TÜBERKÜLOZ
LABORATUVARLARININ ÇALIŞMA USUL VE ESASLARINA DAİR TEBLİĞ
BİRİNCİ BÖLÜM
Amaç, Kapsam,
Dayanak ve Tanımlar
Amaç
MADDE 1 – (1) Bu
Tebliğin amacı, tüberküloz laboratuvarlarının sınıflandırılması,
faaliyetlerinin düzenlenmesi, yapısı, çalışma usul ve esaslarının
belirlenmesi ve izlenmesidir.
Kapsam
MADDE 2 – (1) Bu Tebliğ,
9/10/2013 tarihli ve 28790 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Tıbbi
Laboratuvarlar Yönetmeliğinin kapsamında yer alan devlet ve vakıf
üniversiteleri, kamu kurum/kuruluşları ile özel hukuk tüzel kişilerine ve
gerçek kişilere ait tüberküloz laboratuvarlarını kapsar.
Dayanak
MADDE 3 – (1) Bu Tebliğ,
11/10/2011 tarihli ve 663 sayılı Sağlık Bakanlığı ve Bağlı Kuruluşlarının
Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin 26 ve 40 ıncı
maddeleri ile Tıbbi Laboratuvarlar Yönetmeliğinin 12 nci maddesine
dayanılarak hazırlanmıştır.
Tanımlar
MADDE 4 – (1) Bu
Tebliğde geçen;
a) Birinci seçenek ilaç
duyarlılık testi: İzoniazid, rifampisin, etambutol, streptomisin ve mümkünse
pirazinamid duyarlılık testlerini içeren ilaç duyarlılık testini,
b) Düzey I tüberküloz
laboratuvarı: Tüberküloz tanısına yönelik olarak aside rezistan basil (ARB)
mikroskopisi yapmaya yetkili tüberküloz laboratuvarını,
c) Düzey II tüberküloz
laboratuvarı: Tüberküloz tanısına yönelik olarak klinik örneği işleyerek
mikroskopi ve tüberküloz kültürü yapmaya yetkili tüberküloz laboratuvarını,
ç) Düzey III tüberküloz
laboratuvarı: Düzey II tüberküloz laboratuvarının yaptığı işlere ilave olarak
Mycobacterium tuberculosis kompleks (MTBC) - tüberküloz dışı mikobakteri
(TDM) ayrımı ve MTBC suşlarına birinci seçenek ilaç duyarlılık testi (İDT) yapmaya
yetkili tüberküloz laboratuvarını,
d) İkinci seçenek ilaç
duyarlılık testi: Birinci seçenek antitüberküloz ilaçlar dışında kalan ve
Kurumca tüberküloz tedavisinde kullanılması önerilen ilaçlara uygulanan
duyarlılık testlerini,
e) Klinik örnek: Tüberküloz
şüpheli veya tüberküloz tanısı konulmuş bireylerden tanı ve tedavinin
izlenmesi amacıyla alınan akciğer ya da akciğer dışı örnekleri,
f) Kontrol programı: Ülkemizde
tüberküloz kontrolüne yönelik olarak yürütülen faaliyetlerin bütününü
kapsayan ulusal tüberküloz kontrol programını,
g) Kurum: Türkiye Halk Sağlığı
Kurumunu,
ğ) Laboratuvar ağı: Ulusal
tüberküloz referans laboratuvarı tarafından koordine edilen tüberküloz ulusal
laboratuvar sürveyans ağını,
h) Ulusal tüberküloz referans
laboratuvarı (UTRL): Tıbbi Laboratuvarlar Yönetmeliğinde ulusal referans
hizmet laboratuvarı olarak tanımlanmış olan ve Kurumda hizmet veren
tüberküloz laboratuvarı,
ı) Rehber: Ulusal Tüberküloz
Tanı Rehberini,
i) Tüberküloz laboratuvarı:
Tüberkülozun ve gerekirse diğer mikobakteri enfeksiyonu ve hastalıklarının
tanısı ve tedavisinin izlenmesi amacı ile klinik örneklerin incelendiği tıbbi
laboratuvarı,
ifade eder.
