BİLGİ TEKNOLOJİLERİ VE İLETİŞİM KURULU
KARARI
Karar Tarihi : 27.07.2021
Karar No : 2021/DK-SRD/205
Gündem Konusu : Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazar Analizi
KARAR : Sektörel Rekabet Dairesi Başkanlığının hazırladığı
takrir ve ekleri incelenmiştir.
5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu’nun 6’ncı maddesinin (ö) bendi ve 7’nci maddesinin
üçüncü fıkrası, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 5’inci maddesinin birinci ve ikinci fıkrası ile 14’üncü
maddesi çerçevesinde;
Takrir Ek-1’de yer alan “2021.T.EU2014M2.3” referans numaralı “Sabit Şebekede Çağrı Başlatma
Pazar Analizi Nihai Dokümanı”nın onaylanması ve Kamuoyu görüşü alınmasına ilişkin ve Takrir Ek-
2’de yer alan “2021.T.EU2014M2.1” referans numaralı “Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazar Analizi
Dokümanı” ile Kamuoyu görüşlerini içeren ve Takrir Ek-3’te yer alan “2021.T.EU2014M2.2” referans
numaralı “Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazar Analizi Dokümanı” ile birlikte Kurumumuz internet
sayfasında yayımlanması hususlarına karar verilmiştir.
1/1
PAZAR ANALİZİ ÇALIŞMALARI (5. Tur)
SABİT ŞEBEKEDE ÇAĞRI BAŞLATMA PAZARI
Kamuoyu Görüşü Alınmasına
İlişkin Doküman
BİLGİ TEKNOLOJİLERİ VE İLETİŞİM KURUMU
Mart 2021, ANKARA
Ref: 2021.T.EU2014M2.1
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
İÇİNDEKİLER
ŞEKİLLER ............................................................................................................................... 4
TABLOLAR ............................................................................................................................. 5
1 GİRİŞ ................................................................................................................................ 6
2 RAPOR KAPSAMINDA DEĞERLENDİRİLEN HİZMET ..................................... 10
3 İLGİLİ PAZAR TANIMI ............................................................................................. 13
3.1 Pazarda Faaliyet Gösteren İşletmeciler ....................................................................... 14
3.2 İlgili Ürün/Hizmet Pazarı ............................................................................................ 15
3.2.1 Geleneksel Sabit Telefon Şebekesi (PSTN) Üzerinden Sunulan Hizmet ............. 16
3.2.2 IP Üzerinden Sunulan Sabit Telefon Hizmeti (VoIP) ........................................... 22
3.3 İlgili Coğrafi Pazar ...................................................................................................... 33
4 İLGİLİ PAZARDA DÜZENLEME GEREKSİNİMİ ................................................ 35
4.1 Birinci Koşul ............................................................................................................... 36
4.2 İkinci Koşul ................................................................................................................. 38
4.3 Üçüncü Koşul .............................................................................................................. 46
5 REKABET SEVİYESİ ANALİZİ ................................................................................ 48
5.1 Pazar Payı .................................................................................................................... 48
5.2 Kolayca tekrarlanamayan altyapıların kontrolü .......................................................... 52
5.3 Dikey Bütünleşme ....................................................................................................... 53
5.4 Ölçek Ekonomisi ......................................................................................................... 53
5.5 Potansiyel Rekabetin Olmaması .................................................................................. 54
5.6 Dengeleyici Alıcı Gücünün Düşüklüğü ...................................................................... 55
5.7 İleriye Dönük Değerlendirmeler ................................................................................. 56
6 EPG’YE SAHİP İŞLETMECİLERİN BELİRLENMESİ ......................................... 57
7 EPG’YE SAHİP İŞLETMECİYE GETİRİLECEK YÜKÜMLÜLÜKLER ............ 58
7.1 Erişim ve Arabağlantı Sağlama Yükümlülüğü ............................................................ 61
7.1.1 TS ve TÖS Yükümlülüğü ...................................................................................... 63
7.1.2 THK Yükümlülüğü ............................................................................................... 63
7.2 Şeffaflık Yükümlülüğü ................................................................................................ 64
7.3 Referans Erişim ve/veya Arabağlantı Teklifleri Hazırlama ve Yayımlama
Yükümlülüğü ........................................................................................................................... 65
7.4 Ayrım Gözetmeme Yükümlülüğü ............................................................................... 66
7.5 Tarife Kontrolüne Tabi Olma Yükümlülüğü .............................................................. 68
2
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
7.6 Hesap Ayrımı ve Maliyet Muhasebesi Yükümlülüğü ................................................. 71
7.7 Ortak Yerleşim ve Tesis Paylaşımı Yükümlülüğü ...................................................... 72
8 SONUÇ ............................................................................................................................ 74
EK: SORU FORMU .............................................................................................................. 76
3
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
ŞEKİLLER
Şekil 1: Çağrı Başlatma Hizmeti ................................................................................................. 10
Şekil 2: Sabit Abone Sayısı ve Penetrasyon................................................................................ 17
Şekil 3: Sabit Abone Sayısının Bireysel ve Kurumsal Aboneliklere Göre Dağılımı (%) ........... 18
Şekil 4: Sabit Trafik Hacmi (milyar dk.) ..................................................................................... 18
Şekil 5: THK Abone Sayısı ......................................................................................................... 21
Şekil 6: STH İşletmecilerinin Toplam Trafiği İçerisinde VoIP trafiği (adet ve %) .................... 25
Şekil 7: Türksat Kablo Telefon Abone Sayısı ............................................................................. 27
Şekil 8: Türksat Trafik Hacmi ..................................................................................................... 27
Şekil 9: Türksat Net Satış Geliri ................................................................................................. 28
Şekil 10: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Trafik Hacimleri (milyon dk) ......................................... 31
Şekil 11: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Abone Sayıları (milyon adet) ......................................... 31
Şekil 12: TT ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları (VoIP Abonelikler Dahil) ......................... 38
Şekil 13: TT ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları (VoIP Abonelikler Hariç) ......................... 39
Şekil 14: TTNet’in Abone Sayısı ve STH’lar İçindeki Oranı (VoIP dahil) ................................ 39
Şekil 15: STH İşletmecileri, Türk Telekom ve TTNet’in Toplu Abone Sayısı ve Oranı (VoIP
dahil) ............................................................................................................................................ 40
Şekil 16: VoIP Dahil Çağrı Başlatma Trafiğine Göre Pazar Payları (%) ................................... 40
Şekil 17: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un PSTN ve VoIP Trafik Gelişimi (%) ............. 41
Şekil 18: TTNet’in (VoIP dahil) Çağrı Başlatma Trafiği ve STH’lar İçindeki Oranı ................ 42
Şekil 19: STH İşletmecileri, Türk Telekom ve TTNet’in (VoIP dahil) Toplu Trafik Miktarı ve
Oranı ............................................................................................................................................ 42
Şekil 20: STH–TT Arama Hizmet Gelirlerine Göre Pazar Payları (%) ...................................... 43
Şekil 21: STH–TT Toplam Telefon Hizmetleri Gelirlerine Göre Pazar Payları, % ................... 43
Şekil 22: Türksat Abone Sayısı ve STH'lar İçindeki Oranı ........................................................ 44
Şekil 23: Türksat Trafik Hacmi ve STH'lar İçindeki Oranı ........................................................ 44
Şekil 24: Türksat Net Satış Geliri ve STH'lar İçindeki Oranı ..................................................... 44
Şekil 25: STH-Türk Telekom Şehir İçi Çağrı Başlatma Trafiği (%) .......................................... 49
Şekil 26: STH-Türk Telekom Şehirlerarası Çağrı Başlatma Trafiği (%) .................................... 50
Şekil 27: STH-Türk Telekom Mobile Doğru Çağrı Başlatma Trafiği (%) ................................. 51
Şekil 28: STH-Türk Telekom Yurtdışına Doğru Çağrı Başlatma Trafiği (%) ............................ 51
4
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
TABLOLAR
Tablo 1: Sabit Abone Sayısı ....................................................................................................... 19
Tablo 2: TS ve TÖS Yöntemiyle Hizmet Alan Kullanıcı Sayısı ................................................ 20
Tablo 3: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un Toplam Abone Sayıları (VoIP Dahil) ........... 24
5
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
1 GİRİŞ
Ülkemiz elektronik haberleşme sektöründe etkin rekabetin tesisi ve korunması amacıyla ilgili
elektronik haberleşme pazarlarına1 yönelik pazar analizlerinin yapılması ve bu pazarlardaki etkin
piyasa gücüne (EPG) sahip işletmecilerin belirlenerek bir takım yükümlülüklere tabi kılınması
mer’i mevzuatın bir gereğidir.
