR uygulamasını
tercih eden düşük vergili bir ülkede bulunan bir ana işletme, kendisi için
tespit olunan küresel ATV’nin yanı sıra o ülkedeki düşük vergilendirilen bir
bağlı işletme için hesaplanan küresel ATV’nin kendisine tahsis edilen payına ilişkin
olarak da IIR kapsamında mükellef olabilir.
Ana işletmenin yurt içinde
düşük vergilendirilen bağlı işletmelerindeki mülkiyet payına ilişkin uygulanan
yerel IIR, gerekli diğer şartların da sağlanması koşuluyla, nitelikli IIR
olarak kabul edilir. Düşük vergilendirilen bağlı işletmeye ilişkin olarak bir
ana işletmenin yükümlü olduğu küresel ATV tutarı, yerel IIR kapsamında yurt
içindeki bir ana işletme tarafından tahsil edilen küresel ATV tutarı kadar
azaltılır. Benzer şekilde, bir ülkenin ilgili mevzuatı uyarınca ana işletmenin
kendisi için de IIR uygulaması durumunda hesaplanan küresel ATV tutarı, bu
verginin ana işletmenin kendisine tahsis edilmiş olmasına bakılmaksızın, IIR
kapsamında tahakkuk etmiş sayılır. Bu kapsamda hesaplanan küresel ATV, ana
işletmenin kendisinin tüm mülkiyet paylarına sahip olması durumunda
hesaplanacak olan vergi tutarına eşit olduğu takdirde, yerel IIR uygulaması
nitelikli IIR olarak değerlendirilir.
Örneğin, (A) ülkesinde
bulunan (A) işletmesi bir çok uluslu işletme grubunun nihai ana işletmesidir ve
(B) ülkesinde bulunan (B1) işletmesinin mülkiyet paylarının %100'üne sahiptir.
(B1) işletmesi de aynı zamanda yine (B) ülkesinde bulunan (B2) işletmesinin
mülkiyet paylarının %100'üne sahiptir ve dolayısıyla bir ana işletmedir. (A) ve
(B) ülkelerinde küresel ATV uygulamaya konulmuş olup (B) ülkesinde ayrıca yerel
IIR da kabul edilmiştir. (B) ülkesi ilgili hesap dönemi için düşük vergili
ülkedir. Bu durumda (B) ülkesinde bulunan işletmeler için hesaplanan küresel ATV’nin
ödenmesi bakımından IIR kapsamında yalnızca (A) nihai ana işletmesi
mükelleftir. Öte yandan, (A) ülkesinin küresel ATV’yi uygulamaya koymamış
olması durumunda (B1) işletmesi, (B2) işletmesi için hesaplanan küresel ATV’den
kendisinin tahsis edilebilir payı oranında IIR kapsamında sorumlu olacaktır.
Ayrıca bu durumda (B1) işletmesi kendisi için tespit olunacak bir küresel ATV
bakımından da mükellef olacaktır.
Ülkemizde
yürürlüğe konulan “Yerel ve Küresel ATV” mevzuatı kapsamında yerel IIR
uygulaması tercih edilmemiştir. Ancak, diğer ülkelerde bu uygulamanın
yürürlükte olabilmesi mümkün olabileceğinden, uygulamaya ilişkin gerekli
açıklamalara bu bölümde yer verilmiştir.
4.1.5. UTPR kapsamında küresel ATV’nin mükellefi
Nihai ana işletmesi, ara ana işletmesi veya kısmen sahip
olunan ana işletmesi Türkiye’de bulunmayan ve ilgili mevzuatı uyarınca
nitelikli IIR’ye göre küresel ATV’nin uygulanmadığı veya kısmen uygulandığı çok
uluslu işletme gruplarının Türkiye’de bulunan bağlı işletmeleri, UTPR kapsamında
küresel ATV mükellefidir. Öte yandan, yatırım işletmesi niteliğindeki bağlı
işletmeler UTPR kapsamında küresel ATV’nin mükellefi
değildir.
4.1.6. UTPR kapsamında küresel ATV’nin hesaplanması
Ek 7 nci maddenin yedinci fıkrası uyarınca, düşük
vergilendirilen bağlı işletmelere ilişkin olarak UTPR kapsamında hesaplanan
küresel ATV, çok uluslu işletme grubuna bağlı işletmeler için hesaplanan
küresel ATV’nin toplamına eşittir. Ancak, IIR kapsamında çok uluslu işletme
grubuna bağlı işletmeler nezdinde bir küresel ATV hesaplanması durumunda,
UTPR’ye göre hesaplanan vergi, küresel ATV tutarı ile IIR kapsamında hesaplanan
vergi tutarı arasındaki farka eşit olur. UTPR kapsamında tespit olunan toplam
küresel ATV tutarı, daha sonra UTPR uygulayan ülkeler arasında tahsis edilir.
Düşük vergilendirilen bağlı işletme için hesaplanan
küresel ATV’nin nitelikli IIR’ye tabi olması
durumunda, söz konusu verginin tahsiline ilişkin IIR kuralları, UTPR’ye göre
öncelikli olarak uygulanır. Dolayısıyla, hesaplanan küresel ATV’nin hâlihazırda
bir nitelikli IIR kapsamında tahsil edilmeyen kısmı UTPR uyarınca tahakkuk
ettirilir.
4.1.6.1. Küresel ATV’nin tamamının
nitelikli IIR kapsamında tahsili
IIR kapsamında mükellef
olan nihai ana işletmenin bulunduğu ülke dışında yerleşik olan düşük
vergilendirilen bağlı işletmelere ilişkin olarak UTPR kapsamında herhangi bir
küresel ATV hesaplanmaz. Nihai ana işletmenin IIR kapsamında mükellef olmadığı
durumda ise bu nihai ana işletmenin düşük vergilendirilen bağlı
işletmedeki mülkiyet paylarının IIR kapsamında mükellef olan bir ya da birden
fazla ana işletme aracılığıyla dolaylı olarak elde tutulması koşuluyla, söz
konusu düşük vergilendirilen bağlı işletme için UTPR kapsamında hesaplanan
küresel ATV sıfır olur. UTPR kapsamında hesaplanan küresel ATV tutarının sıfıra
indirilip indirilemeyeceği, her bir düşük vergilendirilen bağlı işletme için
ayrı ayrı belirlenir.
Nihai ana işletmenin düşük vergili bir ülkede
bulunması durumunda, ilgili hesap dönemlerinde, o ülkede bulunan düşük
vergilendirilen bağlı işletmeler için UTPR kapsamında küresel ATV hesaplanır.
Ancak, nihai ana işletmenin bulunduğu ülke mevzuatı uyarınca yerel ATV ya da
yerel IIR’nin uygulanması durumunda, UTPR kapsamında hesaplanan söz konusu
küresel ATV tutarı sıfıra indirilebilir. Hesaplanan küresel ATV’nin anılan
uygulamalar kapsamında tamamen tahsil edilememesi durumunda ise kalan vergi
tutarı UTPR kapsamında hesaplanan küresel ATV tutarına dâhil edilir.
4.1.6.2. Küresel ATV’nin bir kısmının
nitelikli IIR kapsamında tahsili
IIR kapsamında mükellef olan ana işletmelerin düşük
vergilendirilen bağlı işletmedeki mülkiyet paylarının, nihai ana işletmenin
aynı bağlı işletmedeki mülkiyet payından az olması ve nihai ana işletmenin
bulunduğu ülkede nitelikli IIR uygulanmaması durumunda, bu ana işletmeler
tarafından nitelikli IIR kapsamında tahsil edilen küresel ATV, söz konusu düşük
vergilendirilen bağlı işletme için hesaplanan toplam küresel ATV’den mahsup
edilir. Mahsup sonucu kalan küresel ATV tutarı ise UTPR kapsamında tahsis
edilir. Bu durumda, düşük vergilendirilen bağlı işletmenin azınlık payı
sahiplerinin düşük vergilendirilen kazançları da küresel ATV’ye tabi olabilir.
Dolayısıyla, çok uluslu işletme grubunun sorumlu olduğu toplam küresel ATV
tutarı, nihai ana işletmenin IIR kapsamında mükellef olması durumunda bu nihai
ana işletmeye tahsis edilecek olan küresel ATV tutarını aşabilir.
Örnek 1: (A) ülkesinde
bulunan (A) işletmesi (ABC) grubunun nihai ana
işletmesidir. (A) işletmesi, (B), (C) ve (D) ülkelerinde bulunan (B), (C) ve
(D) işletmelerinin sırasıyla %100'üne, %55'ine ve %100'üne doğrudan sahiptir.
(B) işletmesi ise (C) işletmesinin mülkiyet paylarının %40’ına sahip olup, (C)
işletmesinin kalan %5 oranında mülkiyet payı azınlık payı sahipleri tarafından
elde tutulmaktadır. (C) işletmesi düşük vergilendirilen bir bağlı işletmedir ve
bu bağlı işletme için küresel ATV 100€ olarak hesaplanmıştır. (B) ve (D)
ülkelerinde nitelikli IIR ve nitelikli UTPR’nin her ikisinin de uygulandığı
ancak (A) ve (C) ülkelerinde söz konusu kuralların uygulamaya konulmadığı
varsayılmaktadır. (ABC) grubu üyelerinin mülkiyet yapısı ve işletmelerin konumu
aşağıda yer almaktadır.
(A) işletmesinin
nitelikli IIR kapsamında bir mükellefiyeti bulunmamaktadır. (C)
işletmesi için hesaplanan küresel ATV’ye ilişkin (B) işletmesinin tahsis
edilebilir payı 40€’dur (= 100€ x %40). (A) işletmesi (C) işletmesinin mülkiyet
paylarının, %55'i doğrudan ve %40'ı (B) işletmesi aracılığıyla dolaylı olmak üzere,
toplamda %95'ine sahiptir. Dolayısıyla, (A) işletmesinin (C) işletmesinde sahip
olduğu mülkiyet paylarının tamamı, nitelikli IIR uygulamakla yükümlü bir ana
işletme tarafından elde tutulmadığından, hesaplanan küresel ATV sıfırlanmaz. Bu
durumda, nitelikli IIR kapsamında mükellef olan (B) işletmesine tahsis edilen küresel
ATV tutarı (40€), (C) işletmesi için hesaplanan toplam küresel ATV tutarından
(100€) mahsup edilir. Sonuç olarak, UTPR kapsamında hesaplanan küresel ATV
tutarı 60€ (= 100€ - 40€) olarak tespit edilir.
4.1.7. UTPR kapsamında hesaplanan küresel ATV’nin ilgili
ülkelere tahsisi
UTPR kapsamında hesaplanan toplam küresel ATV, UTPR
uygulayan her bir ülkeye, reel ekonomik faaliyete dayalı bir tahsis anahtarına
göre dağıtılır. Bu kapsamda mükellef olan bağlı işletmeler, hesaplanan küresel
ATV’nin ödenmesinden, bulundukları ülke için belirlenen UTPR yüzdesine göre
hesaplanan tutar ile sorumludur. Buna göre ilgili ülkelere tahsis edilecek vergi tutarı,
UTPR kapsamında hesaplanan toplam küresel ATV tutarı ile ilgili ülke için
hesaplanan UTPR yüzdesinin çarpılması suretiyle hesaplanır.
4.1.7.1. UTPR yüzdesinin hesaplanması
UTPR yüzdesi, çok uluslu işletme grubunun, UTPR’nin
uygulandığı her bir ülkenin ülke bazlı raporlarında yer alan işçi sayısı ve
maddi duran varlıkların değeri dikkate alınarak hesaplanır. Bu kapsamda, bir
çok uluslu işletme grubunun Türkiye için UTPR yüzdesi; Türkiye’de bulunan bağlı
işletmelerin toplam işçi sayısının, nitelikli UTPR’nin uygulandığı tüm
ülkelerde bulunan bağlı işletmelerin toplam işçi sayısına bölünmesiyle bulunan
oranın %50’si ile Türkiye’de bulunan bağlı işletmelerin toplam maddi duran varlık
değerinin, nitelikli UTPR’nin uygulandığı tüm ülkelerde bulunan bağlı
işletmelerin toplam maddi duran varlık değerine bölünmesiyle bulunan oranın
%50’sinin toplamıdır. Her bir hesap dönemi için ilgili ülkenin UTPR tahsis
oranı aşağıdaki formüle göre hesaplanır.