İKİNCİ BÖLÜM
Tüberküloz
Laboratuvarlarının Düzeylendirilmesi ve Görevleri
Tüberküloz
laboratuvarlarının düzeylendirilmesi
MADDE 5 – (1) Tüberküloz
laboratuvarları, mikroskopi, kültür, MTBC-TDM ayrımı ve ilaç duyarlılık
testlerini yapıp yapmadıkları esasına göre Düzey I, II ve III tüberküloz
laboratuvarı olarak düzeylendirilir.
Tüberküloz
laboratuvarlarının görevleri
MADDE 6 – (1) Düzey I,
II ve III tüberküloz laboratuvarları bütün işlemlerini Rehbere uygun olarak
yapar.
(2) Tüberküloz laboratuvarları,
düzeylendirmeye esas olmak üzere asgari aşağıda belirtilen testleri yapmak
zorunda olup kurumun özelliği ve ihtiyacı doğrultusunda düzeylendirmeye esas
olmayan başka testler de yapılabilir.
a) Düzey I tüberküloz
laboratuvarları klinik örneği ARB boyayarak mikroskopik incelemesini yapar.
b) Düzey II tüberküloz
laboratuvarları klinik örneği işler (dekontaminasyon homojenizasyon ve
konsantrasyon), mikroskopi ve kültür ekimini yapar.
c) Düzey III tüberküloz
laboratuvarları, Düzey II tüberküloz laboratuvarının yaptığı işlere ilave
olarak üreyen kültürlerde MTBC-TDM ayrımı ve MTBC suşlarına birinci seçenek
İDT yapar. Rifampisin dirençli olarak tespit edilen MTBC suşlarını ikinci
seçenek İDT çalışılmak üzere ulusal tüberküloz referans laboratuvarına
gönderir.
(3) Klinik örnek, işlenmiş
örnek ve yaymaların saklanması:
a) Klinik örnekler veya
işlenmiş örnekler en az mikroskopi sonucu çıkana kadar saklanır.
b) Yaymalar en az kültür sonucu
çıkana kadar saklanır.
c) Üremiş kültürler en az bir
yıl süre ile saklanır.
(4) Kalite kontrol yapılması:
a) Çalışılan test parametreleri
için iç kalite kontrol yapılır,
b) Çalışılan test parametreleri
için dış kalite değerlendirme programlarına katılınır ve katılım belgelenir,
c) Kalite kontrol sonuçları
kayıt altına alınır,
ç) Kalite kontrol sonuçlarına
göre gerekli düzeltici önleyici faaliyetler yapılır.
(5) Raporlama:
a) Mikroskopi sonuçları, klinik
örneğin gelişinden itibaren tercihen aynı gün olmak üzere, en geç takip eden
iş günü içerisinde ilgili hekime raporlanır,
b) Kültürdeki üremeler, en kısa
sürede doğrulanır, tüm üremeler örneğin alınmasını takiben en geç 56 gün
içerisinde ilgili hekime raporlanır,
c) MTBC-TDM ayrımı ve İDT
sonuçları, sonuçlandığı gün ilgili hekime raporlanır.
(6) Bildirim:
a) Yayma pozitif test
sonuçları, kültür pozitif test sonuçları ve rifampisin dirençli bulunan
olguların test sonuçları 24 saat içinde İl Halk Sağlığı Müdürlüğüne ve ilgili
hekime bildirilir ve kayıt altına alınır.