İlki 2005 yılında gerçekleştirilmiş olan “Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı”nın
tanımlanması ve EPG’ye sahip işletmecilerin belirlenmesine ilişkin çalışmanın neticesinde Türk
Telekomünikasyon AŞ (Türk Telekom), EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenmiş ve bu karar
17.03.2006 tarih ve 26111 sayılı Resmî Gazete’de ilan edilmiştir. İkinci tur pazar analizi 2009
yılında gerçekleştirilmiş ve Bilgi Teknoloji ve İletişim Kurulu’nun 07.01.2010 tarihli ve
2010/DK – 10/9 sayılı Kararı ile “01.09.2009 tarih ve 27336 sayılı Resmî Gazete’de
yayımlanarak yürürlüğe giren Elektronik Haberleşme Sektöründe Etkin Piyasa Gücüne Sahip
İşletmeciler ile Bu İşletmecilere Getirilecek Yükümlülüklerin Belirlenmesi Hakkında
Yönetmelik’in 14’üncü maddesinde yer alan “Pazar analizine yönelik kamuoyu görüşü
alınmasına ilişkin dokümanlar ile kamuoyu görüşleri sonrası değerlendirmeleri içeren
dokümanlar ve pazar analizleri sonucunda alınan nihai kararlar Kurumun internet sitesinde
yayımlanır.” hükmü dikkate alınarak “Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Piyasası” hakkındaki
pazar analizi sonucunda, Türk Telekomünikasyon A.Ş’nin sabit şebekede çağrı başlatma
piyasasında EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenmesine” karar verilmiştir. İlgili pazara ilişkin
üçüncü tur pazar analizi ise 2012 yılında gerçekleştirilmiş ve Bilgi Teknolojileri ve İletişim
Kurulu’nun 03.01.2013 tarihli ve 2013/DK-SRD/6 sayılı Kararı ile yine Türk Telekom bu
pazarda EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenmiştir. İlgili pazara ait dördüncü tur pazar analizi
ise 2017 yılında gerçekleştirilmiş ve Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurulu’nun 08.05.2017 tarihli
ve 2017/DK-SRD/152 sayılı Kararı ile Türk Telekom’un Sabit Şebekede Çağrı Başlatma
Pazarında EPG’ye sahip işletmeci olduğuna karar verilmiş olup Türk Telekom aşağıdaki
yükümlülüklere tabi kılınmıştır:
Erişim ve Arabağlantı,
Toptan hat kiralama ve
Taşıyıcı seçimi (TS) ve taşıyıcı ön seçimi (TÖS) dahil
1 Rapor kapsamında geçen “pazar” ve “piyasa” kavramları aynı anlamda kullanılmaktadır.
6
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Ayrım gözetmeme,
Şeffaflık,
Referans erişim teklifi hazırlama ve yayımlama,
Tarife Kontrolüne tabi olma
Maliyet esaslı tarife belirleme
Fiyat sıkıştırması yükümlülüğü (çoklu hizmet paketleri kapsamında sunulan ses
hizmetleri ve çağrı başlatma hizmetiyle sınırlı olmak üzere)
Hesap ayrımı ve maliyet muhasebesi ve
Ortak yerleşim ve tesis paylaşımı sağlama.
Öte yandan 31.10.2018 tarihinde Kurumumuza tebliğ edilmiş olan Ankara 14. İdare
Mahkemesi’nin 12.06.2018 tarihli ve E.2017/3479 sayılı kararı ile, tarife kontolüne tabi olma
yükümlülüğü kapsamında yer alan “fiyat sıkıştırması yükümlülüğünün (çoklu hizmet paketleri
kapsamında sunulan ses hizmetleri ve çağrı başlatma hizmetiyle sınırlı olmak üzere)”
düzenlenmesine ilişkin yürütmenin durdurulması kararı verilmiştir. Bu kapsamda 27.11.2018
tarihli ve 2018/DK-SRD/344 sayılı Kurul Kararı ile;“08.05.2017 tarih ve 2017/DK-SRD/152
sayılı Kurul Kararıyla onaylanarak yürürlüğe giren ‘Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı
Nihai Dokümanı’nın anılan Mahkeme Kararı doğrultusunda, fiyat sıkıştırması yükümlülüğünü,
çoklu hizmet paketleri kapsamında sunulan ses hizmetleri ve çağrı başlatma hizmetleri ile
sınırlandıran ifade ve değerlendirmelerin bahse konu Mahkeme Kararı nedeniyle kaldırıldığının
belirtildiği revize halinin onaylanması” hususuna karar verilmiştir.
Kurumumuz tarafından ilgili pazarlara ilişkin yapılan pazar analizleri düzenli olarak
tekrarlanmaktadır. Pazar Analizi Yönetmeliği’nin ‘Pazar analizi süreci’ başlıklı 5’inci maddesine
göre Kurum pazar analizlerini yürütürken, işletmecilerden pazar analizlerinin yürütülmesine
yönelik her türlü bilgi ve belgeyi talep edebilmekte olup, işletmeciler, talep edilen her türlü bilgi
ve belgeyi belirtilen kapsam ve şekilde Kuruma sunmakla yükümlüdür. Bu çerçevede işbu
kamuoyu görüşü alınmasına ilişkin işbu doküman ile en son 27.11.2018 tarihli ve 2018/DK-
SRD/344 sayılı Kurul Kararı ile revize edilerek onaylanan sabit şebekede çağrı başlatma
pazarının tekrar analiz edilmesi amaçlanmaktadır. Bu amaçla kamuoyu görüşünün alınmasına
ilişkin işbu doküman kapsamında genel olarak sabit çağrı başlatma hizmetine yönelik olarak
pazar tanımı yapılmakta, ilgili pazarda düzenleme gereksinimi incelenmekte ve bu pazarın
rekabet düzeyi hakkında yapılan değerlendirmeler neticesinde EPG’ye sahip işletmecinin tespit
7
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
edilmesi halinde söz konusu işletmeciye ilişkin yükümlülüklere yer verilmektedir. Bu itibarla
ilerleyen bölümlerde sırasıyla aşağıdaki konulara değinilmektedir:
2’nci bölümde; sabit şebekede çağrı başlatma hizmetinin tanımı ile ilgili değerlendirmeler
yer almaktadır.
3’üncü bölümde; sabit şebekede çağrı başlatma hizmetine ilişkin olarak ilgili ürün ve
coğrafi pazarın tanımlanması hakkında bilgiler verilmekte olup konuya ilişkin talep ve
arz yönlü değerlendirmeler yapılmaktadır.
4’üncü bölümde; sabit şebekede çağrı başlatma pazarında düzenlenme gereksinimi, gerek
Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7’nci maddesinde, gerekse de Avrupa Komisyonu’nun
2007 ve 2014 yıllarında yayımlanan Tavsiye Kararlarında belirtilen üçlü kriter testi
kapsamında değerlendirilmektedir.
5’inci bölümde; ilgili pazardaki rekabet seviyesinin analizi yapılmaktadır.
6’ncı bölümde; ilgili pazarda EPG’ye sahip olan işletmeciler belirlenmektedir.
7’nci bölümde; ilgili pazara ilişkin olarak yapılan analiz neticesinde EPG’ye sahip olduğu
tespit edilen işletmecilere getirilen yükümlülüklere yer verilmektedir.