Bir
ülkedeki toplam işçi sayısı (A), UTPR’nin uygulandığı tüm
ülkelerdeki toplam işçi sayısı (B), bir ülkedeki maddi duran varlıkların toplam
değeri (C) ve UTPR’nin uygulandığı tüm ülkelerdeki maddi duran varlıkların
toplam değeri (D) olmak üzere;
)]
Bu kapsamda, her bir hesap dönemi için bir ülkede
bulunan işçi sayısı, çok uluslu işletme grubunun söz konusu ülkede bulunan tüm
bağlı işletmelerinin toplam işçi sayısını; bir ülkede bulunan maddi duran
varlıkların toplam değeri ise çok uluslu işletme grubunun söz konusu ülkede
bulunan tüm bağlı işletmelerinin maddi duran varlıklarının net defter
değerlerinin toplamını ifade eder. UTPR’nin uygulandığı tüm ülkelerdeki işçi
sayısı, çok uluslu işletme grubunun ilgili hesap dönemi için UTPR’yi uygulamaya
koyan ülkelerde bulunan bağlı işletmelerinin toplam işçi sayısını; UTPR’nin
uygulandığı tüm ülkelerdeki maddi duran varlıkların toplam değeri ise çok
uluslu işletme grubunun ilgili hesap dönemi için UTPR’yi uygulamaya koyan
ülkelerde bulunan bağlı işletmelerinin maddi duran varlıklarının net defter değerlerinin
toplamını ifade eder.
Maddi duran varlık net defter değeri, maddi duran
varlıkların birikmiş amortisman, itfa ve tükenme payları ile değer düşüklüğü
zararları dikkate alındıktan sonra finansal tablolarda kaydedilen dönem başı ve
dönem sonu değerlerinin ortalamasını; işçi sayısı ise ilgili ülkede bulunan tüm
bağlı işletmelerin tam zamanlı olarak çalışan işçi sayısının toplamını ifade
eder. Bağlı işletmenin olağan faaliyetlerine katılan bağımsız alt
yüklenicilerin işçileri de bu kapsamda dikkate alınır. İş yeri söz konusu
olduğunda, bu iş yerinde çalışan işçilere ilişkin brüt ücret giderlerinin
müstakil finansal hesaplarda gösterilmiş olması koşuluyla, bu işçiler iş
yerinin bulunduğu ülke için hesaplanan UTPR yüzdesinin tespitinde dikkate
alınır.
UTPR yüzdesi, çok uluslu işletme grubunun faaliyet
gösterdiği düşük vergili ülkeler dâhil olmak üzere, nitelikli UTPR uygulayan
tüm ülkeler için hesaplanır. Nitelikli UTPR uygulayan düşük vergili bir ülkeye,
UTPR yüzdesi sıfır olmadığı sürece küresel ATV tahsisi yapılır. Bu kapsamda,
çok uluslu işletme grubunun nihai ana işletmesinin bulunduğu ülkenin düşük
vergili bir ülke olması durumunda, söz konusu ülkede bulunan bağlı işletmeler
için UTPR kapsamında hesaplanan küresel ATV bu ülkeye de tahsis edilir.
4.1.7.1.1. UTPR
yüzdesinin hesaplanmasına dâhil edilmeyen işletmeler
Bir ülkenin UTPR yüzdesinin
tespitinde, yatırım işletmeleri ile şeffaf işletmelerin toplam işçi sayısı ve
toplam maddi duran varlık değerleri dikkate alınmaz.
Ancak şeffaf işletmelerin reel ekonomik
faaliyetlerinin bir iş yerinin oluşumuna yol açması durumunda, şeffaf
işletmenin maddi duran varlıkları ve işçileri, öncelikli olarak oluşan iş
yerine tahsis edilir ve bu iş yerinin bulunduğu ülkenin UTPR yüzdesinin
hesaplanmasına dâhil edilir. Ayrıca, söz konusu şeffaf işletmenin kurulduğu
ülkede bağlı işletmelerin bulunması durumunda, şeffaf işletmenin iş yerine
tahsis edilmeyen işçileri ile maddi duran varlıkları bu bağlı işletmelere
tahsis edilir. Şeffaf işletmenin bulunduğu ülkede hiçbir bağlı işletme
bulunmaması durumunda ise söz konuyu ülkeye bir tahsisat yapılmaz. Şeffaf işletmenin çok
uluslu işletme grubunun nihai ana işletmesi olması veya IIR uygulaması
durumunda, bu işletmenin, kurulduğu ülkede bulunduğu kabul edilir. Diğer
durumlarda, şeffaf işletme devletsiz işletme olarak muamele görür. Dolayısıyla,
şeffaf işletmeye ait olan ve bir iş yerine ya da bu düzenleme uyarınca bir
bağlı işletmeye tahsis edilemeyen işçiler ve maddi duran varlıklar, UTPR
yüzdesinin tespitinde dikkate alınmaz.
4.1.7.2. Bir
ülkeye tahsis edilen küresel ATV
Ek 7 nci maddenin sekizinci fıkrası uyarınca bir
ülkeye tahsis edilen küresel ATV’nin, ilgili hesap
döneminde nitelikli UTPR’nin uygulandığı bir ülkede tahsil edilememesi durumunda, hesaplanan vergi tahsil
edilinceye kadar söz konusu ülke sonraki hesap dönemlerinde bu kapsamda
yapılacak tahsisata ilişkin hesaplamalarda dikkate alınmaz. Buna göre, ilgili
ülke için UTPR yüzdesi “sıfır” olarak belirlenir ve söz konusu ülkeye tahsis
edilmesi gereken vergi tutarı UTPR uygulayan diğer ülkelere tahsis edilir. Şu
kadar ki, tahsis edilen küresel ATV’nin ilgili hesap
döneminde tüm ülkelerde tahsil edilememesi durumunda, ilgili ülkelere
UTPR kapsamında tahsisat yapılmaya devam edilir.
Bu düzenleme, UTPR’nin uygulandığı her hesap dönemi
için dönemsel bazda ve her bir çok uluslu işletme grubu bakımından ayrı
uygulanır. Bir çok uluslu işletme grubuna ilişkin UTPR yüzdesinin tespitinde
bir ülkenin tahsisat kapsamı dışında bırakılması, o ülkede işçileri ve maddi duran
varlıkları bulunan diğer çok uluslu işletme grubuna ilişkin hesaplanan küresel
ATV’nin, UTPR kapsamında o ülkeye tahsisini engellemez.
Örnek 1: (A) ülkesinde
bulunan (A) işletmesi (ABC) grubunun nihai ana
işletmesidir. (A) işletmesi, (B), (C) ve (D) ülkelerinde bulunan
(B), (C) ve (D) işletmelerinin sırasıyla %100'üne, %95'ine ve %100'üne doğrudan
sahiptir. (C) işletmesinin kalan %5 oranında mülkiyet payı ise azınlık payı
sahipleri tarafından elde tutulmaktadır. (B) ve (D) ülkelerinde nitelikli IIR ve
nitelikli UTPR’nin her ikisinin de uygulandığı ancak (A) ve (C) ülkelerinde söz
konusu kuralların uygulamaya konulmadığı varsayılmaktadır. (ABC) grubu
üyelerinin mülkiyet yapısı ve işletmelerin konumu aşağıda yer almaktadır.
(A) ülkesinde nitelikli IIR
uygulamasının bulunmaması, nitelikli IIR’nin uygulandığı (B) ve (D) ülkelerinde
bulunan (B) ve (D) işletmelerinin ise (C) işletmesinde herhangi bir mülkiyet
payı bulunmaması nedeniyle, (C) işletmesi için hesaplanan küresel ATV’ye
ilişkin olarak hiçbir bağlı işletmenin nitelikli IIR kapsamında bir
mükellefiyeti bulunmamaktadır. Bu nedenle, hesaplanan küresel ATV’nin tamamı
UTPR kapsamında tahsis edilir.
(C) işletmesi için
UTPR kapsamında küresel ATV’nin, birinci ila dördüncü hesap dönemlerinin her
biri için 100€ olarak hesaplandığı ve (B) ve (D) ülkelerinin UTPR yüzdelerinin
aynı dönemler için %50 olduğu varsayımı altında;
i. Birinci hesap döneminde,
(B) ve (D) ülkelerinin her birine 50€ tutarında bir küresel ATV tahsis edilir. Birinci
hesap dönemi sonuna kadar (B) ülkesi tarafından 50€ tutarındaki verginin
tamamının tahsil edilememesi durumunda, (B) işletmesi tarafından bu tutara
eşdeğer bir ilave vergi yükümlülüğüne katlanılana kadar, sonraki hesap
dönemlerinde (B) ülkesinin UTPR yüzdesi sıfır olarak kabul edilir. Dolayısıyla,
(B) ülkesi tarafından söz konusu 50€ tutarındaki vergi tahsil edilinceye kadar
o ülkeye bu kapsamda daha fazla küresel ATV tahsis edilmez.
ii.
İkinci hesap döneminde (B) ülkesinin UTPR yüzdesi sıfır olur.
Dolayısıyla, ikinci hesap dönemi için hesaplanan küresel ATV’nin tamamı (100€),
(D) ülkesine tahsis edilir. İkinci hesap döneminin sona erdiği vergilendirme
döneminde (B) ülkesinde birinci hesap döneminde kendisine tahsis edilen 50€
tutarındaki küresel ATV’nin tamamının hala ödenmemiş olması durumunda, bu ülke
için üçüncü hesap döneminde de UTPR yüzdesi sıfır olarak
kabul edilir. (D) ülkesinde de ikinci hesap döneminin sonuna kadar o
ülkeye tahsis edilen 100€ tutarındaki küresel ATV’nin tamamının tahsil
edilememesi durumunda, söz konusu ülke için üçüncü hesap döneminde hesaplanan
UTPR yüzdesi sıfır olur.
UTPR’nin uygulandığı
ülkelerin tamamında UTPR yüzdesinin sıfır olması durumunda, bu ülkelere
tahsisat yapılmaya devam edilir. Buna göre, üçüncü hesap dönemi için
tespit olunan toplam 100€ tutarındaki küresel ATV, ülkelerin UTPR yüzdeleri
(%50 / %50) uyarınca (B) ve (D) ülkelerine tahsis edilir. Dolayısıyla, anılan
ülkeler tarafından diğer hesap dönemlerine ilişkin tahsil edilmesi gereken
küresel ATV tutarına 50€ tutarında ilave yapılmış olur.
Önceki
dönemlerde kendilerine tahsis edilen küresel ATV’nin kalan kısmının üçüncü
hesap döneminin sona erdiği vergilendirme döneminde söz konusu ülkeler
tarafından tahsil edilmesi durumunda, dördüncü hesap döneminde, bu dönem için
tespit olunan 100€ tutarındaki küresel ATV, yeniden (B) ve (D) ülkeleri arasında,
bu ülkelerin UTPR yüzdeleri uyarınca tahsis edilir. Aşağıdaki tablo, UTPR
kapsamında her bir ülkeye tahsis edilen küresel ATV tutarlarını özetlemektedir.
Hesap Dönemi
UTPR Küresel
ATV Tutarı
B Ülkesi
Tahsisat Tutarı
D Ülkesi Tahsisat
Tutarı
1
100€
50€ (UTPR Yüzdesi %50)
50€ (UTPR Yüzdesi %50)
2
100€
0€ (UTPR Yüzdesi %0)
100€ (UTPR Yüzdesi %100)
3
100€
50€ (UTPR Yüzdesi %50)
50€ (UTPR Yüzdesi %50)
4
100€
50€ (UTPR Yüzdesi %50)
50€ (UTPR Yüzdesi %50)
4.1.8. Çok uluslu işletme grubunun uluslararası
faaliyetlerinin başlangıç aşamasında UTPR uygulaması
Uluslararası faaliyetlerinin başlangıç aşamasında
olan, azami altı farklı ülkede bağlı işletmesi bulunan ve maddi duran
varlıklarının toplam değeri en yüksek olan ülke dışındaki diğer ülkelerde
toplam maddi duran varlıklarının net defter değeri 50 milyon avro karşılığı
Türk lirasını aşmayan çok uluslu işletme grubu için, UTPR kapsamında küresel
ATV tutarı beş hesap dönemi boyunca sıfır olarak kabul edilir. Bir çok uluslu
işletme grubunun bu düzenlemeden yararlanıp yararlanamayacağı hesap dönemi
bazında belirlenir. Bu durumda 50 milyon avronun Türk
lirası karşılığı, 1 Ocak veya sonrasında başlayan hesap dönemleri için geçerli
olmak üzere, Avrupa Merkez Bankasınca yayımlanan önceki yılın Aralık ayının
ortalama döviz kuru dikkate alınarak Ocak ayında hesaplanır ve Gelir İdaresi Başkanlığının resmî internet sitesinde (www.gib.gov.tr) ilan edilir.
Çok uluslu işletme
grubunun bir ülkedeki maddi duran varlıklarının toplam değeri, o ülkede
bulunan tüm bağlı işletmelerinin maddi duran varlıklarının net defter
değerlerinin toplam tutarıdır. Bir çok uluslu işletme grubunun ilk kez ATV
kapsamına girdiği hesap döneminde en yüksek toplam maddi duran varlık değerine
sahip olduğu ülke ise o çok uluslu işletme grubunun referans ülkesi olarak
ifade edilir.
4.1.8.1. Uygulamanın koşulları
Bir çok uluslu işletme grubunun UTPR kapsamında
hesaplanan küresel ATV tutarının sıfır olabilmesi için iki temel koşulu
birlikte karşılaması gerekir.