Ulusal Tüberküloz Referans
Laboratuvarının görevleri
MADDE 7 – (1) Ulusal
Tüberküloz Referans Laboratuvarı aşağıdaki görevleri yürütür:
a) Tıbbi Laboratuvarlar Yönetmeliğinde
yer alan ulusal referans hizmet laboratuvarı için tanımlanan görevleri yerine
getirir,
b) Düzey III tüberküloz
laboratuvarının yaptığı işlere ek olarak ikinci seçenek ilaç duyarlılık ve
moleküler hızlı direnç testleri yapar,
c) Kontrol Programı kapsamında
yürütülen laboratuvar hizmetlerinin standartlarını belirler ve uygulamaları
izler,
ç) Laboratuvar ağını düzenler
ve uygulamalarını izler,
d) Ulusal ve uluslararası
teknik mevzuat uyumu ile ilgili konularda danışmanlık yapar ve eğitim verir,
e) Tüberküloz
laboratuvarlarının çalışmasında ve işletilmesinde esas alınacak ölçütlerin
belirlenmesinde ve uygulanmasında Kuruma destek sağlar,
f) Tüberküloz laboratuvar
uygulamasına yönelik olarak rehber, kılavuz, kitap ve belge hazırlar, sağlık
çalışanlarına ve kurumlara tüberküloz laboratuvar yapılanması ile ilgili
danışmanlık yapar,
g) Tüberküloz kontrolü, tanısı
ve tedavisine yönelik metotların geliştirilmesi, standardizasyonu ve benzer
çalışmaları Kontrol Programı çerçevesinde destekler, Ar-Ge çalışmalarını
yapar, yeni teknikler geliştirmeye yönelik olarak çalışmalar yapar ya da
geliştirilen yeni tekniklerin laboratuvar uyarlanmasını sağlar.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Tüberküloz
Laboratuvarlarının Risk Düzeyleri,
Biyogüvenlik
Şartları, Tıbbi Atıklar
Tüberküloz laboratuvarlarının
risk düzeyleri
MADDE 8 – (1) Yapılan
işleme göre tüberküloz laboratuvarlarının risk düzeyleri aşağıda
belirtilmiştir:
a) Düşük riskli tüberküloz
laboratuvarı: Direkt olarak klinik örnekten mikroskopi veya moleküler test
için işlem yapan tüberküloz laboratuvarlarıdır,
b) Orta riskli tüberküloz
laboratuvarı: Mikroskopi, kültür ve/veya moleküler test için örnekleri
işleyen tüberküloz laboratuvarlarıdır,
c) Yüksek riskli tüberküloz
laboratuvarı: Üremiş kültürden işlem yapan tüberküloz laboratuvarlarıdır.
Tüberküloz
laboratuvarlarının biyogüvenlik şartları
MADDE 9 – (1) Düşük
riskli tüberküloz laboratuvarında aşağıdaki asgari önlemler alınır:
a) Laboratuvar tasarımı:
1) Geçiş ve genel kullanım
alanlarından uzak bir alanda bulunur,
2) Giriş çıkış kontrolü
sağlanır,
3) Tezgah veya masa gibi ayrı
çalışma alanı bulunur,
4) Alan havalandırmasının
yeterli olması sağlanır.
b) Bütün laboratuvar işlemleri
sırasında kişisel koruyucu donanım olarak önlük ve eldiven kullanılır.
(2) Orta riskli tüberküloz
laboratuvarında düşük riskli tüberküloz laboratuvarında alınması gereken
önlemlere ek olarak aşağıdaki önlemler alınır:
a) Laboratuvar tasarımı olarak
havalandırmanın temiz alandan kirli alana doğru tek yönlü olması sağlanır,
b) Laboratuvar donanımı:
1) Aerosol oluşturan bütün
işlemler için sertifikalı ve düzenli bakımları yapılan sınıf II biyogüvenlik
kabini kullanılır,
2) Tüp yuvaları (godeleri)
kapaklı santrifüj kullanılır.
c) Kişisel koruyucu donanım
olarak örnek yükü ve çalışılan materyalin niteliği dikkate alınarak örnek
işleme sırasında eldiven ve önlüğe ek olarak solunum maskesi (N95, FFP2 veya
FFP3) kullanılır.
(3) Yüksek riskli tüberküloz
laboratuvarında orta riskli tüberküloz laboratuvarında alınması gereken önlemlere
ek olarak aşağıdaki önlemler alınır:
a) Laboratuvar tasarımı:
1) Tüberküloz çalışmaları için
diğer laboratuvar alanlarından ayrı bir oda bulunur,
2) Laboratuvar alanı
izlenebilir negatif basınçlıdır,
3) Laboratuvar girişi çift
kapılı kendiliğinden kapanan nitelikte ve kilitlidir,
4) Bütün pencerelerin açılmaz
olması sağlanır.