Sonuç bölümünde; EPG’ye sahip işletmeciler ve anılan işletmecilere getirilen
yükümlülükler belirtilmektedir.
Kamuoyu görüşünün alınmasına ilişkin süre ….. tarihinde başlayacak olup, bu dokümanda
yer alan değerlendirmelere yönelik yorumlar ve öneriler …… tarihine kadar yazılı olarak ve
e-posta ile aşağıda belirtilen adreslere iletilebilecektir. Yapılan değerlendirmelerle ilgili
olarak her türlü yorum ve öneriye açık olunmakla birlikte, pazar analizi çalışmalarında geri
dönüşlerden azami şekilde istifade edilebilmesi için her bir yorumun veya önerinin
dokümanda yer alan ilgili soru numarası referans gösterilerek yazılması gerekmektedir.
Soruların cevaplanması aşamasında karşılaşılacak tereddütlerin açığa kavuşturulması için
aşağıda irtibat bilgileri yer alan personel ile irtibat kurulabilir.
Adres Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu, Eskişehir Yolu 10. km
No: 276 Çankaya, Ankara
E-posta srdbilgi@btk.gov.tr
.
8
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Alınan yorum ve önerilerin analiz edilmesini müteakip Kurumumuz, sabit şebekede çağrı
başlatma pazarına ilişkin değerlendirmelerini gözden geçirecek ve kamuoyu görüşlerini de içeren
bir rapor yayımlayacaktır. İdari işlemlerin açıklığı gereği, söz konusu raporda görüş gönderen
tarafların isimleri de yer alacaktır. Bu bakımdan, gönderilecek cevaplarda tarafların gizli
kalmasını istedikleri ticari sır niteliğindeki kısımların belirtilmesinde fayda görülmektedir.
9
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
2 RAPOR KAPSAMINDA DEĞERLENDİRİLEN HİZMET
Elektronik haberleşme hizmetlerinin pazara arzı çerçevesinde işletmeciler tarafından müşterilere
sunulan hizmetler, trafiğin birden fazla şebeke üzerinden geçmesini gerektirebilmektedir.
Dolayısıyla farklı şebekeler arasında trafiğin taşınabilmesi için işletmecilerin birbirlerinden çağrı
başlatma, çağrı taşıma ve çağrı sonlandırma hizmeti satın almalarına ihtiyaç duyulabilmektedir.
Söz konusu hizmetlerden sabit şebekede çağrı başlatma hizmeti, kısaca, sabit altyapı üzerinden
sunulan ses haberleşmesinin sabit bir platformdan başlatılması sürecini ifade etmektedir. Son
kullanıcının aramak istediği telefon numarasını tuşlayarak sabit şebekede çağrı başlatma
hizmetinin tesis edilmeye başlanması için söz konusu kullanıcının sabit altyapıya erişiminin de
sağlanmış olması gerekmektedir (Şekil 1).
Şekil 1: Çağrı Başlatma Hizmeti
Sabit şebekede gündeme gelen erişim hizmetleri, diğer/alternatif işletmecilere sunulduğu gibi,
sabit işletmecinin kendi perakende birimine (self-supply) de sunulmaktadır. Söz konusu
hizmetler, işletmecilerin perakende müşterileri yerine birbirlerine sundukları hizmetler olmaları
nedeni ile “toptan hizmetler” olarak tanımlanmaktadır. Başka bir ifadeyle, işletmeciler son
kullanıcılara hizmet sunmak için toptan seviyede çağrı başlatma hizmeti almak suretiyle
perakende seviyedeki abonelerine arama hizmeti sunmaktadır. Bu nedenle işbu pazar, perakende
seviyedeki sabit haberleşme pazarının bir üst pazarı niteliğindedir.
Diğer bir ifadeyle, toptan seviyede çağrı başlatma hizmeti, perakende seviyede sabit ses
hizmetlerinin sunumu için bir girdi niteliğindedir. Daha spesifik olarak belirtmek gerekirse, çağrı
başlatma hizmeti, işletmecilere kendi son kullanıcılarına arama yapma ya da bu aramaları
yönlendirme sürecinde diğer safhaya –çağrı sonlandırma ya da arabağlantı noktasına- iletme
imkanı vermektedir. Dolayısıyla, çağrı başlatma hizmeti işletmecilerin birbirlerine sundukları
10
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
hizmetler olduğu için toptan seviyede başlı başına bir hizmet olarak ortaya çıkmaktadır.
İşletmeciler, toptan seviyede erişim ya da çağrı başlatma hizmetini almak suretiyle, perakende
seviyede abonelerine farklı sabit telefon hizmetlerini (arama, faks çekme, vb.) sunabilme imkânı
vermektedir. Bu durum toptan seviyede çağrı başlatma hizmetine olan talebin perakende
seviyede son kullanıcıların sabit ses hizmetlerine olan talebinden doğduğuna işaret etmektedir.
Bu nedenle, çağrı başlatma hizmeti, perakende pazarda ayrıca sağlanan bir hizmet olmayıp, son
kullanıcılar bakımından “perakende seviyede sabit ses erişim ve arama hizmetleri”nin ilgili
toptan pazardaki bir unsuru niteliğindedir.
Bu kapsamda sabit şebekede çağrı başlatma hizmetlerinin sunulabilmesi için işletmecinin ya
kendi şebekesinin olması ya da mevcut diğer bir sabit işletmecinin şebekesi aracılığıyla çağrısını
başlatması gerekmektedir. Bu nedenle söz konusu hizmetler genellikle pazara yeni girecek
ve/veya erişim şebekesine sahip olmayan işletmeciler tarafından talep edilmektedir. Örneğin,
sabit haberleşme hizmetleri pazarında hizmet sunmak amacıyla yetkilendirilen ancak kendisine
ait bir şebekesi olmayan herhangi bir alternatif işletmeci için sabit şebeke işletmecisinin şebeke
bileşenlerine erişim sağlayabilmesi, söz konusu çağrının başlatılması kadar gereklidir. Kısaca
pazara yeni giren ya da aboneye erişim sağlayacak bir altyapıya sahip olmayan işletmeciler, sabit
şebeke işletmecisinden her iki hizmeti de bir arada talep edebilmektedir. Daha spesifik olarak
belirtmek gerekirse, toptan seviyede çağrı başlatma hizmetine olan talep ya alternatif işletmeciler
tarafından TS ve TÖS2 ile toptan hat kiralama (THK)3 yöntemleriyle yapılan arama
hizmetlerinden ya da şebeke işletmecisinin son kullanıcıları tarafından talep edilen arama
hizmetlerinden kaynaklanmaktadır. Söz konusu hizmetlere ilişkin değerlendirmelere bir sonraki
bölümde yer verilmektedir.
Yukarıdaki değerlendirmelere göre; işbu pazar analizi dokümanı kapsamında değerlendirilen
sabit çağrı başlatma hizmeti, toptan düzeydeki hizmetleri ifade etmekte olup hizmet sağlayıcılara
kendi son kullanıcılarına arama yapma ya da bu aramaları yönlendirme süresinde diğer safhaya
–çağrı sonlandırma ya da arabağlantı noktasına- iletme imkânı vermektedir. Toptan seviyede
erişim kapsamında çağrı başlatma hizmetine olan talep, perakende seviyedeki sabit erişim ve
arama hizmetlerine olan talepten doğrudan etkilenmektedir.
2 Taşıyıcının, taşıyıcı seçim kodu çevrilmeksizin seçilmesine imkan sağlayacak şekilde önceden seçilmesi yöntemi
taşıyıcı ön seçimi olarak isimlendirilirken; taşıyıcının, taşıyıcı seçim kodu çevrilmesi suretiyle seçilmesi yöntemi ise
taşıyıcı seçimi yöntemi olarak ifade edilmektedir.
3 THK hizmeti, en yalın ifadeyle sabit telefon erişim hizmetinin alternatif işletmecilere sunumu anlamına
gelmektedir.
11
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Soru 1
Sabit şebekede çağrı başlatma hizmetinin kapsamına ilişkin yapılan değerlendirmelere
katılıyor musunuz? Görüşünüzü gerekçeleriyle birlikte detaylı bir şekilde ifade ediniz.