Birinci koşul olarak,
bir çok uluslu işletme grubunun ATV’ye tabi olunan ilk hesap döneminde referans
ülkesi hariç en fazla beş farklı ülkede bağlı işletmesi bulunması gerekir. Bununla
birlikte, çok uluslu işletme grubu için UTPR kapsamında hesaplanan küresel
ATV’nin sıfır olarak kabul edileceği beş hesap dönemi boyunca, bu beş ülkenin
aynı olması zorunlu değildir. Herhangi bir ülkede yerleşik sayılmayan devletsiz
bağlı işletmeler, çok uluslu işletme grubunun faaliyet gösterdiği ülkelerin
sayısının tespitinde dikkate alınmaz.
İkinci koşul olarak,
bir çok uluslu işletme grubunun referans ülkesi dışında, diğer ülkelerde
sınırlı tutarda maddi duran varlığa sahip olması gerekir. Bu kapsamda, ilgili
dönemde referans ülke dışındaki ülkelerde bulunan bağlı işletmeler tarafından
elde tutulan tüm maddi duran varlıklar, bu koşulun sağlanıp sağlanmadığının
tespiti bakımından dikkate alınır. Bu koşulun tespiti amacıyla devletsiz bağlı
işletmelere ait maddi duran varlıklar, çok uluslu işletme grubunun bu
varlıkların referans ülke içerisinde bulunduğunu kanıtlaması durumu hariç olmak
üzere, referans ülke dışında bulunan maddi duran varlıklar olarak
değerlendirilir. Referans ülke dışındaki ülkelerde bulunan maddi duran
varlıkların toplam net defter değerinin 50 milyon avro karşılığı Türk lirası
sınırını aşması durumunda, bu koşulun gerekliliklerini sağlamayan çok uluslu
işletme grubu için artık UTPR kapsamında hesaplanan küresel ATV sıfır olarak
kabul edilmez.
UTPR kapsamında küresel ATV’nin mükellefi olmayan
yatırım işletmelerinin bulundukları ülke ile bu işletmelere ait maddi duran varlıklar,
söz konusu koşulların tespitinde dikkate alınmaz. Benzer şekilde, bu hükmün
uygulanması bakımından bir iş ortaklığı veya iş ortaklığı iştiraklerinin
bulunduğu ülke ile bu işletmeler tarafından elde tutulan maddi duran varlıklar
da, bağlı işletme sayılmadıklarından ve UTPR kapsamında küresel ATV
mükellefiyetleri bulunmadığından bu düzenleme kapsamındaki koşulların
tespitinde dikkate alınmaz. Öte yandan, azınlık payına sahip olunan bağlı
işletmeler tarafından elde tutulan maddi duran varlıklar ve söz konusu bağlı
işletmelerin bulunduğu ülkeler, bu düzenleme kapsamındaki koşulların sağlanıp sağlanmadığının tespitinde
dikkate alınır.
4.1.8.2.
Uygulamanın süresi
Bu uygulama, uluslararası faaliyetlerinin başlangıç
aşamasında olan bir çok uluslu işletme grubunun ATV’ye tabi olduğu ilk hesap
döneminden itibaren beş hesap dönemi boyunca geçerlidir.
Örneğin, bir çok uluslu işletme grubunun ilk kez 1/1/2025 tarihinden itibaren
ATV’ye tabi olması ve koşulları sağlaması durumunda, bu çok uluslu işletme
grubunun 31/12/2029 tarihinden sonra başlayan hesap dönemi için küresel ATV’si
sıfır olarak kabul edilmez.
Küresel ATV uygulamasının yürürlüğe girdiği tarihte
bu kuralların kapsamına giren çok uluslu işletme grubu için beş yıllık süre,
UTPR kurallarının yürürlüğe girdiği ilk hesap dönemi itibarıyla başlar. Buna
göre, 1/1/2025 tarihinden önce başlayan bir hesap dönemi için küresel ATV
mükellefiyeti şartlarını sağlayan bir çok uluslu işletme grubunun UTPR
uygulamasına 1/1/2025 tarihinden itibaren tabi olması durumunda, söz konusu
uygulama 1/1/2025 ila 31/12/2029 tarihleri arasında geçerli olur.
Bu kapsamda belirlenen beş hesap dönemi herhangi bir
sebeple askıya alınamaz. Örneğin, bir hesap dönemi için küresel ATV
mükellefiyeti şartlarını sağlayan bir çok uluslu işletme grubunun takip eden
dönemlerde konsolide hasılatının azalması nedeniyle mükellefiyet kapsamı dışına
çıkması durumunda beş yıllık süre işlemeye devam eder.
4.2. Yerel ATV’nin
mükellefi
Yerel
ATV’nin mükellefi, ek 1 inci madde kapsamındaki çok uluslu işletme grubuna
bağlı ve Türkiye’de yerleşik olan bağlı işletmeler ile iş ortaklıklarıdır.
5. İşletme Bazlı Kazanç veya Zararın
Hesaplanması
Bir bağlı işletmenin ilgili hesap dönemine ilişkin
işletme bazlı kazanç veya zararının hesaplanmasında başlangıç noktası, bağlı
işletmenin finansal muhasebe net kazanç veya zarar tutarıdır. Söz konusu tutarda ek 5 inci maddenin birinci fıkrası kapsamında
düzeltmeler yapılır.
5.1.
İşletme bazlı kazanç veya zararın hesaplanmasındaki esaslar
5.1.1.
Finansal hesaplar
Bir
bağlı işletmenin finansal muhasebe net kazanç veya zararı; grup içi işlemlerden
elde edilen kazanç ve zararlar ile gelir vergisi gideri dâhil olmak üzere söz
konusu bağlı işletmenin tüm gelir ve giderleri dikkate alınarak tespit edilen
net kazanç veya zararıdır. Muhasebe konsolidasyonu sürecinde gerçekleşen grup
içi işlemlere ilişkin düzeltmeler, bağlı işletmenin finansal muhasebe net
kazanç veya zararının tespitinde dikkate alınmaz.
5.1.2. Kullanılan para birimi ve dönüştürme esasları
Bir bağlı işletmenin net kazanç veya zararı,
konsolide finansal tabloların hazırlanmasında o bağlı işletmenin kazanç veya
zararını belirlemek için kullanılan muhasebe standardına göre tespit edilir.
Konsolide finansal tablolar, nihai ana işletme tarafından kabul edilebilir
finansal muhasebe standardına uygun olarak hazırlanan finansal tablolardır.
Bir bağlı işletmenin finansal muhasebe net kazanç
veya zararı, çok uluslu işletme grubunun konsolide finansal tablolarının
hazırlanmasında bağlı işletme için belirlenen ve söz konusu tablolarda
kullanılan para birimine dönüştürülerek hesaplanan net kazanç veya zarardır.
Bağlı işletmelerin işletme bazlı kazanç veya zararı, çok uluslu işletme
grubunun konsolide finansal hesaplarının hazırlanmasında kullanılan para
birimi cinsinden hesaplanır. Bu kapsamda işletme bazlı kazanç veya
zararının tespitine ilişkin tüm muhasebe
kayıtları da konsolide finansal tabloların hazırlanmasında kullanılan
yetkilendirilmiş finansal muhasebe standardına uygun olarak söz konusu para
birimine dönüştürülür.
Bağlı işletmelerin
müstakil finansal tablolarının hazırlanmasında kullanılan para birimi ile
kaydedilen işlemlerin eş zamanlı olarak konsolide finansal tabloların
hazırlanmasında kullanılan para birimine dönüştürülmemiş olması ve söz konusu
dönüştürme işlemlerinin konsolidasyon sürecinde gerçekleştirilmesi durumunda,
bağlı işletmenin işletme bazlı kazanç veya zararının hesaplanmasına ilişkin
tutarların, konsolide finansal tabloların hazırlanmasında kullanılan ilgili
yetkilendirilmiş finansal muhasebe standardının çeviri ilkelerine (örneğin, IAS/TMS
21) uygun şekilde, konsolide finansal tabloların hazırlanmasında kullanılan para
birimine çevrilmesi gerekir.
5.1.3. Yetkilendirilmiş finansal muhasebe standardının
kullanılması
Bir nihai ana işletmenin
kabul edilebilir finansal muhasebe standartlarına uygun olarak hazırlanmış
finansal tablolarının bulunmaması durumunda konsolide finansal tablolar,
gerektiğinde önemli rekabet bozulmalarını önlemek için düzeltilmesi gereken
bir yetkilendirilmiş finansal muhasebe standardı kullanılarak hazırlanan
tablolardır.
Bir bağlı işletmenin finansal
muhasebe net kazanç veya zararının tespitinde ya da bu kazanç veya zarardan
işletme bazlı kazanç veya zarara ulaşmak için yapılan düzeltmelerde bağlı
işletmenin azınlık payları dikkate alınmaz.
5.1.4. Diğer kapsamlı gelir
Belirli finansal muhasebe
standartları kapsamında konsolide finansal tabloların kâr/zarar tablosu yerine
diğer kapsamlı gelir bölümünde raporlanan gelir veya gider kalemleri, işletme
bazlı kazanç veya zararın hesaplanmasına dâhil edilmez. Ancak, diğer kapsamlı
gelir bölümünde raporlanan yeniden değerleme yöntemi kazanç veya zararları,
işletme bazlı kazanç veya zarar hesaplamasına dâhil edilir.
5.1.5. Bağlı işletmenin farklı muhasebe standardı kullanması
Bir
bağlı işletmenin finansal muhasebe net kazanç veya zararının, nihai ana
işletmenin konsolide finansal tablolarının hazırlanmasında kullanılan finansal
muhasebe standardına dayanılarak belirlenmesinin makul gerekçelerle mümkün olmadığı durumlarda, bağlı işletmenin ilgili
hesap dönemine ilişkin finansal muhasebe net kazanç veya zararı, başka bir
kabul edilebilir finansal muhasebe standardı veya yetkilendirilmiş bir finansal
muhasebe standardı kullanılarak belirlenebilir.
Bu durumda alternatif bir muhasebe standardının
kullanımı üç koşul ile sınırlandırılır.
a) Birinci koşul, bağlı işletmenin finansal
hesaplarının kabul edilebilir finansal muhasebe standardı veya yetkilendirilmiş
finansal muhasebe standardına göre tutulmasıdır. Bağlı işletmenin finansal
hesaplarını kabul edilebilir finansal muhasebe standardı veya yetkilendirilmiş
finansal muhasebe standardına göre tutmaması durumunda, bu işletmenin finansal
muhasebe kazancı, nihai ana işletmenin finansal muhasebe standardı kullanılarak
hesaplanmalıdır.
b) İkinci koşul, alternatif muhasebe standardına
göre tutulan finansal hesaplardaki bilgilerin güvenilir olmasıdır. Eğer bağlı
işletme, bir hesap dönemine ilişkin olarak bu koşulu karşılayamıyorsa, ilgili hesap dönemi için gerçek
gelir ve giderleri tespit etmeli ve hesaplarda yer alan bilgilerin güvenilir
olmasını sağlamak üzere mekanizmalar geliştirmeli ve uygulamalıdır.
c) Üçüncü koşul, alternatif muhasebe standardı
kullanımının, nihai ana işletmenin finansal muhasebe standardından 1 milyon
avro karşılığı Türk lirasını aşan kalıcı farklara yol açmaması gerektiğidir.
Kullanılan alternatif muhasebe standardının bu tutarı aşan kalıcı farklara neden
olması durumunda, bağlı işletmenin finansal hesaplarındaki ilgili kalemler,
nihai ana işletmenin finansal muhasebe standardı uyarınca kullanılan
muhasebeleştirme yöntemine uygun olacak şekilde düzeltilir. Bu kapsamda 1
milyon avronun Türk lirası karşılığı, 1 Ocak veya sonrasında başlayan hesap
dönemleri için geçerli olmak üzere, Avrupa Merkez Bankasınca yayımlanan önceki
yılın Aralık ayının ortalama döviz kuru dikkate alınarak Ocak ayında hesaplanır
ve Gelir İdaresi Başkanlığının resmî internet sitesinde (www.gib.gov.tr) ilan edilir.
Bir bağlı işletmenin finansal muhasebe net kazanç
veya zararının bu kapsamda alternatif bir finansal muhasebe standardı
kullanılarak tespit edilmesi durumunda da, para birimi dönüştürme işlemleri
bakımından Tebliğin (5.1.2.) bölümünde yer alan açıklamalar geçerlidir.
5.2. Finansal muhasebe net kazanç veya zararında yapılan
düzeltmeler
5.2.1.