b) Laboratuvar donanımı:
1) Aerosol oluşturan bütün
işlemler için sertifikalı ve düzenli bakımları yapılan sınıf II biyogüvenlik
kabini kullanılır,
2) Atıkların dekontaminasyonu
için kurum içerisinde veya laboratuvar alanında otoklav bulunur. Otoklav
laboratuvar alanı dışında ise atıkların transportu güvenli bir şekilde
sağlanır.
c) Üremiş kültürden yapılan
laboratuvar işlemleri sırasında kişisel koruyucu donanım olarak el bileklerini
ve dizleri örten arkadan düğmelenen/bağlanan önlük, eldiven ve solunum
maskesi (N95, FFP2 veya FFP3) kullanılır.
(4) Tüberküloz
laboratuvarlarında birinci, ikinci ve üçüncü fıkrada yer alan önlemlere ek
olarak aşağıdaki önlemler alınır:
a) Aerosol oluşumunu asgari
seviyeye indirecek standart mikrobiyolojik önlemler alınır,
b) Tüm işlemler Rehberde yer
alan iyi laboratuvar uygulamalarına göre risk seviyelerine uygun olarak
yapılır,
c) Kurumun özelliği ve ihtiyacı
doğrultusunda örnek yükü ve çalışılan materyalin niteliğine göre risk analizi
yapılarak ek önlemler alınır.
Tıbbi atıklar
MADDE 10 – (1)
Laboratuvara ait tıbbi atıklar ile ilgili işlemler, 22/7/2005 tarihli ve
25883 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği
ve Rehber’e uygun olarak yürütülür.
(2) Bütün kültür materyalleri
dekontamine edildikten sonra tıbbi atık olarak atılır.
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
Laboratuvar Ağı,
Laboratuvar Ağına Dahil Olma Kriterleri ve
Tüberküloz
Laboratuvarlarının Ağdan Kaynaklı Görevleri
Laboratuvar ağı
MADDE 11 – (1)
Laboratuvar ağına dahil olma kriterlerine sahip tüberküloz
laboratuvarlarının, ulusal tüberküloz referans laboratuvarı tarafından
koordine edildiği ağ yapısıdır.
Laboratuvar ağına dahil olma
kriterleri
MADDE 12 – (1) Ağa dahil
olmak için aşağıdaki asgari koşullar aranır:
a) Tanı testlerinde ulusal veya
uluslararası standartları/Rehberi kullanmak,
b) Ulusal Tüberküloz Referans
Laboratuvarı tarafından uygulanan dış kalite değerlendirme programına
katılmak,
c) Ulusal Tüberküloz Referans
Laboratuvarı tarafından koordine edilen eğitim ve yerinde değerlendirme
ziyareti çalışmalarına dahil olmak.
(2) Laboratuvarlar, Kurum
kararı ile sürveyans gereklilikleri doğrultusunda ağa dahil edilir.
(3) Ağa dahil laboratuvarlar,
birinci fıkrada belirtilen kriterleri sağlayamama veya ağdan kaynaklı
görevleri yerine getirmeme durumunda Kurum kararı ile ağdan çıkarılır.
(4) Kendi isteği ile ağdan
ayrılmak isteyen laboratuvarlar, o yılın çalışmalarını tamamlamak şartıyla
ağdan çıkarılır.
Tüberküloz
laboratuvarlarının ağdan kaynaklı görevleri
MADDE 13 – (1) Düzey I
tüberküloz laboratuvarı, ARB mikroskopisi yaptığı klinik örneği en geç 48
saat içerisinde kültür çalışılmak üzere Kurum tarafından belirlenen Düzey II
ya da Düzey III tüberküloz laboratuvarına gönderir.
(2) Düzey II tüberküloz
laboratuvarı, tüm klinik örneklere kültür yapar, kültür pozitif örneği
MTBC-TDM ayrımı ve İDT çalışılmak üzere Kurum tarafından belirlenen Düzey III
laboratuvarına gönderir.
(3) Düzey III tüberküloz
laboratuvarı, Düzey II tüberküloz laboratuvarının yaptığı işlere ek olarak;
kültür pozitif MTBC suşlarına İDT yapar. İzolatlarını İDT kontrolü yapılmak
üzere ve gerektiğinde mikobakteri suşlarını ileri analiz için düzenli olarak
Ulusal Tüberküloz Referans Laboratuvarına gönderir.