12
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
3 İLGİLİ PAZAR TANIMI
İlgili pazarın tanımlanması, pazara ilişkin rekabetçi kısıtların sistematik biçimde ifade edilmesi
ve pazar analizi sürecinde yer alan sonraki aşamalara temel teşkil etmesi açısından önem
taşımaktadır.
5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu (EHK)’nun 3’üncü maddesi ile Pazar Analizi
Yönetmeliği’nin 3’üncü maddesinde ‘ilgili pazar’, “ülkenin tümünde veya bir bölümünde
sunulmakta olan belirli bir elektronik haberleşme hizmeti ve onunla yüksek derecede ikame
edilebilen diğer elektronik haberleşme hizmetlerinden oluşan pazar” olarak tanımlanmaktadır.
Bu itibarla ilgili pazarın, hem coğrafi boyut (ilgili coğrafi pazar) hem de söz konusu pazarı teşkil
edebilecek ürün/hizmetlerin (ilgili ürün pazarı) ikame edilebilirliği temelinde tanımlanması
gerekmektedir.
İkame edilebilirlik, hizmet/altyapı sağlayıcılara veya tüketicilere göre ürünlerin birbirlerinin
yerine geçebilmelerinin ölçütüdür. Bu kapsamda, ilgili pazarın tanımlanmasında öncelikle talep
ve arz yönlü ikame olanakları incelenmektedir. Talep yönlü ikame, son kullanıcıların diğer ikame
ürünlere yönelmesi ile oluşmaktadır. Benzer bir yöntem coğrafi sınırların belirlenmesinde de
kullanılmaktadır. Pazar sınırları son kullanıcıların yakın ikame ürünlere ulaşabileceği coğrafi
alanları içerecek şekilde genişletilmektedir.
Arz yönlü ikamede ise ilgili ürünü veya bu ürüne ikame edilebilecek bir başka ürünü üreten ya
da kolaylıkla bu ürünleri üretme olanağına sahip işletmecilerin bulunup bulunmadığı
değerlendirilmektedir. Diğer bir deyişle, ele alınan ürün ya da hizmetler ile ilgili olarak mevcut
veya potansiyel işletmecilerin üretim yapılarını kısa dönemde söz konusu hizmetleri üretecek
şekilde değiştirip değiştiremeyeceği veya bu işletmecilerin büyük ek maliyetler altında kalmadan
söz konusu ürün ve hizmetleri sunup sunamayacağı incelenmektedir.
Arz ve talep ikamesinin değerlendirilmesi aşamasında, uygulanabilir olduğu durumlarda
varsayımsal tekel testi de dâhil olmak üzere, çeşitli yöntemler göz önünde bulundurulmaktadır.
Varsayımsal tekel testi kapsamında, varsayımsal tekel niteliğindeki bir işletmecinin “geçici
olmayan, küçük fakat belirgin bir fiyat artışı”4 uygulamasına karşın, kârlılığını engelleyecek
4 İngilizce karşılığı “Small but Significant and Non-transitory Increase in Price (SSNIP)” olan varsayımsal tekel
testi kapsamında genellikle yüzde beş ile on arasındaki fiyat artışları ifade edilmektedir.
13
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
derecede satışları düşmeyen ürün veya hizmetin, ikame ürün veya hizmet niteliği taşımaması
dolayısıyla ayrı bir pazar olarak değerlendirilmesi gerekmektedir. Varsayımsal tekel testi, diğer
tüm iktisadi varsayımlar gibi oldukça idealize edilmiş koşulları sembolize etmektedir.
Dolayısıyla bu bölümde, sabit çağrı başlatma pazarının tanımının yapılmasında, başka bir
ifadeyle hangi ürün/hizmetlerin ilgili pazara dahil edileceğine yönelik yapılacak
değerlendirmelerde, ülkemizdeki sabit perakende ses hizmetleri pazarında gerçekleşen özellikle
talep yönlü gelişmeler ışığında, çağrı başlatma hizmetlerine yönelik talep ve arz yönlü ikame
değerlendirmeleri kullanılacaktır. İlgili pazarın tanımlanmasında ikinci aşama olan ilgili coğrafi
pazarın tanımlanması aşamasında ise, rekabet şartlarının yeterince homojen olduğu coğrafi
alanlar belirlenmeye çalışılmaktadır.
Bu yaklaşım çerçevesinde, sabit şebekede çağrı başlatma hizmetlerine ilişkin pazar tanımlaması
ile pazarda söz konusu hizmetleri sunan ve söz konusu hizmetleri talep eden işletmeciler ile ilgili
tespit ve değerlendirmelere aşağıda yer verilmektedir.
3.1 Pazarda Faaliyet Gösteren İşletmeciler
Daha önce de ifade edildiği üzere, sabit şebekede çağrı başlatma hizmeti toptan seviyede sunulan
bir hizmet olup, hizmet sağlayıcılara kendi son kullanıcılarına arama yapma ya da bu aramaları
yönlendirme süresinde diğer safhaya –çağrı sonlandırma ya da arabağlantı noktasına- iletme
imkânı vermektedir. Sabit şebekede çağrı başlatma hizmetleri öncelikle ülkemiz geneline yaygın
sabit telefon altyapısına sahip tek yerleşik işletmeci olan Türk Telekom tarafından
verilebilmektedir. Türk Telekom, kendine ait kamu telefon şebekesi ile kendi son kullanıcısına
hizmet sunabilmek için perakende birimine toptan çağrı başlatma hizmetini (self supply)
vermektedir. Bunun dışında pazarda bulunan diğer hizmet sağlayıcılar (sabit telefon hizmeti
sunmak üzere yetkilendirilmiş alternatif işletmeciler olan Sabit Telefon Hizmeti-STH
işletmecileri) da perakende seviyede ses hizmetleri sunabilmek için Türk Telekom’dan toptan
seviyede erişim/çağrı başlatma hizmeti almak durumundadır. Ülkemizde 2021 yılı Şubat ayı
itibariyle kullanım hakkı5 kapsamında yetkilendirilen 153 adet STH işletmecisi bulunmaktadır.
5 Kullanım hakkı verilmesi yoluyla yapılan yetkilendirmeler kapsamında elektronik haberleşme hizmeti sunmak
isteyen işletmecilere Kurum tarafından numara ve frekans gibi kıt kaynak tahsisi yapılmaktadır.
14
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Bunun yanı sıra, benzer hizmetler kablo altyapısına sahip Türksat Uydu Haberleşme Kablo TV
ve İşletme AŞ (Türksat) tarafından da verilebilmektedir.
3.2 İlgili Ürün/Hizmet Pazarı
Daha önce de yer verildiği üzere, ilgili ürün/hizmet pazarı, fiyatları, kullanım amaçları ve işlevsel
özellikleri ile rekabet koşulları veya arz-talep yapısı açısından birbirleriyle değiştirilebilir ya da
ikame edilebilir ürün/hizmetleri ifade etmektedir. Dolayısıyla geçici olmayan küçük ama belirgin
bir fiyat artışını temsil eden varsayımsal tekel testi ilgili ürün pazarının tespit edilmesinde
işlevsellik sağlayacaktır. Bu kapsamda ilgili ürün pazarı, geleneksel anlamda, geçici olmayan
küçük ama belirgin fiyat artışı testini geçen en küçük ürün grubu olarak tanımlanmıştır. Ancak
Avrupa Komisyonunun benimsediği ve Kurumumuz mevzuatında yer alan ilgili ürün pazarı
tanımında tüketiciler ya da hizmet sunan işletmeciler tarafından değiştirilebilir ya da ikame
edilebilir olarak değerlendirilen tüm ürün ve hizmetlerin de ilgili ürün piyasasının içinde olduğu
ve daha açıklayıcı bir tanımın kabul edildiği görülmektedir. Ayrıca, pazar tanımı yapılırken ürün
ve hizmetler arasındaki ikame edilebilirliğin yanı sıra söz konusu ürün ve hizmetlerin
birbirleriyle ilişkisi ile perakende ve toptan seviyede sunulan aynı hizmetler kümesinin birer
unsuru olmaları da göz önünde bulundurulmalıdır.