İlaveler ve indirimler
Bir bağlı işletmenin
işletme bazlı kazanç veya zararının belirlenmesinde başlangıç noktası olan
finansal muhasebe net kazanç veya zararı, ticari kâr ve mali kâr arasında
oluşan geçici ve kalıcı farklılıkları gidermek için düzeltilir. Bu kapsamda
oluşan kalıcı farklılıkların giderilmesi ve işletme bazlı kazanç veya
zararın tespiti amacıyla, finansal
muhasebe net kazanç veya zararında ek 5 inci maddenin birinci fıkrası uyarınca aşağıdaki
kalemlere ilişkin düzeltmeler yapılır:
a) Net vergi gideri,
b) Kâr payları,
c) Öz sermaye kazanç
veya zararları,
ç) Yeniden değerleme yöntemi kazanç veya
zararları,
d) İşletmelerin yeniden yapılandırılması
kapsamında varlık ve borçların elden çıkarılmasından kaynaklanan kazanç veya
zararlar,
e) Asimetrik kur kazanç veya zararları,
f)
Kanunen yasaklanmış fiillere ve cezalara ilişkin yapılan ödemeler,
g) Önceki dönem muhasebe hataları veya ilke
değişiklikleri dolayısıyla oluşan tutarlar,
ğ) Emeklilik giderleri.
5.2.1.1. Net vergi gideri
Net vergi gideri tutarı, bağlı işletmenin finansal
muhasebe net kazanç veya zararına ilave edilir. Bu kapsamda yapılan net vergi gideri
düzeltmesi, bağlı işletmenin finansal muhasebe net kazanç veya zararında bir
artış ya da azalışa yol açabilir.
Örnek 1: (A) bağlı işletmesinin
vergiye tabi kazancı 100€, bu kazancına ilişkin olarak %20
kurumlar vergisi oranı üzerinden hesaplanan kurumlar vergisi 20€’dur (=
100€ x %20). (A)
bağlı işletmesinin hesaplanan kurumlar vergisinden başka bir vergi gideri
bulunmadığından, bu işletmenin net
vergi gideri 20€; finansal muhasebe net kazancı ise 80€ (= 100€ - 20€) olarak
hesaplanır. (A) bağlı işletmesinin finansal muhasebe net kazancına net vergi
giderinin ilave edilmesi sonucunda işletme bazlı kazanç 100€ (= 80€ + 20€);
vergi yükü ise %20 (= 20€ / 100€) olarak hesaplanır.
Bir bağlı işletmenin net vergi gideri aşağıdaki
kalemler üzerinden yapılan hesaplamanın net tutarıdır:
a) Gider olarak dikkate alınan tüm
kapsanan vergiler ile işletme bazlı kazanç veya zarar hesaplamasının dışında
tutulan kazanç üzerinden hesaplanan kapsanan vergiler de dâhil olmak üzere,
vergi giderine dâhil edilen tüm cari dönem ve ertelenmiş kapsanan vergiler,
b) Zararla sonuçlanan hesap dönemine
ilişkin hesaplanan ertelenmiş vergi varlığı,
c) Gider olarak dikkate alınan herhangi
bir nitelikli yerel ve küresel ATV ile mahiyeti itibarıyla benzer nitelikte
olan vergiler,
ç) Gider olarak
dikkate alınan herhangi bir nitelikli olmayan iade edilebilir isnat
vergisi.
5.2.1.1.1. Kapsanan
vergiler
Finansal muhasebe net kazanç veya zararının
hesaplanmasında gider olarak dikkate alınan ya da vergi giderine dâhil edilen
tüm kapsanan vergiler, işletme bazlı kazanç veya zararın tespitinde dikkate
alınır. Bu düzeltme, net vergi giderinde yapılacak düzeltme tutarını arttırır.
İşletme bazlı kazanç veya zararın hesaplanmasına
dâhil edilmeyen kazançlar üzerinden hesaplanan kapsanan vergiler de finansal
muhasebe net kazanç veya zararına eklenir.
Örnek 1: (A) bağlı işletmesinin
birinci hesap dönemindeki vergiye tabi kazancı 120€, bu kazancına ilişkin %10
kurumlar vergisi oranı üzerinden hesaplanan kurumlar
vergisi 12€’dur (= 120€ x %10). Ancak, vergiye tabi kazancın 20€'su işletme
bazlı kazancın tespitinde dikkate alınmayan kâr payı kazancı olup bu kazanca
isabet eden kapsanan vergi 2€ (= 20 x %10), düzeltilmiş kapsanan vergileri ise
10€'dur (= 12€ - 2€). Anılan bağlı işletmenin hesaplanan kurumlar vergisinden
başka bir vergi gideri bulunmadığından net vergi gideri 12€’dur. Bu durumda (A)
bağlı işletmesinin finansal muhasebe net kazancı 108€ (= 120€ - 12€) olarak
hesaplanır. İşletme bazlı kazanç hesaplamasına dâhil edilmeyen kazanca isabet
eden kapsanan vergi (2€) dâhil olmak üzere toplam (12€) net vergi gideri, (A)
bağlı işletmesinin finansal muhasebe net kazancına eklenerek birinci hesap
döneminin işletme bazlı kazancı 100€ (= 108€ + 12€ - 20€) ve vergi yükü %10 (=
10€ / 100€) olarak hesaplanır.
Bir bağlı işletme tarafından, yurt dışındaki bir
gerçek kişi veya kuruma yapılan ödemelere ilişkin olarak tevkifat yoluyla
kesilen vergiler, tevkifatı yapan bağlı işletmenin kapsanan vergisi olarak
değil gideri olarak dikkate alınır. Buna göre tevkifat yapan bağlı işletmenin
işletme bazlı kazancının belirlenmesinde söz konusu tutara ilişkin bir net
vergi gideri düzeltmesi yapılmaz.
5.2.1.1.2. Ertelenmiş
vergi varlığı
Bir hesap döneminde oluşan zarara ilişkin ertelenmiş
vergi varlığı, bu hesap döneminde yapılacak net vergi gideri düzeltme tutarının
tespitinde indirim olarak dikkate alınır.
Örnek 1: (A) işletmesinin birinci
hesap dönemindeki yerel mali zararı 100€ olup ilgili
ülkedeki %15 kurumlar vergisi oranı üzerinden 15€ (= 100€ x %15) tutarında
ertelenmiş vergi varlığı oluşturulmuştur. Dolayısıyla, finansal muhasebe
hesaplamaları kapsamında kaydedilen net zarar 85€’dur (= -100€ + 15€). İşletme
bazlı kazanç veya zarar hesaplamasında söz konusu ertelenmiş vergi varlığı (15€), finansal muhasebe net zararından indirilir ve (A)
işletmesinin işletme bazlı zararı 100€ (= -85€ - 15€ ) olarak hesaplanır.
Öte yandan, kapsanan vergilere ilişkin yapılan bir
düzeltme uyarınca dikkate alınan bir ertelenmiş vergi varlığı bu kapsamda
yapılacak düzeltmeye dâhil edilmez.
5.2.1.1.3. Nitelikli
yerel ATV
Kapsanan vergi olmayan nitelikli yerel ATV net
vergi gideri düzeltmesi tutarına ilave edilir. Öte yandan, nitelikli yerel ATV
mahiyetinde olmayan ancak kapsanan vergi tanımını karşılayan ve finansal
muhasebe net kazanç veya zararının hesaplamasında indirim konusu yapılmış olan
bir yerel asgari kurumlar vergisi, net vergi gideri düzeltmesinde kapsanan
vergi olarak dikkate alınır ve dolayısıyla finansal muhasebe net kazanç veya
zararına ilave edilir.
5.2.1.1.4. Küresel
ATV
Finansal tablolarda tahakkuk ettirilmiş olan
küresel ATV, net vergi gideri düzeltmesi tutarına dâhil edilerek finansal
muhasebe net kazanç veya zararına ilave edilir. Örneğin, bir çok uluslu işletme
grubunun, bir hesap dönemi için beklenen küresel ATV yükümlülüğünü finansal
tablolarında raporlaması durumunda, raporlanan bu tutar net vergi gideri düzeltmesi
tutarına ilave edilir.
5.2.1.1.5. Nitelikli
olmayan iade edilebilir isnat vergisi
Kapsanan vergi olarak dikkate alınmayan nitelikli
olmayan iade edilebilir isnat vergisi, ödendiği veya tahakkuk ettirildiği ve
finansal muhasebe net kazanç veya zararında gider olarak dikkate alındığı
durumda, net vergi gideri düzeltmesi tutarına dâhil edilerek finansal muhasebe
net kazanç veya zararına ilave edilir. Öte yandan, nitelikli olmayan iade
edilebilir isnat vergisi, bir hesap döneminde çok uluslu işletme grubuna iade
edildiğinde veya gelir olarak kaydedildiğinde, net vergi gideri düzeltmesi
tutarından ve aynı zamanda finansal muhasebe net kazanç veya zararından
indirilir.
5.2.1.2. İstisna tutulan kâr payları
Bir bağlı işletmenin müstakil olarak hesaplanan
finansal muhasebe net kazanç veya zararı, bir şeffaf işletmede sahip olunan
mülkiyet paylarına ilişkin alınan veya tahakkuk eden dağıtımlar dâhil olmak
üzere grup içi kâr payları ile portföy hisselerine ilişkin kâr payları da dâhil
olmak üzere iş ortaklıkları, ilişkili işletmeler ve diğer işletmelerdeki
mülkiyet paylarına ilişkin alınan kâr paylarını ihtiva edebilir. Bu durumda, ek
5 inci maddenin birinci fıkrasının (b) bendinin (2) numaralı alt bendi uyarınca,
bağlı işletmelerin finansal muhasebe net kazanç veya zararında, söz konusu kâr
paylarının net tutarı kadar düzeltme yapılır. Bu kapsamda, bir bağlı işletmenin
finansal muhasebe net kazancı, net kâr payı tutarı kadar azaltılır; finansal
muhasebe net zararı ise bu tutar kadar artırılır.
Çok uluslu işletme grubunun, bir işletmenin en az
%10 oranında mülkiyet payına sahip olması ya da bir bağlı işletmedeki mülkiyet
payının en az bir yıl boyunca elde tutulması durumunda, bu paylar veya diğer öz
sermaye payları üzerinden dağıtılan kâr payları ile yapılan diğer dağıtımlar,
istisna tutulan kâr payları olarak değerlendirilir. Ancak, kabul edilebilir
finansal muhasebe standardı kapsamında hem özkaynak hem de yükümlülük
bileşenlerine sahip bileşik finansal araçlardan kâr payı elde edildiği
durumlarda, sadece özkaynak bileşenine ilişkin elde edilen tutarlar istisna
tutulan kâr payları olarak kabul edilir.
5.2.1.2.1. Kısa
vadeli portföy hissedarlığı
ATV uygulamasında kısa vadeli portföy hissedarlığı;
çok uluslu işletme grubunun, bir işletmede %10’dan daha az oranda mülkiyet
payına sahip olması ve söz konusu mülkiyet payının bir yıldan az elde tutulması
durumunu ifade etmektedir. Bu kapsamda elde edilen kâr payları istisna tutulan
kâr payları tanımının dışında tutulmuştur. Buna göre kısa vadeli portföy
hissedarlığı kapsamında elde edilen kâr payları, bağlı işletmenin işletme bazlı
kazanç veya zararına dâhil edilir.
Mülkiyet payı sahipliğinin %10 oranını aşıp
aşmadığının tespitinde, çok uluslu işletme grubu tarafından bir işletmede sahip olunan ve kâr payı, sermaye
yedekleri veya oy kullanma hakkı gibi aynı hakları sağlayan tüm mülkiyet
payları toplanır.
Mülkiyet payının elde tutulma süresinin tespitinde,
söz konusu paya ilişkin kâr payı dağıtım tarihi dikkate alınır. Belirli bir pay
sınıfındaki mülkiyet payının elden çıkarılması, aynı sınıftan en son edinilen
mülkiyet payının elden çıkarılması olarak kabul edilir. Pay sınıfı, dağıtımı
yapan işletme tarafından ihraç edilen, birbiriyle değiştirilebilir ve aynı
haklara sahip paylardır. Örneğin, fesih durumunda kâr ve net varlıklar üzerinde
hak sağlayan adi paylar ile her hesap dönemi 100€ kâr payı sağlayan ve on hesap
dönemi içinde 2.000€ karşılığında itfa edilebilen imtiyazlı paylar, bir
işletmenin iki pay sınıfını oluşturur. Buna
göre imtiyazlı payların elden çıkarılması, adi payların elde tutulma süresini
etkilemez.
Elde tutma süresi, her bir bağlı işletme bakımından
ayrı olarak değerlendirilir. Bağlı işletmenin ilgili mülkiyet payını en az on
iki ay ve kesintisiz olarak elde tutması durumunda, bir yıl boyunca elde
tutulma şartı sağlanmış olur. Bu şart, yalnızca dağıtımın elde edildiği
mülkiyet payıyla ilgilidir ve dağıtımın aynı koşulun geçerli olduğu başka bir
dağıtımdan finanse edilip edilmediğinin ayrıca belirlenmesini gerektirmez.
Örneğin bir bağlı işletmeye, müşterek bir fondaki mülkiyet payına ilişkin kâr
dağıtımı yapılması durumunda, bu pay için elde tutma süresi belirlenir; ancak
bu müşterek fonun dağıttığı kâr payının kaynağı olan pay senedinin ne kadar
süre elde tutulduğunun belirlenmesine gerek yoktur.