(4) Kültür pozitif hasta
verilerini düzenli olarak ve zamanında Ulusal Tüberküloz Referans
Laboratuvarına yollar.
(5) Ulusal Tüberküloz Referans
Laboratuvarı, ağa dahil laboratuvarları koordine eder, çalışmalarını planlar
ve yürütülmesini sağlar. Ağa dahil laboratuvarların personel eğitimi,
laboratuvar değerlendirme ziyareti ve kalite kontrolünü yapar ya da
yapılmasını sağlar.
BEŞİNCİ BÖLÜM
Personel ve
Personel Eğitimi
Personel
MADDE 14 – (1) Düzey I
tüberküloz laboratuvarlarında en az bir tıbbi laboratuvar personeli bulunur.
(2) Düzey II tüberküloz
laboratuvarlarında en az bir uzman ve tıbbi laboratuvar personeli bulunur.
(3) Düzey III tüberküloz
laboratuvarlarında tam zamanlı en az bir uzman ve tıbbi laboratuvar personeli
bulunur.
Personel Eğitimi
MADDE 15 – (1)
Tüberküloz laboratuvarı tıbbi laboratuvar personelinin uygun biyogüvenlik
eğitimi alması sağlanır.
(2) Düzey I tüberküloz
laboratuvarı tıbbi laboratuvar personelinin en az beş günlük uygulamalı ARB
mikroskopisi eğitimi alması sağlanır.
(3) Düzey II ve III tüberküloz
laboratuvarı tıbbi laboratuvar personelinin en az on iş günü uygulamalı
tüberküloz laboratuvar eğitimi alması sağlanır.
ALTINCI BÖLÜM
Yetkilendirme Başvurusu,
Başvurunun İncelenmesi, Denetim,
Denetim Ekibi,
Yetkilendirme, Yetki Yenileme
Yetkilendirme başvurusu
MADDE 16 – (1) Tıbbi
Laboratuvarlar Yönetmeliğine göre ruhsatlandırılmış olan mikrobiyoloji
laboratuvarları Kurumca tüberküloz tetkikleri çalışmak üzere yetkilendirilir.
(2) Düzey I, II ve III
tüberküloz laboratuvarları, yetkilendirmeye esas olmak üzere aşağıda yer alan
belgelerle birlikte Kuruma başvuru yapar:
a) Mikrobiyoloji Laboratuvarı
Ruhsat fotokopisi,
b) Ek-1’de yer alan tüberküloz
laboratuvarı yetki başvuru formu,
c) Tüberküloz laboratuvarının
faaliyette bulunacağı yerin adresi, yerleşim planı, kurum/kuruluş bünyesinde
ise ölçekli plan içerisindeki yerini gösteren mimar onaylı kroki,
ç) Tüberküloz laboratuvarının
personel listesi ve teknik personelin eğitim durumunu ve varsa deneyimini
gösteren yazı/yazılar veya belge/belgeler.
Başvurunun incelenmesi
MADDE 17 – (1) Düzey I,
Düzey II ve Düzey III tüberküloz laboratuvarlarının başvuru dosyası Kurum
tarafından 1 ay içerisinde incelenir.
a) Dosyanın uygun bulunması
halinde, Kurum tarafından denetim ekibi ve planı hazırlanır. Plan,
denetlenecek laboratuvara bildirilir.
b) Dosya uygun bulunmaz ise
laboratuvara iade edilir ve eksikliklerin tamamlanması istenir.
Denetim
MADDE 18 – (1)
Laboratuvarlar, düzeylerine uygun Ek-2, Ek-3 ve Ek-4’te yer alan
yetkilendirmeye esas kriterlere göre Kurumca belirlenen denetim ekiplerince
laboratuvara bildirilen tarihte denetlenir. Yapılan denetimler sonucunda
denetim ekibi tarafından denetim raporu hazırlanarak en geç 15 gün içinde
Kuruma gönderilir.
(2) Yetkilendirmeye esas
kriterlere göre denetlenen laboratuvarlardaki tespit edilen eksiklikler Kurum
tarafından takip edilir.