Bu çerçevede kullanıcıların (toptan pazarlar için işletmecilerin) bir hizmet veya ürünü diğer bir
hizmet veya ürünün yerine kullanabilme derecesi genel anlamda talep yönlü ikame edilebilirlik
olarak tanımlanmaktadır. Başka bir ifadeyle, ilgili ürün/hizmet pazarının belirlenebilmesini
teminen yapılan talep yönlü ikame değerlendirmeleri kapsamında, geçici olmayan küçük ama
belirgin fiyat artışını (%5-10) izleyen süreçte kullanıcıların bir bölümünün ilgili ürünün
alternatiflerine yönelmesi talep yönlü ikame olarak adlandırılmaktadır. Bu tür bir fiyat artışıyla
birlikte kullanıcılar için talebe konu olan ürün ya da hizmetler ilgili pazarın konusunu teşkil
edecektir. Aynı ilgili pazar içerisinde oldukları düşünülen ikame ürünlerin birbirleriyle tam
anlamıyla benzer olmaları da gerekmemektedir.
Bir pazarda arz yönlü ikame imkânının olması ise, o pazarda hizmet sunan herhangi bir firmanın
verdiği hizmeti başka bir firmanın da sağlayabilmesi anlamına gelmektedir. Dolayısıyla, bir
malın ya da hizmetin arz yönlü ikamesinin olabilmesi aynı malı ya da hizmeti sağlayan firmalar
üzerinde rekabetçi etki meydana getiren önemli bir baskı unsurunun olması demektir.
15
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
İşbu bölümde, yukarıda yapılan açıklamalar çerçevesinde sabit şebeke altyapıları üzerinden çağrı
başlatma hizmeti; sunulan ürün/hizmetler, arz ve talep ikamesi kavramları çerçevesinde ele
alınarak söz konusu ürün/hizmetlerin aynı pazar kapsamında değerlendirilip
değerlendirilemeyeceği hususlarına yer verilmektedir. Bu çerçevede, ilgili toptan ürün olan sabit
çağrı başlatma hizmetine olan talebin özellikle sabit perakende haberleşme hizmetleri
pazarındaki erişim ve ses hizmetlerinde gerçekleşen talep yönlü gelişmelerden etkilenmesi
nedeniyle; ilgili ürün/hizmet pazarının çerçevesinin oluşturulmasında öncelikle, farklı altyapılar
üzerinden sunulan çağrı başlatma hizmetleri çerçevesinde ülkemizde perakende pazardaki
mevcut ya da süre gelen son kullanıcı ve işletmeci tercihleri ile alternatif yöntemlerin kullanım
yaygınlıklarına ilişkin değerlendirmeler yapılmaktadır.
3.2.1 Geleneksel Sabit Telefon Şebekesi (PSTN) Üzerinden Sunulan Hizmet
Bilindiği üzere geleneksel bakır şebeke mimarisi devre anahtarlama esasına göre çalışmaktadır.
Kamu anahtarlamalı telefon şebekesinde (Public Switched Telephone Network, PSTN)
geleneksel zaman bölmeli çoklama (Time division multiplexing, TDM) kullanılmakta olup,
arayan ve aranan taraf arasında görüşmenin gerçekleşmesi için çağrıyı başlatan ve sonlandıran
şebekelerde fiziksel/mantıksal birer hat tahsis edilmektedir. Fiziksel/mantıksal devre tahsisi
nedeni ile çağrının geçtiği güzergâh hakkındaki kapasite ve tahsisli hat gibi bilgiler merkezi
hiyerarşiye göre tutulmaktadır.
Hâlihazırda ülkemizde ISDN (Integrated Service Digital Network) teknolojisiylesabit erişim
hizmetleri de sunulabilmektedir. Abonelerin ISDN’yi talep etme sebebinin, PSTN’den farklı
şekilde, birden fazla kanalın kullanılabilmesi olduğu düşünülmektedir. Bu teknoloji kapsamında
kullanıcı ya birden fazla ses kanalına ihtiyaç duymaktadır ya da ses ve veri kanallarını birlikte
kullanmak istemektedir veya daha hızlı tek bir kanala6 sahip olmayı tercih etmektedir. Bu
çerçevede ISDN BA7 teknolojisi, aynı bakır kablo üzerinden hem ses, hem de veri iletimi için iki
adet 64 kbit/s’lik kanal açarak kullanıcılara bir hat üzerinden ses ve veri iletimi imkânı
sağlamaktadır. ISDN PA8’nın genel fonksiyonuna bakıldığında, analog erişim ve temel ISDN
erişimiyle benzerlik gösterdiği anlaşılmaktadır. Ancak ISDN PA’da desteklenen kanal sayısı
30’a çıkmakta, kanal sayısının artması nedeniyle aramaları yönlendirmek için abone tarafındaki
6 Tek bir hızlı kanal iki kanalın birleştirilmesiyle oluşturulabilmektedir.
7 ISDN BA – Integrated Services Digital Network Basic Access – ISDN Temel Erişim.
8 ISDN PA - Integrated Services Digital Network Primary Access – ISDN Birincil Erişim.
16
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
şebeke sonlandırma noktasında ilave şebeke ekipmanlarının (PBX) kurulması gerekmektedir.
ISDN BA hizmeti genelde bireysel aboneler tarafından tercih edilirken, ISDN PA hizmeti daha
çok kurumsal aboneler tarafından alınmaktadır. Bu erişim türleri arasında her ne kadar
fonksiyonel ikame edilebilirliğin tam olduğu değerlendirilmesi yapılamayacak olsa da, söz
konusu erişim yöntemlerinin geleneksel bakır hatlar üzerinden sunulabilen alternatif teknolojiler
olmaları sebebiyle ve teknolojik tarafsızlık ilkesi gereğince ilgili pazar içinde yer alabilecekleri
düşünülmektedir.
Bu çerçevede, ülkemizde 2020 yılı üçüncü çeyrek sonu itibariyle toplam 12.300.390 adet sabit
telefon abonesi bulunmaktadır. Şekil 2’den de görüleceği üzere, 2015-2020 yılları arasında sabit
abone sayısı 11-12 milyon bandında seyretmektedir. Buna bağlı olarak penetrasyon oranı da %14
civarında gerçekleşmektedir.
Şekil 2: Sabit Abone Sayısı ve Penetrasyon
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, 2020 3.çeyrek.
Şekil 3’te yıllar itibariyle sabit abone sayısının içerisindeki bireysel ve kurumsal aboneliklerin
payları gösterilmektedir. Buna göre 2017 yılı birinci çeyreğinden 2020 yılı üçüncü çeyreğine
kadar olan süreçte, sabit abone sayısında bireysel aboneliklerin oranının %74’ten %77’ye
yükseldiği; kurumsal aboneliklerin oranının ise %26’dan %23’e düştüğü görülmektedir.
17
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Şekil 3: Sabit Abone Sayısının Bireysel ve Kurumsal Aboneliklere Göre Dağılımı (%)
Kaynak: BTK
Abone sayısındaki hafif dalgalanmaya kıyasla ülkemizde yıllar itibariyle gerçekleşen sabit trafik
hacminde ise düşüş göze çarpmaktadır (Şekil 4). Bu itibarla, 2017 yılının birinci çeyreğinde
toplam sabit trafik hacmi 2,08 milyar dakika iken, 2020 yılı üçüncü çeyrekte yaklaşık %35
oranında azalarak 1,34 milyar dakikaya düşmüştür. Dünyadaki eğilimlere benzer şekilde
ülkemizde tüketici tercihlerindeki değişimle birlikte, aramalarda mobil telefon kullanımının daha
tercih edilir olmasının da etkisiyle sabit ses trafik hacminde yaşanan azalmanın ilerleyen
dönemlerde de söz konusu olabileceği düşünülmektedir.
Şekil 4: Sabit Trafik Hacmi (milyar dk.)