Kısa vadeli portföy hissedarlığı kapsamında elde
edilen kâr paylarına ilişkin yurt içinde ödenen tüm vergiler düzeltilmiş
kapsanan vergi tutarına dâhil edilir. Öte yandan, küresel ATV bilgi
beyannamesini veren bağlı işletme, portföy hissedarlıkları ile ilgili olarak
elde edilen tüm kâr paylarını işletme bazlı kazanç hesaplamasına dâhil etmek
için, her bir bağlı işletme adına beş yıllık bir seçim yapabilir. Bu seçimin
yapılması durumunda, söz konusu seçime tabi bağlı işletmelerin portföy
hissedarlığına ilişkin tüm kâr payları, mülkiyet payının bir yıldan az süreyle
elde tutulup tutulmadığına bakılmaksızın ilgili bağlı işletmenin işletme bazlı
kazanç veya zarar hesaplanmasına dâhil edilir.
Örnek 1: (A) işletmesi,
ATV’ye tabi bir çok uluslu işletme grubunun bağlı işletmesidir. (A) bağlı
işletmesiyle ilişkili olmayan (B) işletmesinin, kâr dağıtımı ve sermaye
üzerinde eşit hak sağlayan ihraç edilmiş 10.000 adet aynı sınıfa ait adi pay
senedi bulunmaktadır. (A) işletmesi, (B) işletmesinin söz konusu
pay senetlerinin 200 adedini 1/7/2025 tarihinde; 100 adedini ise 31/3/2026
tarihinde satın almıştır. (B) işletmesi tarafından 31/12/2026 tarihinde pay
başına 0,10€ kâr payı dağıtılmıştır.
(A) işletmesi, (B) işletmesindeki payların
%10'undan daha azına %3 [= (200 + 100) / 10.000] sahiptir. Ayrıca, (A)
işletmesi tarafından 31/3/2026 tarihinde satın alınan 100 adet adi pay
senedinin, kâr payının dağıtıldığı tarihte bir yıldan az süredir
elde tutulması nedeniyle, bu paylara ilişkin kısa vadeli portföy hissedarlığı
söz konusu olur. Bu durumda, bu paylar üzerinden elde edilen 10€ (= 100 adet x
0,10€) kâr payı, (A) işletmesinin işletme bazlı
kazancının hesaplanmasında dikkate alınır. Öte yandan, kâr payının
dağıtıldığı tarihte bir yıldan uzun süredir elde tutulan 200 adet adi pay
senedine ilişkin elde edilen 20€ (= 200 adet x 0,10€) kâr payı,
istisna tutulan kâr payı olarak değerlendirilir.
Örnek 2: Diğer tüm veriler Örnek 1
ile aynı olmak üzere; (A) işletmesi, sahip olduğu adi pay
senetlerinin 40 adedini 30/9/2026 tarihinde elden çıkarmıştır. Elden çıkarılan
söz konusu paylar, (A) işletmesi tarafından aynı sınıftan en son
satın alınan payların satışı olarak kabul edilir. Dolayısıyla, (A) işletmesinin
31/3/2026 tarihli pay senetleri 60 adet (= 100 - 40) kalmıştır. Bu pay
senetlerinin (60 adet), kâr payının dağıtıldığı 31/12/2026 tarihinde bir yıldan
daha az süredir elde tutulması nedeniyle, bu paylara ilişkin olarak kısa vadeli
portföy hissedarlığı söz konusu olur. Bu durumda, bu paylar üzerinden elde
edilen kâr payı 6€ (= 60 adet x 0,10€), (A) işletmesinin işletme
bazlı kazancının hesaplanmasında dikkate alınır. Öte yandan, kâr payının
dağıtıldığı tarihte bir yıldan uzun süredir elde tutulan 200 adet adi pay senedine
ilişkin elde edilen 20€ (= 200 adet x 0,10€) kâr payı, istisna
tutulan kâr payı olarak değerlendirilir.
5.2.1.2.2. Yatırım
işletmelerindeki mülkiyet payı
Vergilendirilebilir dağıtım yöntemi seçimine tabi
olan bir yatırım işletmesindeki mülkiyet paylarına ilişkin elde edilen kâr
payları veya diğer dağıtımlar, istisna tutulan kâr payları kapsamında değildir.
Dolayısıyla, bu kapsamda elde edilen kâr payları veya diğer dağıtımlar, bağlı
işletme sahibinin işletme bazlı kazanç veya zararının hesaplamasına dâhil
edilir.
5.2.1.3. Öz sermaye kazanç veya zararları
Bir bağlı işletmenin finansal muhasebe net kazanç
veya zararına dâhil edilen aşağıdaki kalemler, işletme bazlı kazanç veya
zararın tespitinde dikkate alınmaz:
a) Portföy hissedarlığı hariç olmak üzere bir
mülkiyet payının gerçeğe uygun değerindeki değişikliklerden kaynaklanan kazanç
veya zararlar.
b) Bir mülkiyet payına ilişkin olarak özkaynak
muhasebesi yöntemi uyarınca finansal muhasebe net kazanç veya zararına dâhil
edilen kâr veya zararlar.
c) Portföy hissedarlığı hariç olmak üzere bir
mülkiyet payının elden çıkarılmasından kaynaklanan kazanç veya zararlar.
5.2.1.3.1. Gerçeğe
uygun değerdeki değişimler
Piyasa değerine göre değerleme dâhil olmak üzere
gerçeğe uygun değer muhasebesi yöntemi kullanılarak muhasebeleştirilen mülkiyet
paylarının gerçeğe uygun değerindeki değişiklikler sonucu oluşan kazanç veya
zararlar, işletme bazlı kazanç veya zararın tespitinde dikkate alınmaz. Bu kapsamda, oluşan
gerçeğe uygun değer kazançları finansal muhasebe net kazancından indirilir,
oluşan gerçeğe uygun değer zararları ise bu kazanca ilave edilir. Ancak, portföy hissedarlığı kapsamındaki bir
mülkiyet payının gerçeğe uygun değerindeki değişikliklerden kaynaklanan kazanç
veya zararlar bu kapsamda değerlendirilmez.
Bununla birlikte, bir hesap dönemi içerisinde oluşan
ve işletme bazlı kazanç veya zararın tespitinde dikkate alınmayan gerçeğe uygun
değer kapsamında yapılan düzeltmelerde ilgili mülkiyet payına ilişkin yapılan
dağıtımlar da dikkate alınır.
5.2.1.3.2. Özkaynak
yöntemi muhasebesi
Özkaynak yöntemi kullanılarak muhasebeleştirilen
kazanç veya zarar tutarı, işletme bazlı kazanç veya zararın tespitinde dikkate
alınmaz. Özkaynak yönteminde işletme sahibi, işletmenin vergi sonrası kazanç
veya zararından kendi payına düşen tutarı finansal muhasebe net kazanç veya
zararının hesaplamasına dâhil eder.
Özkaynak yöntemi net kazancı, finansal muhasebe net
kazanç veya zarar tutarından indirilir; özkaynak yöntemi zararı ise finansal
muhasebe net kazanç veya zararına ilave edilir. Özkaynak yöntemi kazanç veya
zararı, işletme sahibinin bulunduğu ülkenin kanunları kapsamında söz konusu
kazanç veya zararın vergilendirilebilir kazanç hesaplamasına dâhil edilip
edilmediğine bakılmaksızın, işletme bazlı kazanç veya zarar hesaplamasına dâhil
edilmez. Ayrıca, özkaynak yöntemine göre muhasebeleştirilen bir işletme,
sahibinin ülkesinde vergi şeffaf bir işletme olarak nitelendirilse bile, hesap
dönemi bazındaki kazanç veya zararı yine işletme sahibinin işletme bazlı kazanç
veya zarar hesaplamasına dâhil edilmez.
İşletme bazlı kazancın tespitinde kabul edilmeyen öz
sermaye kazanç veya zararlarına ilişkin yapılacak düzeltmeler, iş ortaklığı
mülkiyet payları için de geçerlidir.
5.2.1.3.3. Elden
çıkarma kazanç veya zararları
Çok uluslu işletme grubunun, satış anında toplamda
%10 veya daha fazla mülkiyet payına sahip olduğu herhangi bir işletmedeki
mülkiyet payının elden çıkarılmasından kaynaklanan kazanç ve zararlar, işletme
bazlı kazanç veya zararın tespitinde dikkate alınmaz. Ancak, portföy
hissedarlığı kapsamındaki bir mülkiyet payının elden çıkarılmasından kaynaklanan
kazanç ve zararlar bu kapsamda değerlendirilmez.
Bu kapsamda kullanılan portföy hissedarlığı tanımı,
istisna tutulan kâr payları kapsamında kullanılan tanımla aynı olmakla
birlikte, öz sermaye kazanç veya zararları bakımından elde tutma süresi şartı
dikkate alınmaz. Dolayısıyla, işletme bazlı kazanç veya zararın belirlenmesinde
dikkate alınmayan öz sermaye kazanç veya zararlarının tespitinde, yalnızca
mülkiyet payı kriterinin sağlanıp sağlanmadığı değerlendirilir.
Kabul edilebilir finansal muhasebe standartları uyarınca,
bir yabancı iştirakteki net yatırımdan kaynaklanan döviz kuru riskinden korunma
araçlarına ilişkin kur farkı kazanç veya zararları, konsolide finansal
tablolardan diğer kapsamlı gelir tablosunda muhasebeleştirilir. Ancak, söz
konusu kazanç veya zararların finansal muhasebe net kazanç veya zararında
raporlanmış olması durumunda, bu kazanç veya zararlara ilişkin küresel ATV
bilgi beyannamesini veren bağlı işletme tarafından beş yıllık bir seçim
yapılabilir. Şu kadar ki, portföy hissedarlığı kapsamındaki döviz kuru
riskinden korunma araçlarından kaynaklanan kur farkı kazanç veya zararları bu
seçime tabi değildir.
5.2.1.3.4. Öz sermaye
yatırımı dâhil etme seçimi
Ek 5 inci maddenin ikinci fıkrası uyarınca talep
eden mükellefler, öz sermaye kazanç veya zararlarını ülkesel bazlı kazanca
dâhil etmeyi seçebilir. Bu seçim, küresel ATV bilgi beyannamesini veren bağlı
işletmenin talebiyle yapılacak olup bu seçimi yapan mükellefler, takip eden
dört hesap dönemi boyunca bu tercihlerinden vazgeçemezler.
Öz sermaye yatırımı dâhil etme seçimi, seçimin
yapıldığı ülkede bulunan bağlı işletmelerin sahip olduğu portföy hissedarlığı
dışındaki tüm mülkiyet payları için ülkesel bazlı olarak ve toplamda beş hesap
dönemi için geçerlidir. Ancak, bu seçim kapsamında bir mülkiyet payına ilişkin
zararın işletme bazlı kazanç veya zararın hesaplanmasına dâhil edilmesi
durumunda, söz konusu mülkiyet payı bakımından bu seçim, süresi bittikten sonra
da uygulanmaya devam eder.
Bir öz sermaye yatırımı dâhil etme seçimi
yapıldığında, nitelikli mülkiyet payı dışındaki bir mülkiyet payı sahibi
tarafından aşağıda sayılan kalemler, işletme bazlı kazanç veya zarara dâhil
edilir:
i. Bu mülkiyet payı sahibinin piyasa değeri veya
değer düşüklüğü üzerinden ya da gerçekleşme esasına göre vergilendirilmesi ve gelir vergisi giderinin mülkiyet payındaki piyasa
değeri hareketlerine veya değer düşüklüklerine ilişkin ertelenmiş vergi
giderini içermesi durumunda, söz konusu mülkiyet payına ilişkin gerçeğe uygun
değer kazanç veya zararları ile değer düşüklükleri.
ii. Sahip olunan mülkiyet payının vergi şeffaf bir
işletmeye ait olması ve işletme sahibinin söz konusu payı özkaynak yöntemine
göre raporlaması durumunda, söz konusu mülkiyet payına atfedilebilen kâr veya
zararlar.
iii. Yerel vergiye tabi kazanca dâhil edilen ve söz
konusu mülkiyet payının elden çıkarılmasından doğan kazanç veya zararlar.
Öte yandan, işletme bazlı kazanç veya zarar
hesaplamasına dâhil edilen söz konusu kâr, kazanç veya zararlara ilişkin, tüm
cari ve ertelenmiş vergi giderleri veya faydaları kapsanan vergilere dâhil
edilir.
Nitelikli mülkiyet payı; yerel vergi uygulamaları
bakımından öz sermaye yatırımı olarak kabul edilen ve faaliyet gösterdiği
ülkedeki yetkilendirilmiş finansal muhasebe standardına göre öz sermaye payı
olarak değerlendirilen, ancak varlıkları, yükümlülükleri, gelirleri, giderleri
ve nakit akışları çok uluslu işletme grubunun konsolide finansal tablolarında
birebir konsolide edilmeyen vergi şeffaf işletmeye yapılan bir yatırımdır.