(3) Tüberküloz laboratuvarları
ayrıca şikâyet, soruşturma veya Kurumun talebi üzerine tekrar denetlenir.
Denetim ekibi
MADDE 19 – (1) Kurum
tarafından;
a) Düzey I ve Düzey II
tüberküloz laboratuvarları için en az iki yıl laboratuvar deneyimi olan
mikrobiyoloji uzmanı ile il tüberküloz koordinatörü veya verem savaş
dispanseri birimi hekiminden,
b) Düzey III tüberküloz
laboratuvarları için Düzey III tüberküloz laboratuvarında en az iki yıl
çalışmış uzman ve il tüberküloz koordinatörü veya verem savaş dispanseri
birimi hekiminden,
oluşturulur.
Yetkilendirme
MADDE 20 – (1)
Yetkilendirmeye esas kriterlere göre düzeylerine uygun gereklilikleri yerine
getiren laboratuvarlar, Kurumca Düzey I, Düzey II veya Düzey III tüberküloz
laboratuvarı olarak iki yıl süreyle yetkilendirilerek Ek-5’te yer alan yetki
belgeleri düzenlenir.
(2) Laboratuvar ağına dahil
yetkilendirilmiş Düzey III tüberküloz laboratuvarları, Rehberde belirtilen
kalite güvence sistemi koşullarını yerine getirmeleri şartı ile Kurumca
ihtiyaca göre İDT kontrolü, dış kalite değerlendirme, yerinde değerlendirme
ziyareti veya eğitim faaliyetleri için özel alanlarda Ek-6’da yer alan yetki
belgesi ile yetkilendirilir.
Yetki yenileme
MADDE 21 – (1)
Tüberküloz laboratuvarları tarafından yetki süresinin bitiminden en az altı
ay önce yetki yenilemesi talep edilir. 16 ve 17 nci maddelerde belirtilen
usul ve esaslar çerçevesinde yetki yenileme talebi değerlendirilir ve uygun
görülenlerin yetki süreleri uzatılır.
Numunelerin taşınması
MADDE 22 – (1)
Numuneler, 25/9/2010 tarihli ve 27710 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan
Enfeksiyöz Madde ile Enfeksiyöz Tanı ve Klinik Örneği Taşıma Yönetmeliğine ve
Rehbere uygun olarak taşınır.
YEDİNCİ BÖLÜM
Çeşitli ve Son
Hükümler
İdari yaptırım
MADDE 23 – (1)
Tüberküloz laboratuvarları Tıbbi Laboratuvarlar Yönetmeliğine ve bu Tebliğe
aykırı olarak faaliyet gösteremezler.
(2) Bu Tebliğe uygun faaliyet
göstermeyen laboratuvarlar hakkında Tıbbi Laboratuvarlar Yönetmeliğinin
ilgili hükümleri uygulanır.
Hüküm bulunmayan durumlar
MADDE 24 – (1) Bu
Tebliğde hüküm bulunmayan durumlarda Tıbbi Laboratuvarlar Yönetmeliği
hükümleri uygulanır.
Yürürlükten kaldırılan
tebliğ
MADDE 25 – (1) 22/2/2012
tarihli ve 28212 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Ulusal Tüberküloz Tanı
Laboratuvarları Ağı Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Tebliğ yürürlükten
kaldırılmıştır.
Uyumlaştırma
GEÇİCİ MADDE 1 – (1)
Mevcut tüberküloz laboratuvarları bu Tebliğin yürürlüğe girmesinden itibaren
1 yıl içerisinde bu Tebliğe uyum sağlamak ve yetki almak zorundadır. Bu süre
içerisinde uyumlaştırma işlemlerini tamamlamayan laboratuvarlar faaliyet
gösteremezler.
Yürürlük
MADDE 26 – (1) Bu Tebliğ
yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
Yürütme
MADDE 27 – (1) Bu Tebliğ
hükümlerini Sağlık Bakanı yürütür.
Ekleri
için tıklayınız.
Bu sayfadaki metin bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş niteliği taşımaz. Bağlayıcı olan, Resmî Gazete’de yayımlanan metindir.