Kaynak: BTK
Tablo 1’de Türk Telekom ile alternatif işletmecilerin VoIP abonelikleri hariç sahip olduğu sabit
hat aboneliklerine yer verilmektedir. Tablo 1 incelendiğinde, 2020 yılının üçüncü çeyreği
18
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
itibariyle VoIP dahil edilmeden sabit abonelerinin yaklaşık %47’sinin Türk Telekom’dan,
%53’ünün ise STH işletmecilerinden hizmet aldığı görülmektedir.
Tablo 1: Sabit Abone Sayısı 9
Dönem İşletmeci PSTN ISDN TOPLAM TOPLAM (%)
Türk Telekom 5.987.899 287.048 6.274.947 %61
2018-4
STH 3.973.934 38.910 4.012.844 %39
Türk Telekom 5.772.299 281.036 6.053.335 %59
2019-1
STH 4.210.508 30.803 4.241.311 %41
Türk Telekom 5.549.107 267.524 5.816.631 %57
2019-2
STH 4.376.948 30.565 4.407.513 %43
Türk Telekom 5.387.034 267.332 5.654.366 %55
2019-3
STH 4.621.801 30.985 4.652.786 %45
Türk Telekom 5.219.515 264.670 5.484.185 %53
2019-4
STH 4.820.590 25.084 4.845.674 %47
Türk Telekom 5.036.689 259.414 5.296.103 %51
2020-1
STH 5.042.912 23.189 5.066.101 %49
Türk Telekom 4.916.700 255.552 5.172.252 %49
2020-2
STH 5.385.636 19.298 5.404.934 %51
Türk Telekom 4.788.334 251.996 5.040.330 %47
2020-3
STH 5.674.345 21.004 5.695.349 %53
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, 2020 3. Çeyrek
Daha önce de yer verildiği üzere Türk Telekom, şebekesi üzerinden son kullanıcısına arama
hizmeti sunabilmesi için kendi perakende koluna çağrı başlatma hizmetini sağladığı gibi üçüncü
taraflara da TS ve TÖS yöntemiyle toptan seviyede çağrı başlatma hizmeti sunabilmektedir. Türk
Telekom yurt çapında THK hizmeti sunan da tek işletmeci konumundadır. THK hizmetinin Türk
Telekom’dan alınması durumunda STH işletmecileri, son kullanıcı yerleşkesinden kamu telefon
şebekesine fiziksel bir bağlantı sağlayabilmektedir. Böylece, TS ve TÖS yöntemlerinden farklı
olarak THK yöntemi, STH işletmecilerinin abonelerine hem erişim hem de arama hizmetini tek
bir fatura üzerinden sunabilmesine olanak tanımaktadır. Bu yöntemde, toptan seviyede şebekenin
ses ile ilişkilendirilebilen kısmı STH işletmecilerine erişim yükümlülükleri kapsamında
9 VoIP abonelikler hariç olmak üzere TS, TÖS ve THK aboneliklerini kapsamaktadır.
19
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
sunulmaktadır. Perakende seviyede ise sabit ses hizmetlerinin alınması kapsamında kullanıcı,
aylık sabit ücretin ödenmesine tekabül eden kısmı da dâhil olmak üzere arama hizmetlerine
ilişkin olarak sadece STH işletmecisi ile muhatap olmakta ve aldığı hizmetlere ilişkin olarak
sadece ilgili STH işletmecisinden fatura almaktadır. STH işletmecileri bu yöntemle sundukları
hizmetler üzerinde tam bir kontrole sahip olmakta ve Türk Telekom’un sunduğu hizmetlere
benzer hizmetleri kullanıcılarına sunabilmektedir.
Bu çerçevede Tablo 2’de, dönemler itibariyle STH işletmecilerinin taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı ön
seçimi yöntemleriyle hizmet verdiği kullanıcı sayılarına yer verilmektedir. Söz konusu tablodan
görüleceği üzere bu yöntemlerle hizmet alan kullanıcı sayısında genel olarak bir azalış
görülmektedir. Bu kapsamda, VoIP abonelikler hariç toplam STH abonelerinin yaklaşık %2.4’ü
tarafından taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı ön seçimi yöntemleri kullanılmaktadır.
Tablo 2: TS ve TÖS Yöntemiyle Hizmet Alan Kullanıcı Sayısı
TÖS TS Toplam
2018-1 205.516 24.464 229.980
2018-2 194.575 23.030 217.605
2018-3 195.905 21.799 217.704
2018-4 204.732 20.649 225.381
2019-1 186.344 19.531 205.875
2019-2 185.017 18.648 203.665
2019-3 184.274 20.379 204.653
2019-4 169.497 19.972 189.469
2020-1 168.533 21.834 190.367
2020-2 126.575 15.867 142.442
2020-3 120.393 15.220 135.613
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, 2020 3. Çeyrek.
Dolayısıyla, Tablo 1’de yer verilen STH sabit hat aboneliklerinin hemen hemen tamamının THK
yöntemi ile yapıldığı söylenebilecektir. Nitekim Şekil 5’ten de görülebileceği üzere, Eylül 2020
itibariyle THK abone sayısı 5.737.254 olarak gerçekleşmiş olup, dönemler itibariyle THK abone
sayısında istikrarlı bir artış yaşanmaktadır.
20
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Şekil 5: THK Abone Sayısı
Kaynak: BTK
Çağrı başlatma hizmeti, daha önce de ifade edildiği üzere, şebeke içi ya da şebeke dışına
yapılacak herhangi bir aramanın kurulabilmesi için yerleşik işletmecinin altyapısı üzerinden
sunulabileceği gibi son kullanıcının ikametgâhına yeni bir erişim hattının kurulması suretiyle de
gerçekleşebilmektedir. Yeni bir erişim şebekesi kurulması halinde işletmecilerin yüksek batık
maliyetlerle karşı karşıya kalacağı önemli bir gerçektir. Yerel ağın paylaşıma açılması (YAPA)
üzerinden hizmet sunulması yönteminin ise ülkemizde gerçekleşen kullanıcı sayısı göz önüne
alındığında, hâlihazırda çeşitli gerekçelerle yaygın olarak tercih edilmediği görülmektedir. Mart
2020 itibariyle tam ve paylaşımlı erişim yöntemleri kullanılarak hizmet sunulan kullanıcı sayısı
55.945’dir. Bununla birlikte YAPA’nın da önemli bir erişim yöntemi olması ve teknolojik ve
maliyetlerdeki değişim sonucu ilerleyen dönemlerde de kullanıcı sayısının artması ihtimalinin
bulunması nedeniyle, çağrı başlatma hizmeti verilmesi sırasında TS, TÖS ve THK gibi kullanılan
yöntemlerden birisi olarak değerlendirilmesi gerekmektedir.
Taşıyıcı seçimi, taşıyıcı ön seçimi, YAPA ve THK yöntemleri ile STH işletmecileri tarafından
son kullanıcılara, Türk Telekom tarafından sunulan arama ve erişim hizmetlerine ikame
olabilecek nitelikte benzer hizmet sunulmaktadır. Fonksiyonellik açısından değerlendirildiğinde,
esasen THK yöntemiyle son kullanıcı, Türk Telekom’un aboneliğinden çıkarak artık ilgili STH
işletmecisinin abonesi olmakta ve muhatap olarak anılan işletmeciyi bilmektedir. Arz yönlü
ikame kapsamında değerlendirildiğinde de perakende seviyede oluşan talebe göre anılan
yöntemler arasında alternatif işletmeciler müşterilerine hizmet sunabilmektedir. Dolayısıyla,
THK hizmetinin, Türk Telekom tarafından ISDN/PSTN hatlar için toptan seviyede kendi
perakende birimine sunulan (self-supply) çağrı başlatma hizmeti ile ikame olabileceği, bununla
birlikte YAPA; taşıyıcı seçimi, taşıyıcı ön seçimi yöntemlerinin de kullanımlarının kısıtlı
21
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
olmasının yanında, alternatif erişim yöntemleri arasında yer almalarından ötürü aynı ilgili
ürün/hizmet pazarında değerlendirilebilecekleri düşünülmektedir.