5.2.1.3.5. Vergi
şeffaf işletmeler aracılığıyla elde edilen vergi kredisi
Bir vergi şeffaf işletme tarafından sahip olunan ve
bu işletmenin doğrudan ya da dolaylı mülkiyet payı sahibine aktarılan bir vergi
kredisi, söz konusu kredinin niteliği dikkate alınarak işletme sahibinin ATV
hesaplamasına dâhil edilir. Örneğin, bir vergi şeffaf işletme aracılığıyla
işletme sahibine aktarılan nitelikli iade edilebilir vergi kredisi, işletme
sahibinin işletme bazlı kazanç veya zararında gelir olarak dikkate alınır. Öte
yandan, bir vergi şeffaf işletme aracılığıyla işletme sahibine aktarılan
nitelikli olmayan iade edilebilir vergi kredisi, işletme sahibinin işletme
bazlı kazancına dâhil edilmez ve düzeltilmiş kapsanan vergilerinden indirilir.
5.2.1.4. Yeniden değerleme yöntemi kazanç
veya zararı
Maddi duran varlıkların muhasebeleştirilmesine
ilişkin olarak yeniden değerleme yönteminin tercih edilmesi durumunda, diğer
kapsamlı gelir tablosunda raporlanan yeniden değerleme yöntemi kazanç veya
zararları, finansal muhasebe net kazanç veya zararına ilave edilir. Ayrıca, bu
kapsamda yeniden değerlemeye ilişkin kaydedilen bir değerleme zararı veya
amortisman tutarındaki ilave artış, işletme bazlı kazanç veya zarar
hesaplamasına dâhil edilir.
Diğer kapsamlı gelirde raporlanan kazanç veya
zararın, kapsanan vergiler indirildikten sonra kalan net tutar ile kaydedilmesi
durumunda, söz konusu kapsanan vergi ilgili kazanç veya zarar tutarına ilave
edilir. Dâhil edilen yeniden değerleme yöntemi kazanç veya zararı ile ilişkili
tüm cari dönem ve ertelenmiş kapsanan vergiler, ek 4 üncü maddenin üçüncü
fıkrası uyarınca düzeltilmiş kapsanan vergilerin hesaplanmasında dikkate
alınır.
Yeniden değerleme yöntemine tabi maddi duran varlıkların
muhasebeleştirilmesinde gerçeğe uygun değer yöntemi yerine gerçekleştirme yöntemi
seçilebilir. Böyle bir seçim yapılması durumunda, diğer kapsamlı gelirde
raporlanan bu kazanç veya zararlar, söz konusu varlıklar elden çıkarılıncaya
kadar işletme bazlı kazanç veya zarar hesaplamasına dâhil edilmez. Bu seçime
tabi varlıklara ilişkin amortisman tutarı, yeniden değerleme yöntemi artış veya
azalışları dikkate alınmadan belirlenir. Diğer kapsamlı gelirde raporlanan
kazanç veya zararlara ilişkin kapsanan vergiler de aynı şekilde ilgili varlık
elden çıkarılıncaya kadar düzeltilmiş kapsanan vergilere dâhil edilmez.
5.2.1.5. İşletmelerin yeniden yapılandırılması kapsamında
varlık ve borçların elden çıkarılmasından kaynaklanan kazanç veya zararlar
Varlık ve yükümlülüklerin devrinden kaynaklanan
kazanç veya zararlar, işletme bazlı kazanç veya zararın hesaplanmasında dikkate
alınır. Öte yandan, ek 11 inci maddenin altıncı fıkrası uyarınca, işletmelerin
yeniden yapılandırılması kapsamında varlıkların ve borçların devredilmesi
sonucu oluşan kazanç veya zararlar, devreden bağlı işletmenin işletme bazlı
kazanç veya zararının tespitinde dikkate alınmaz. Dolayısıyla bu kapsamda elde
edilen kazançlar, finansal muhasebe net kazanç veya zararından indirilir, elde
edilen zararlar ise bu kazanç veya zarara ilave edilir. Ancak ek 11 inci
maddenin yedinci fıkrası uyarınca, işletmelerin yeniden yapılandırılması
kapsamında varlıkların ve borçların devredilmesi sonucu oluşan kazanç veya
zararların devreden bağlı işletme tarafından nitelikli olmayan kazanç veya
zarar esasına göre muhasebeleştirildiği durumda, devreden bağlı işletmenin bu
işlemlerden doğan kazanç veya zararı, nitelikli olmayan kazanç veya zarar
tutarı ile sınırlı olmak üzere dikkate alınır. Dolayısıyla, bu kapsamda
devirden kaynaklanan yerel vergiye tabi kazanç veya zarar ile finansal muhasebe
net kazanç veya zararından küçük olanı, işletme bazlı kazanç veya zararın
hesaplanmasına dâhil edilir.
5.2.1.6. Asimetrik kur kazanç veya
zararları
ATV uygulaması uyarınca, bağlı işletmenin muhasebe
ve vergi hesaplamalarında kullandığı para birimlerinin aynı olduğu durumlarda
döviz kuru kazanç veya zararları için herhangi bir düzeltme yapılmaz. Bu
durumlarda, yerel vergi mevzuatı açısından döviz kuru kazanç veya zararlarına
vergi uygulanıp uygulanmadığına bakılmaksızın, finansal hesaplara yansıtılan bu
kazanç veya zararlar, işletme bazlı kazanç veya zarar hesaplamasına dâhildir.
Bununla birlikte, bir bağlı işletme tarafından
muhasebe ve vergi hesaplamalarında kullanılan para birimlerinin farklı olması
durumunda oluşan asimetrik kur kazanç veya zararları, ATV hesaplamaları
kapsamında düzeltilir.
Asimetrik kur kazanç veya zararları, bağlı
işletmenin vergi hesaplamalarında kullandığı para birimi, muhasebe
hesaplamalarında kullandığı para birimi ve üçüncü bir yabancı para birimi
arasındaki ilişkiye dayalı olarak ortaya çıkar.
Vergi hesaplamalarında kullanılan para birimi, bağlı
işletmenin bulunduğu ülkedeki kapsanan vergilerin tespiti amacıyla vergiye tabi
kazanç veya zararın belirlenmesi için kullanılan para birimidir. Muhasebe
hesaplamalarında kullanılan para birimi, bağlı işletmenin finansal muhasebe net
kazanç veya zararını belirlemek için kullanılan para birimidir. Üçüncü bir
yabancı para birimi ise bağlı işletmenin vergi veya muhasebe hesaplamalarında
kullandığı para biriminden farklı bir para birimidir.
Oluşan her bir asimetrik kur kazanç veya zararına
ilişkin yapılması gereken düzeltmeler aşağıda açıklanmaktadır:
a) Bir bağlı işletmenin muhasebe
hesaplamalarında kullandığı para biriminde gerçekleşen ve vergi
hesaplamalarında kullanılan para biriminin farklı
olması durumunda vergiye tabi kazanç veya zarar oluşturan işlemlere ilişkin
düzeltme yapılır. Bu durumda, vergiye tabi döviz kuru kazanç veya zararları,
finansal muhasebe net kazanç veya zararına dâhil edilir. Bu kapsamda, vergiye
tabi döviz kuru kazanç tutarı finansal muhasebe net kazanç veya zararına ilave
edilir ve vergiye tabi döviz kuru zarar tutarı finansal muhasebe net kazanç
veya zararından indirilir. Bu düzeltme, muhasebe işlemleri bakımından herhangi
bir döviz kuru kazanç veya zararı oluşmamasına rağmen
vergiye tabi döviz kuru kazanç veya zararının ortaya çıkması durumunda da
yapılır.
b) Vergi hesaplamalarında kullanılan
para biriminde gerçekleşen ve muhasebe hesaplamalarında kullanılan para
biriminin farklı olması nedeniyle, muhasebe
hesaplamaları bakımından bir kazanç veya zarar oluşturan işlemler
nedeniyle düzeltme yapılır. Dolayısıyla, muhasebe hesaplarına dâhil olan döviz
kuru kazancı, finansal muhasebe net kazanç veya zararından indirilir; muhasebe
hesaplarına dâhil olan döviz kuru zararı ise bu kazanç veya zarara ilave
edilir. Bu düzeltme, vergiye tabi bir döviz kuru kazanç veya zararı oluşmadığı
ancak muhasebe hesaplamaları bakımından döviz kuru kazanç veya zararı oluştuğu durumda da yapılır.
c) Üçüncü bir yabancı para birimi cinsinde
gerçekleştirilen işlemlerin bağlı işletmenin muhasebe hesaplamalarında
kullandığı para birimi bakımından döviz kuru kazanç veya zararı ile
sonuçlanması durumunda, söz konusu döviz kuru kazanç tutarı finansal muhasebe
net kazanç veya zararından indirilir; döviz kuru zararı ise bu kazanç veya
zarara ilave edilir.
ç) Üçüncü bir yabancı para birimi
cinsinde gerçekleştirilen işlemlerin, bağlı işletmenin vergi hesaplamalarında
kullandığı para birimi bakımından döviz kuru kazanç veya zararı ile
sonuçlanması durumunda, söz konusu döviz kuru kazanç tutarı finansal muhasebe
net kazanç veya zararına ilave edilir; döviz kuru zararı ise bu kazanç veya
zarardan indirilir. Dolayısıyla, vergi hesaplamalarında kullanılan para
birimine göre belirlenen kazanç veya zarar, işletme bazlı kazanç veya zarara
dâhil edilir. Bu kural, vergi hesaplamalarında kullanılan para birimindeki
döviz kuru kazanç veya zararının vergiye tabi kazanca dâhil edilip edilmediğine
veya bağlı işletmenin bulunduğu yerde vergiye tabi olup olmadığına bakılmaksızın
uygulanır.
Asimetrik kur kazanç veya zararlarına ilişkin
yapılacak düzeltme, bağlı işletmenin vergi ve muhasebe işlemlerinde kullanılan
para birimleri dikkate alınarak belirlenmesine rağmen söz konusu düzeltmenin
sonucunda ortaya çıkan tutar, çok uluslu işletme grubunun konsolide finansal
tablolarının hazırlanmasında kullanılan para birimine dönüştürülür.
Örnek 1: (A) işletmesi, ATV’ye tabi
bir çok uluslu işletme grubunun %20 oranında kurumlar vergisi uygulanan (A)
ülkesinde bulunan bir bağlı işletmesidir. (A) işletmesi, muhasebe
ve vergi hesaplamalarında hesap dönemi olarak takvim yılını kullanmaktadır. (A)
işletmesi vergi hesaplamalarında para birimi olarak (₺), muhasebe
hesaplamalarında ABD dolarını ($) kullanmaktadır. Birinci hesap döneminin
başında (A) işletmesinin 625$ diğer geliri ve 1.000$ nominal
değere sahip faizsiz bir tahvili bulunmaktadır. Söz konusu hesap döneminin
başında (₺) / ($) kuru 1₺ = 1$ iken hesap döneminin sonunda kur,
1₺ = 1,25$’a yükselmiştir. Bu durumda, tahvilin (₺) cinsinden
değerindeki azalış 200₺ [= (1.000₺ / 1,25) – 1.000₺] olarak
hesaplanır ve söz konusu döviz kuru zararı, (A) işletmesinin
birinci hesap dönemindeki vergiye tabi kazancının hesaplanmasında dikkate
alınır. Öte yandan, söz konusu tahvilin finansal hesaplarda aynı para birimi
($) cinsinden kayıtlı olması nedeniyle, (A) işletmesinin muhasebe
kazancında herhangi bir değişiklik olmaz.
Aşağıda
yer alan tablonun soldaki sütunu, (A) işletmesinin yerel vergi hesaplamalarına
ilişkin kârını ve vergi yükünü (₺) cinsinden gösterirken, sağdaki sütunu
aynı kalemleri muhasebe hesaplamaları bakımından ($)
cinsinden göstermektedir. Para birimi
dönüştürme işlemleri, hesap dönemi sonundaki kur (1₺ = 1,25$) üzerinden
gerçekleştirilmiştir.
Vergi İşlemlerinde
Kullanılan Para Birimi (₺)
Muhasebe İşlemlerinde
Kullanılan Para Birimi ($)
Diğer Gelirler
500
Diğer Gelirler
625
Döviz Kuru Zararı
(200)
Döviz Kazancı/Zararı
–
Toplam Kâr
300
Toplam Kâr
625
Vergi Tutarı
60
Vergi Tutarı
75
Vergi Yükü
%20
Vergi Yükü
%12
Bu durumda, (₺)’nin
değerinin artması, (A) işletmesinin (₺) cinsinden kârında ve buna
karşılık gelen vergi giderinde bir azalmaya neden olur; ancak muhasebe
hesaplarında tahvile ilişkin döviz kuru zararı gösterilmez. Çünkü hem tahvil
hem de muhasebe hesapları aynı para birimi cinsinden belirlenmiştir. Buna göre,
(A) işletmesinin yerel vergi hesaplamalarında
kullandığı para birimi cinsinden hesaplanan vergi yükü %20
(= 60₺ / 300₺) iken, finansal muhasebe hesaplamalarında kullandığı para birimi cinsinden hesaplanan vergi
yükü %12'dir (= 75$ / 625$).