Yukarıdaki açıklamalar ve değerlendirmeler kapsamında Türk Telekom tarafından ISDN/PSTN
hatlar için kendi son kullanıcısının arama yapabilmesi için perakende birimine sunduğu (self-
supply) çağrı başlatma hizmeti ile STH işletmecilerinin gerek TS ve TÖS, gerekse de YAPA ve
THK yöntemleri çerçevesinde kullandıkları çağrı başlatma hizmeti aynı ilgili ürün pazarı
içerisinde değerlendirilmektedir.
3.2.2 IP Üzerinden Sunulan Sabit Telefon Hizmeti (VoIP)
Dünyadaki gelişmelere paralel olarak ülkemizdeki geleneksel PSTN şebekesi, Yeni Nesil
Şebekeler (YNŞ) olarak adlandıran yapıya dönüşmektedir. Bu çerçevede, teknolojik değişimlerin
sonucu olarak, devre anahtarlamalı şebekeler yerini paket anahtarlama esasına göre çalışan
şebekelere bırakmaktadır. Paket anahtarlamalı şebekelerde çağrının başlatılması ve
sonlandırılması için fiziksel devre tahsisine gerek bulunmamaktadır.10 Dolayısıyla her çağrı için
ayrı bir hat tahsis edilmemektedir. Bu ise işletim maliyetlerinde büyük tasarruf sağladığı gibi,
şebekenin esnekliğini de artırmaktadır.
Bu çerçevede ses hizmetlerine erişimde giderek artan oranda IP’ye dayalı yöntemler
kullanılmaya başlanmakta, sabit şebekeden bir çağrı, IP üzerinden de (Voice over IP, VoIP)
başlatılabilmektedir. Böyle bir durumda VoIP çağrılarının işletmeciler arasındaki toptan
seviyedeki teslimi söz konusu çağrıların “ortam geçidi (media gateway)” olarak adlandırılan
cihazlar yolu ile paket anahtarlamalı sistemden TDM’ye çevrilmesi ile gerçekleştirilmektedir.
Genel olarak VoIP hizmetleri, darbant olarak nitelendirilebilecek geleneksel PSTN şebekesi
yerine genişbant internet bağlantısını kullanmaktadır. IP’ye dayalı bir sistemi kullandığından,
VoIP hizmetleri veri iletimi esasına dayanmaktadır. Bu nedenle arama hizmeti de yapılabilmesi
için kullanıcıların IP bağlantısına ihtiyacı bulunmaktadır.
Genellikle IP üzerinden tüm ses taşıma hizmetlerini ifade eden VoIP, hem herhangi bir coğrafi
numara gerektirmeyen ve hizmet kalitesi parametrelerini kontrol etmenin çok mümkün olmadığı
hizmetleri (yönetilemeyen VoIP), hem de STH işletmecileri tarafından sunulan, hizmet kalitesi
10 Paket anahtarlamalı şebekelerde de aboneye erişim bir gerekliliktir.
22
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
parametreleri ve numara tahsisi nedeniyle daha kaliteli hizmet sunulmasına olanak tanıyan
yönetilebilen IP telefon hizmeti (yönetilebilen VoIP) hizmetlerini kapsamaktadır. Ancak birinci
kategoriye giren, yani bilgisayara bir programın kurulması yoluyla kullanılan VoIP hizmetleri
(yani yönetilemeyen VoIP), işlevsel farklılıkları, genişbant penetrasyonu, fiyatlandırma, ulusal
ve uluslararası numaralandırma planına göre çağrı alması ve hizmet kalitesi gibi hususlar
nedeniyle işbu analizin dışında tutulacaktır. Nitekim 9 Ekim 2014 tarihli Elektronik Haberleşme
Sektöründe ilgili Pazarlar Tavsiyesine iliştirilen AB Komisyonunun Açıklayıcı Notu’nda11, AB
düzenleyici kurumların önemli bir kısmı tarafından yönetilemeyen VoIP’in ses hizmetine bir
ikame olarak görülmediği de ifade edilmektedir. Avrupa Komisyonu, VoIP hizmetlerinin
yönetilebilir (managed) olması için son kullanıcının genişbant bağlantısını kontrol yetkisine
sahip ve bu şekilde yüksek güvenilirlik ile hizmet kalitesini tesis eden hizmet
sağlayıcısının/taşıyıcının olması ve ulusal/uluslararası numaralandırma planına göre çağrı alması
gerektiğini belirtmektedir. Bu çerçevede, genellikle fiber, kablo TV ya da DSL şebekeleri
üzerinden sunulan yönetilebilen VoIP’in mevcut durumda standart ses hizmetlerinde olduğu gibi
söz konusu kriterlere sahip olması nedeniyle, ikame ürün olarak değerlendirilmesi ve geleneksel
sabit telefon hizmetinin yanında ilgili ürün/hizmet pazarı tanımında yer alması gerektiği
değerlendirilmektedir. Nitekim, Açıklayıcı Not’ta da belirtildiği üzere yönetilebilen VoIP
hizmetleri 2007 Tavsiyesinde bütün üye ülkeler tarafından ilgili pazar tanımına dahil edilmiştir.
Ülkemizde, yeni yerleşim yerlerine erişimde FTTH, FTTB gibi fiber erişim modelleri de
kullanılabilmektedir. Söz konusu modellerle erişim sağlanan abonelere “home gateway"
cihazları üzerinden sabit telefon hizmeti verilebildiği gibi, toptan seviyede THK hizmeti de
sunulabilmektedir. Dolayısıyla, sabit telefon hizmeti denildiğinde akla sadece PSTN şebekesi
değil, anılan hizmetin sunulabildiği YNŞ de gelmelidir. Nitekim Pazar Analizi Yönetmeliği’nin
4’üncü maddesi çerçevesinde de yapılacak pazar analizleri kapsamında “teknolojik tarafsızlık”
ilkesi benimsenmektedir. Bu itibarla, sabit çağrı başlatma hizmetinin sunulması kapsamında ilgili
ürün/hizmet pazarının tanımlanmasında, hizmetin sunulduğu altyapıdan ziyade, geleneksel sabit
telefon şebekesi üzerinden sunulan çağrı başlatma hizmeti ile fonksiyonellik ve ekonomik açıdan
talep ve arz yönlü ikame imkânına ilişkin değerlendirmelerde bulunulması faydalı olacaktır.
Daha önce de bahsedildiği üzere, VoIP aboneliği kapsamında IP trafiğin başlatılabilmesi için
buna uygun cihazların bulunması gerekmektedir. Ancak, geleneksel telefon hizmetinden farklı
11 https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/explanatory-note-accompanying-commission-
recommendation-relevant-product-and-service-markets
23
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
olarak söz konusu cihazlar elektrik kesintilerine karşı duyarlı olup, kesinti zamanlarında,
özellikle geleneksel telefon hizmetlerinde yapılabilir olan acil durum çağrıların yapılamaması
gibi farklılıkları bulunmaktadır. Bu anlamda işlevsellik açısından, geleneksel sabit çağrı başlatma
hizmetine tam ikame olamamakla birlikte; günümüzde elektrik kesintilerinin minimum seviyede
ve özellikle iş yerlerinde kesintisiz güç kaynaklarının kullanımının yaygın ve tercih edilebilir
olması, artan VoIP abone sayısı, STH işletmecilerinin tabi oldukları hizmet kalitesi ölçütleri ve
sahip oldukları numara kaynakları, VoIP aramaların geleneksel aramalara nazaran sağladığı
maliyet avantajının alternatif işletmecilerce son kullanıcılarına uygun fiyatlarla yansıtılabiliyor
olmasının getirdiği avantajlarla birlikte ele alındığında, perakende seviyede IP üzerinden sunulan
(yönetilebilen VoIP) hizmetler, geleneksel çağrı başlatma hizmetine talep açısından ikame
görülebilmektedir.