Oluşan döviz kuru zararı,
muhasebe ve vergi hesaplamalarında kullanılan para birimi arasındaki kur hareketlerinden
kaynaklanır. Buna göre, bu zarar (a) paragrafı uyarınca oluşan bir asimetrik
kur kazanç veya zararıdır. Vergi hesaplamaları kapsamında tanınan zarar tutarı,
ilgili kur (1₺ = 1,25$) üzerinden ($)’a
dönüştürülür ve 250$ (= 200₺ x 1,25) olarak
hesaplanır. Bu tutar işletmenin finansal muhasebe net kazanç veya zararından
indirilir. Aşağıdaki tabloda ATV uygulaması kapsamındaki vergi yükü
hesaplamasına dâhil edilen asimetrik kur zararının etkisi gösterilmektedir.
Muhasebe İşlemlerinde Kullanılan Para Birimi ($)
Diğer
Gelirler
625
Asimetrik
Döviz Kuru Zararı Düzeltmesi
(250)
Toplam Kâr
375
Vergi Tutarı
(75)
Ülkesel Bazlı
Vergi Yükü
%20
Örnek 2: (A) işletmesi, ATV’ye tabi
bir çok uluslu işletme grubunun %20 oranında kurumlar vergisi uygulanan (A)
ülkesinde bulunan bir bağlı işletmesidir. (A) işletmesi, muhasebe
ve vergi hesaplamalarında hesap dönemi olarak takvim yılını kullanmaktadır. (A)
işletmesi vergi hesaplamalarında para birimi olarak (₺), muhasebe
hesaplamalarında ($) kullanmaktadır. (A) işletmesi, birinci hesap
döneminin başında (₺) cinsinden bir kredi sözleşmesi imzalamış ve bu
hesap döneminin sonunda 500₺ faiz gideri tahakkuk ettirmiştir. Bu hesap
döneminde kur 1₺ = 1$ olduğundan söz
konusu faiz gideri konsolide finansal tablolarda 500$ faiz gideri olarak
kaydedilmiştir.
İkinci hesap
döneminde (₺) / ($) kuru 1₺ = 1,25$’a yükselmiştir. (A) işletmesinin
bu dönemde 1.000₺ diğer geliri bulunmakta olup birinci hesap döneminin
sonunda tahakkuk eden 500₺ tutarındaki faiz giderini
ödemiştir. Buna göre, (₺)’nin ($)
karşısında değerinin artması (1₺ = 1,25$) nedeniyle ödenen 500₺
finansal hesaplarda 625$’a karşılık gelir. Tahakkuk eden faiz gideri tutarı
(500$) ile ödenen tutar (625$) arasındaki fark olan 125$, konsolide finansal
tablolarda döviz kuru zararı veya ek faiz gideri olarak yansıtılır. Kredi ve faiz gideri, vergi işlemlerinde kullanılan para
birimi (₺) cinsinden ifade edildiği için bu fark herhangi bir
vergiye tabi kazanç veya zarara yol açmaz.
Aşağıda
yer alan tablonun soldaki sütunu, (A) işletmesinin
ikinci hesap dönemindeki yerel vergi hesaplamalarına ilişkin kârını ve vergi
yükünü (₺) cinsinden gösterirken, sağdaki sütunu aynı kalemleri muhasebe
hesaplamaları bakımından ($) cinsinden göstermektedir. Para
birimi dönüştürme işlemleri hesap dönemi sonundaki kur (1₺ = 1,25$)
üzerinden gerçekleştirilmiştir.
Vergi İşlemlerinde Kullanılan Para Birimi (₺)
Muhasebe İşlemlerinde Kullanılan Para Birimi ($)
Diğer Gelirler
1.000
Diğer Gelirler
1.250
Döviz Kuru Kazancı/Zararı
–
Döviz Kuru Zararı
(125)
Toplam Kâr
1.000
Toplam Kâr
1.125
Vergi Tutarı
(200)
Vergi Tutarı
(250)
Vergi Yükü
%20
Vergi Yükü
%22,2
Bu durumda (₺)’nin değerinin
artması, (A) işletmesinin ($) cinsinden bir döviz kuru
zararına veya ödenecek faiz tutarının artmasına neden olur. Ancak hem ödenecek
faiz hem de vergi hesaplamaları aynı para birimi cinsinden olduğu için (₺),
vergiye tabi bir döviz kuru zararı oluşmaz. Buna göre, (A)
işletmesinin yerel vergi hesaplamalarında kullandığı para birimi cinsinden
(₺) hesaplanan vergi yükü %20 (= 200₺ / 1.000₺) iken,
finansal muhasebe hesaplamalarında kullandığı para birimi cinsinden hesaplanan
vergi yükü %22,2'dir (= 250$ / 1.125$).
Oluşan
döviz kuru zararı, muhasebe ve vergi
hesaplamalarında kullanılan para birimi arasındaki döviz kuru
hareketlerinden kaynaklanır. Buna göre, bu zarar (b) paragrafı uyarınca oluşan
bir asimetrik kur kazanç veya zararıdır. Muhasebe hesaplamaları kapsamında
tanınan zarar tutarı (125$), işletmenin finansal muhasebe net kazanç veya zararına
ilave edilir. Aşağıdaki tabloda, ATV uygulaması kapsamındaki vergi yükü
hesaplamasına dâhil edilen asimetrik kur zararının etkisi gösterilmektedir.
Muhasebe
İşlemlerinde Kullanılan Para Birimi ($)
Diğer
Gelirler
1.250
Döviz Kuru
Zararı
(125)
Asimetrik
Döviz Kuru Zararı Düzeltmesi
125
Toplam Kâr
1.250
Vergi Tutarı
(250)
Ülkesel Bazlı
Vergi Yükü
%20
Örnek 3: (A) işletmesi, ATV’ye tabi
bir çok uluslu işletme grubunun %15 oranında kurumlar vergisi uygulanan (A)
ülkesinde bulunan bir bağlı işletmesidir. (A) işletmesi muhasebe ve vergi
hesaplamalarında hesap dönemi olarak takvim yılını kullanmaktadır. Ayrıca, (A)
işletmesi vergi hesaplamalarında para birimi olarak (₺), muhasebe
hesaplamalarında ($) kullanmaktadır. Birinci hesap döneminde, İngiliz sterlini
(£) / (₺) kuru, 1£ = 1,1₺; (£) / ($) kuru, 1£ = 1,8$ ve ($) /
(₺) kuru 1$ = 0,61₺'dir. Birinci hesap döneminde, (A)
işletmesi 100£ tutarında vadeli satış yapmış olup yerel vergi hesaplamaları
bakımından 110₺ (= 100£ x 1,1) ve finansal muhasebe hesaplamaları
bakımından 180$ (= 100£ x 1,8) alacak tahakkuk ettirmiştir.
İkinci hesap döneminde (A)
işletmesinin 200₺ diğer geliri bulunmakta olup birinci hesap döneminde
kaydedilen alacak tutarını (100£) tahsil etmiştir. Bu hesap döneminde (£)’in
(₺) ve ($)’a karşı değeri artmıştır (1£ = 1,21₺; 1£ = 1,98$) ancak ($) / (₺) kuru değişmemiştir (1$ = 0,61₺).
İngiliz sterlininin
değerinin artması, vergi hesaplamaları bakımından 11₺ (=
121₺ – 110₺) döviz kuru kazancı oluşturur. Çünkü (A)
işletmesi, vergi hesaplamalarında 110₺ olarak kaydedilen bir alacak
karşılığında 121₺ (= 100£ x 1,21) değeri karşılığı İngiliz sterlini tahsil
etmiştir. Ayrıca İngiliz sterlininin değerindeki artış nedeniyle (A)
işletmesi, finansal muhasebe hesaplarında 180$ olarak kaydedilen bir alacak
karşılığında 198$ (= 100£ x 1,98) değerinde İngiliz sterlini tahsil ettiğinden,
muhasebe hesaplamaları bakımından 18$ (= 198$ – 180$) döviz kuru kazancı
oluşur. Ancak (₺) cinsinden kazanç, ilgili ülke mevzuatı uyarınca,
(A) işletmesinin yerel vergiye tabi kazancının tespitinde dikkate
alınmaz.
Aşağıda
yer alan tablonun soldaki sütunu, (A) işletmesinin
ikinci hesap dönemindeki yerel vergi
hesaplamalarına ilişkin kârını ve vergi yükünü (₺ cinsinden)
gösterirken, sağdaki sütunu aynı kalemleri muhasebe hesaplamaları bakımından ($
cinsinden) göstermektedir. Para birimi dönüştürme
işlemleri hesap dönemi sonundaki kurlar olan (1£: 1,21₺) ve (1£:
1,98$) üzerinden gerçekleştirilmiştir.
Vergi İşlemlerinde Kullanılan Para Birimi (₺)
Muhasebe İşlemlerinde Kullanılan Para Birimi ($)
Diğer Gelirler
200
Diğer Gelirler
328
Döviz Kuru Kazanç/Zararı
–
Döviz Kuru Kazancı
18
Toplam Kâr
200
Toplam Kâr
346
Vergi Tutarı
30
Vergi Tutarı
49
Vergi Yükü
%15
Vergi Yükü
%14
Bu
durumda İngiliz sterlininin değerinin artması, (A) işletmesinin ($) cinsinden belirlenen kârında bir artışa neden olur.
Muhasebe hesaplamaları bakımından oluşan döviz kuru kazancı (18$), üçüncü bir
para birimi (£) ile (A)
işletmesinin muhasebe hesaplamalarında kullandığı para birimi ($) arasındaki döviz kuru hareketlerinden
kaynaklanmıştır. Bu kazanç, (c) paragrafı uyarınca oluşan bir asimetrik kur
kazanç veya zararıdır ve muhasebe hesaplamaları bakımından kaydedilen döviz
kuru kazanç tutarı, (A) işletmesinin finansal muhasebe net kazanç
veya zararından indirilir.
Üçüncü bir para birimi (£) ile (A)
işletmesinin vergi hesaplamalarında
kullanılan para birimi arasındaki kur hareketlerinden kaynaklanan döviz kuru
kazancı, (ç) paragrafı uyarınca oluşan bir asimetrik kur kazanç veya zararıdır.
Bu kapsamda, söz konusu kazanç veya zararın (A) işletmesinin vergiye
tabi kazancına dâhil edilip edilmediğine bakılmaksızın finansal muhasebe net
kazanç veya zararında bir düzeltme yapılır. Buna göre, vergi hesaplamaları
kapsamında oluşan döviz kuru kazancı, muhasebe hesaplamalarında kullanılan para
birimine dönüştürülmeli ve bu tutar, (A)
işletmesinin finansal muhasebe net kazanç veya zararına ilave edilmelidir.
Aşağıdaki tabloda, ATV uygulaması kapsamındaki vergi yükü hesaplamasına dâhil
edilen asimetrik kur zararının etkisi gösterilmektedir.
Muhasebe
İşlemlerinde Kullanılan Para Birimi ($)
Diğer Gelirler (a)
328
Döviz Kuru Kazancı (b)
18
Asimetrik Döviz Kuru Kazanç Düzeltmesi (Paragraf (c)) (c)
18
Asimetrik Döviz Kuru Kazanç Düzeltmesi (Paragraf (ç)) (d)
18
Toplam Kâr (e) = (a) + (b) - (c) + (d)
346
(A) Ülkesi Vergi Tutarı (f)
49
Ülkesel Bazlı Vergi Yükü (g) = (f)
/ (e)
%14
5.2.1.7. Kanunen yasaklanmış fiillere ve
cezalara ilişkin yapılan ödemeler
Genel olarak rüşvet, komisyon ve diğer yasa dışı
ödemeler finansal muhasebe hesaplamaları bakımından gider olarak dikkate alınsa
da söz konusu giderler birçok ülkenin yerel vergi mevzuatı uyarınca kanunen
kabul edilmeyen gider olarak değerlendirilir. ATV hesaplamaları bakımından, bir
bağlı işletme tarafından rüşvet ve komisyonlar da dâhil olmak üzere yapılan
yasa dışı ödemeler ile para cezaları nedeniyle tahakkuk ettirilen giderler için
finansal muhasebe net kazanç veya zararında düzeltme yapılır. Bu kapsamda
yapılan bir ödemenin yasa dışı ödeme kapsamına girip girmediğinin tespitinde,
söz konusu ödemeyi yapan bağlı işletme ile bu işletmenin dâhil olduğu çok
uluslu işletme grubunun nihai ana işletmesinin bulunduğu ülkenin yerel mevzuatı
dikkate alınır. Gider olarak dikkate alınan para cezalarına ilişkin yapılacak
düzeltme, yalnızca 50.000 avro karşılığı Türk lirasına eşit veya bu tutarı aşan
para cezaları için geçerlidir. Yasa dışı ödemeler için böyle bir parasal sınır
bulunmamakta olup söz konusu ödemelerin indirimine izin verilmez. Bu kapsamda
50.000 avronun Türk lirası karşılığı, 1 Ocak veya sonrasında başlayan hesap
dönemleri için geçerli olmak üzere, Avrupa Merkez Bankasınca yayımlanan önceki
yılın Aralık ayının ortalama döviz kuru dikkate alınarak Ocak ayında hesaplanır
ve Gelir İdaresi Başkanlığının resmî internet sitesinde (www.gib.gov.tr) ilan edilir.
Tek bir kalemde ödenen 50.000 avro karşılığı Türk
lirasına eşit veya bu tutarı aşan para cezalarının yanı sıra, aynı faaliyetle
ilgili olarak periyodik bir şekilde uygulanabilen ve toplamda bir yıl
içerisinde 50.000 avro karşılığı Türk lirasına eşit veya bu tutarı aşan para
cezalarının da indirimine izin verilmez. Bu tutarın tespitinde, cezaya konu
fiil düzeltilinceye kadar belirli aralıklarla uygulanan para cezaları toplu
olarak dikkate alınır. Öte yandan, trafik para cezaları gibi her biri ayrı ayrı
ve farklı zamanlarda yapılan ihlaller nedeniyle kesilen para cezaları, bu
kapsamda toplu olarak dikkate alınmaz. Bir verginin veya amme alacağının geç
ödenmesi nedeniyle katlanılan faiz giderleri, bu kapsamda para cezası olarak
değerlendirilmez ve bunlara ilişkin finansal muhasebe net kazanç veya zararında
düzeltme yapılmaz.
5.2.1.8. Önceki dönem muhasebe hataları ve
ilke değişiklikleri
Önceki dönem muhasebe hataları ve ilke
değişiklikleri dolayısıyla oluşan tutarlara ilişkin finansal muhasebe net
kazanç veya zararında düzeltme yapılır. Öte yandan, bu kapsamda oluşan ve bir
önceki hesap dönemine ilişkin kapsanan vergilerde 1 milyon avro karşılığı Türk
lirası veya daha fazla bir azalışa neden olan düzeltmeler bu kapsamda
değerlendirilmez. Söz konusu hata düzeltmeleri, ek 6 ncı maddenin altıncı
fıkrasının (c) bendi hükmüne tabidir.
Bir çok uluslu işletme grubu bir bağlı işletmenin
önceki bir hesap dönemine ait finansal muhasebe net kazanç veya zararının
hesaplanmasındaki bir hatayı düzelttiğinde, hatanın tespit edildiği hesap
döneminde veya düzeltmenin yapılabileceği en kısa sürede bağlı işletmenin
açılış öz sermayesi yeniden belirlenir. ATV hesaplamalarında, her bir grup
üyesinin açılış öz sermayesinde yapılan düzeltmeler dikkate alınır. Bu
düzeltmeler, hatanın niteliğine bağlı olarak açılış öz sermayesini artırabilir
veya azaltabilir. Örneğin, kazancın hatalı bir şekilde kapsam dışı
bırakılmasının açılış öz sermayesinde bir artışa neden olması durumunda, söz
konusu hatanın düzeltilmesi öz sermayedeki artışa karşılık gelecek şekilde
işletme bazlı kazanç veya zarara ilave edilir.
Söz konusu hatanın ilgili bağlı işletmenin ATV
uygulaması kapsamına girdiği hesap döneminden önceki bir hesap dönemine ilişkin
olması durumunda, finansal muhasebe net kazanç veya zararında bu kapsamda bir
düzeltme yapılması gerekmez. Ayrıca, ek 6 ncı maddenin altıncı fıkrasının (c)
bendi uyarınca önceki bir hesap dönemine ilişkin vergi yükünün ve küresel
ATV’nin yeniden hesaplanmasını gerektiren azalış şeklinde bir düzeltmenin
yapılması durumunda, anılan bent kapsamında hatanın gerçekleştiği ilgili hesap
döneminde düzeltme yapılacağı için bu kapsamda cari dönemde ilave bir düzeltme
işlemi yapılmaz.
Önceki dönem muhasebe hataları veya ilke
değişiklikleri dolayısıyla yapılacak bir düzeltme, açılış öz sermayesinde artış
veya azalışa neden olabilir. Buna göre muhasebe ilke veya politikalarındaki bir
değişiklik açılış öz sermayesini azaltıyorsa, bu azalış tutarı finansal
muhasebe net kazanç veya zararında bir indirim olarak dikkate alınır. Yapılan
değişiklik açılış öz sermayesini artırıyorsa, bu artış tutarı finansal muhasebe
net kazanç veya zararına bir ilave olarak dikkate alınır.
Öz sermaye düzeltmesi, yalnızca işletme bazlı kazanç
veya zararın hesaplanmasına dâhil edilen veya dâhil edilmiş olması gereken
gelir veya gider kalemlerine ilişkin olması durumunda, ilgili bağlı işletme
veya işletmelerin finansal muhasebe net kazanç veya zararında bir artış veya
azalış olarak değerlendirilir.
5.2.1.9. Emeklilik giderleri
Emeklilik yükümlülükleri, bir hesap dönemi boyunca
bir emeklilik fonuna yapılan katkı payı tutarı kadar işletme bazlı kazanç veya
zararın hesaplanmasında gider olarak kabul edilir. Yerel vergi mevzuatı
kapsamında emeklilik yükümlülüklerinin gider olarak dikkate alındığı dönem, söz
konusu yükümlülüğün fiilen ödendiği dönemdir. Tahakkuk eden emeklilik
giderlerine ilişkin finansal muhasebe net kazanç veya zararına ilave edilecek
tutar, uluslararası kabul görmüş finansal muhasebe standartlarına göre dönem
kârının tespitinde gider olarak tahakkuk ettirilen emeklilik giderleri ile cari
hesap döneminde fiilen ödenen emeklilik giderleri arasındaki farka eşittir. Öte
yandan, tahakkuk eden emeklilik giderlerine ilişkin finansal muhasebe net
kazanç veya zararından indirilecek tutar, cari hesap döneminde fiilen ödenen
emeklilik giderleri ile uluslararası kabul görmüş finansal muhasebe
standartlarına göre dönem kârının tespitinde gider olarak tahakkuk ettirilen
emeklilik giderleri arasındaki fark tutarıdır.
Tahakkuk eden emeklilik gideri kapsamında yapılacak
bir düzeltme, yalnızca bir emeklilik fonu aracılığıyla sağlanan emeklilik
planları nedeniyle katlanılan emeklilik giderleri için geçerlidir. Eski
çalışanlara doğrudan emeklilik ödemeleri için tahakkuk ettirilen emeklilik
giderleri bu kapsamda bir düzeltmeye tabi değildir. Bu ödemeler finansal
muhasebe net kazanç veya zararının hesaplanmasında gider olarak tahakkuk
ettirildikleri durumda işletme bazlı kazanç veya zararın hesaplamasına dâhil
edilir.
Bir bağlı işletmenin finansal muhasebe net kazanç
veya zararı içerisinde tahakkuk eden bir emeklilik geliri söz konusu olduğunda,
emeklilik geliri ile varsa hesap dönemi boyunca yapılan emeklilik katkı payları
arasındaki fark tutarı, finansal muhasebe net kazanç veya zararında düzeltme
olarak dikkate alınır. Tahakkuk eden emeklilik gelir veya gideri için finansal
muhasebe kazanç veya zararında yapılacak pozitif veya negatif bir düzeltme
aşağıdaki şekilde hesaplanır:
Küresel ATV düzeltme tutarı = [(İlgili hesap dönemi
için tahakkuk eden gelir veya gider + İlgili hesap döneminde yapılan katkı payı
tutarı) x (-1)]
Emeklilik fonunun fazla vermesi ve net gelir
niteliğindeki bu fazla tutarın bir bağlı işletmeye dağıtılması durumunda, söz
konusu tutar dağıtımın yapıldığı hesap döneminde bağlı işletmenin işletme bazlı
kazanç veya zararının hesaplanmasına dâhil edilir.
Örnek 1: (A) işletmesi, ATV’ye
tabi (ABC) çok uluslu işletme grubunun %15 oranında kurumlar vergisi uygulanan
(A) ülkesinde bulunan bir bağlı işletmesidir. (A) işletmesi, çalışanları için
(A) ülkesinde bir emeklilik fonu kurmuştur ve bu fon yalnızca (A) işletmesinin
çalışanlarına emeklilik hizmetleri sağlamak ve bu hizmetleri yönetmek için
faaliyet göstermektedir. (A) ülkesi vergi mevzuatı uyarınca emeklilik
yükümlülükleri, emeklilik fonuna katkıda bulunulduğu vergiye tabi hesap
döneminde indirim olarak dikkate alınmaktadır.
Birinci hesap döneminde, (A) işletmesinin 100€
kazancı bulunmakta olup muhasebe hesaplamaları kapsamında 20€ emeklilik gideri
tahakkuk ettirilmiştir. İkinci hesap döneminde ise 100€ kazancı bulunmakta olup
emeklilik fonuna 15€ tutarında katkı payı ödenmiştir. Birinci hesap döneminde,
(A) işletmesinin 100€ kazancı üzerinden 15€ (= 100€ x %15) tutarında vergi
hesaplanmıştır. (A) ülkesinin vergi mevzuatı uyarınca, (A) işletmesi tarafından
muhasebe hesaplamaları kapsamında tahakkuk ettirilen emeklilik giderleri için
emeklilik fonuna herhangi bir katkı payı ödemesi yapılmadığından tahakkuk
ettirilen emeklilik gideri (20€) vergi
hesaplamalarında dikkate alınmaz. (A) işletmesi tarafından, 3€ (= 20€ x %15)
tutarında ertelenmiş vergi varlığı hesaplanır. Finansal muhasebe hesaplamaları
kapsamında oluşturulan ertelenmiş vergi varlığı nedeniyle, (A) işletmesinin
birinci hesap dönemi için vergi gideri 12€'dur (= 15€ - 3€). Vergi öncesi
kazanç ise 80€ (= 100€ - 20€) olarak hesaplanır. Bu durumda muhasebe hesaplamaları
kapsamında %15 oranında vergi yükü oluşur (= 12€ vergi gideri / 80€ vergi
öncesi kazanç). Birinci hesap döneminde, (A) işletmesinin finansal muhasebe net
kazanç veya zararı 68€’dur [= 100€ (kazanç) – 20€ (emeklilik gideri) – 12€
(cari vergi gideri)].
ATV uygulaması bakımından emeklilik
yükümlülükleri, yalnızca hesap dönemi içinde bir emeklilik fonuna yapılan katkı
payı ödeme tutarı kadar işletme bazlı kazanç veya zararın hesaplanmasında gider
olarak kabul edilir.
Birinci hesap dönemi için emeklilik giderine ilişkin
küresel ATV düzeltme tutarı 20€ [= ((-20€) + (0)) x (-1)] olup, işletme
bazlı kazanç 100€ [= 68€ (finansal muhasebe net kazancı)
+ 20€ (emeklilik düzeltmesi) + 12€ (vergi gideri)] olarak hesaplanır.
Dolayısıyla, (ABC) grubunun (A) ülkesi için vergi yükü %15 [= 15€ (düzeltilmiş
kapsanan vergiler) / 100€ (işletme bazlı kazanç)] olarak
hesaplanır. Bu örneğin birinci hesap dönemi için sayısal sonuçlarını
gösteren tablolar aşağıda yer almaktadır.
Kazanç
Tahakkuk Eden
Emeklilik Gideri
Emeklilik Fonu
Katkı Payları
Vergiye Tabi Kazanç
Vergi Yükümlülüğü
100€
20€
0€
100€
15€
Ertelenmiş Vergi Varlığı
Vergi Gideri
FANIL
Emeklilik Giderine İlişkin ATV Düzeltmesi
İşletme Bazlı Kazanç
3€
12€
68€
20€
100
€
İkinci hesap döneminde,
(A) işletmesinin vergi öncesi kazancı 100€'dur. Emeklilik fonuna
15€ katkı payı ödenmiş olup finansal muhasebe hesaplarında 0€ emeklilik gideri
tahakkuk ettirilmiştir. Bu kapsamda (A) işletmesi 2,25€ (= 15€ x %15) tutarında
bir ertelenmiş vergi gideri hesaplamış olup emeklilik giderlerine ilişkin daha
önce muhasebeleştirdiği 3€ tutarındaki ertelenmiş vergi varlığını 0,75€'ya (3€
- 2,25€) düşürmüştür. (A) ülkesinin yerel vergi mevzuatı uyarınca, emeklilik
fonuna yapılan 15€ tutarındaki katkı payının
Bu sayfadaki metin bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş niteliği taşımaz. Bağlayıcı olan, Resmî Gazete’de yayımlanan metindir.