Bu açıklamalar ışığında ülkemizde yönetilebilen VoIP kapsamında hizmet alan abone sayısı ile
bu abonelerce yaratılan VoIP trafiğinin genel içerisindeki payına yer verilmesinin yararlı olacağı
değerlendirilmektedir. Bu çerçevede, Tablo 3’te STH işletmecilerinin VoIP abone sayılarına da
yer verilerek, sabit ses pazarındaki toplam abone sayısı ve pazar payları incelenmektedir. Söz
konusu tablodan da görüleceği üzere, 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle STH işletmecilerinin
VoIP abonelikleri 1.513.681’e ulaşmış olup, bu rakam toplam sabit abone sayısının yaklaşık
olarak %12’sine tekabül etmektedir. Başka bir ifadeyle, Türkiye genelinde sabit abonelerin
%12’sine VoIP üzerinden sabit ses arama hizmeti sunulmaktadır. VoIP aboneler de dahil
edildiğinde, STH’ların sabit ses pazarındaki payı, VoIP hariç abone sayısına kıyasla, yaklaşık
olarak %53’ten %58’e yükselmektedir. Türk Telekom’un payı ise toplamda yaklaşık %41
seviyesindedir.
Tablo 3: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un Toplam Abone Sayıları (VoIP Dahil) 12
Toplam Abone Sayısı Toplam (%)
VoIP% VoIP %
STH
Dönem (topl. (STH
VoIP TT STH TT STH
abone abone
içinde) içinde)
2017-2 1.079.326 7.416.529 3.480.011 68,06% 31,94% 9,91% 31,01%
2017-4 1.348.237 7.028.171 4.212.756 62,52% 37,48% 11,99% 32%
12 İşbu dokümanda STH işletmecileri arasında Türk Telekom’un iştiraki olan TTNet yer almaktadır. Ayriyeten,
kablo şebekesi üzerinden sunulan arama hizmetinin yönetilebilen VoIP kapsamında değerlendirilmesi ve bunun da
bir nev’i sabit telefon hizmeti olması nedeniyle VoIP aboneliklere ilişkin olarak yer verilen trafik dahil tüm STH
verileri içerisinde Türksat verileri de yer almaktadır.
24
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
2018-2 1.365.185 6.636.434 4.790.023 58,08% 41,92% 11,95% 28,50%
2018-4 1.281.814 6.274.947 5.294.658 54,24% 45,76% 11,08% 24,21%
2019-2 1.188.460 5.816.631 5.595.973 50,97% 49,03% 10,41% 21,23%
2019-4 1.147.931 5.484.185 5.993.605 47,78% 52,22% 10,00% 19,15%
2020-1 1.301.884 5.296.103 6.367.985 45,41% 54,59% 11,16% 20,44%
2020-2 1.460.803 5.172.252 6.865.737 42,97% 57,03% 12,13% 21,27%
2020-3 1.513.681 5.040.330 7.209.040 41,15% 58,85% 12,36% 21%
Kaynak: BTK
Şekil 6’da, STH işletmecilerinin toplam çağrı başlatma trafiğine, VoIP yöntemi ile başlatılan
trafiğe ve toplam trafik içinde VoIP çağrı başlatma trafiğinin payına yer verilmektedir. Bu
kapsamda, STH işletmecilerinin VoIP dahil toplamda başlattıkları çağrılarda özellikle son dört
çeyrekte dalgalanma olduğu görülmekle birlikte, zaman içerisinde bir artış seyrinde olduğu da
anlaşılmaktadır. STH işletmecilerinin gerçekleştirdiği VoIP trafiğinin ise, benzer
dalgalanmalarla birlikte 2020 yılının ikinci çeyreğinde farklı olarak bir miktar azaldığı
görülmektedir. STH işletmecilerinin toplam trafiği içerisindeki VoIP trafiği ise, 2020 yılının
üçüncü çeyreği itibariyle %78,6 seviyesinde gerçekleşmiştir.
Şekil 6: STH İşletmecilerinin Toplam Trafiği İçerisinde VoIP trafiği (adet ve %)
Kaynak: BTK
Tablo 3 ve Şekil 6’nın birlikte değerlendirilmesi neticesinde, 2020 yılının üçüncü çeyreği
itibariyle, STH abonelerinin yaklaşık %21’ini, toplam sabit abonelerin ise %12’sini teşkil eden
VoIP abonelerinin yarattığı trafiğin kendi toplam STH trafiği içerisindeki payının %78,6 olduğu;
başka bir ifadeyle STH işletmecilerinin, sahip olduğu VoIP aboneliklerinin %21 ile sınırlı
25
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
olmakla birlikte, trafiğinin yaklaşık olarak %80’e varan bir oranda VoIP temelli olduğu
söylenebilecektir.
Yukarıdaki değerlendirmeler çerçevesinde Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 4’üncü maddesi
gereğince benimsenen teknolojik tarafsızlık ilkesi gereğince; fiber şebeke, kablo ya da DSL
şebekesi gibi bir ayrıma gidilmeksizin; başka bir ifadeyle, üzerinden sunulduğu şebekeden
bağımsız olarak (yönetilebilen) VoIP hizmetleri, geleneksel sabit telefon şebekesi üzerinden
sunulan arama hizmeti ile birlikte aynı ilgili ürün pazarı içerisinde değerlendirilmektedir.
Pazar analizlerinde teknolojik tarafsızlık ilkesi benimsenmekle birlikte, YNEŞ kapsamında fiber
şebeke yatırımlarının ve bu çerçevede fiber dönüşümün devam ettiği göz önünde
bulundurulduğunda, sabit telefon şebekesine alternatif bir şebeke olması nedeniyle kablo
televizyon (kablo TV) şebekesi üzerinden sunulan kablo telefon hizmeti ile bu hizmetin
ülkemizde sunumu hakkında da bilgi verilmesinin faydalı olacağı değerlendirilmektedir.
Günümüzde kablo TV şebekeleri; sayısallaştırma, omurga şebekede fiber-optik kabloların
kullanımı ve çift yönlü iletişim desteği gibi iyileştirmeler ile alternatif bir elektronik haberleşme
altyapısı olarak kullanılabilmektedir. Şebekede bir takım yatırım maliyetleri oluşturan bu
iyileştirmeler telefon, TV yayıncılığı ve genişbant hizmetlerin aynı altyapı üzerinden
sunulabilmesini sağlamaktadır. Bu itibarla, bilindiği üzere, ülkemizde kablo TV altyapısı
üzerinden, ülke geneline yaygın sabit telefon altyapısına sahip tek yerleşik işletmeci olan Türk
Telekom’un sunmakta olduğu telefon hizmetine benzer hizmet verilmektedir.
Bu çerçevede kablo TV şebekelerinde sunulan telefon hizmeti, sabit şebekede telefon hizmetinin
sunulması ile benzer özellikler taşımaktadır. Ancak, ülkemizde erişilebilirlik bakımından söz
konusu şebekenin durumu farklılık arz etmektedir. Ülkemizde kablo TV şebekesinin yaygınlığı
düşük olduğu gibi, kablo TV şebekesi üzerinden faaliyet gösteren ve kablo TV şebekesine
yatırım yapan işletmecilerin sayısı da maalesef azdır. Ayrıca, yayıncılık hizmetleri dışındaki
hizmetlerin tamamı, halihazırda 24 ilde kurulu olan kablo TV şebekesinin ulaştığı her noktada
da sunulamamaktadır.
Şekil 7’de Türksat’ın yıllar itibariyle kablo telefon hizmeti abone sayısına yer verilmektedir. Bu
itibarla, ülkemizdeki kablo telefon hizmetinden yararlanan Türksat abone sayısı dalgalı bir seyir
26
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
izlemekle birlikte 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle bir önceki çeyreğe göre artış eğilimine
girerek 495.329 abone seviyesinde gerçekleşmiştir.
Şekil 7: Türksat Kablo Telefon Abone Sayısı
Kaynak: BTK
Yıllar itibariyle Türksat Kablo TV şebekesi üzerinden başlatılan çağrılara yer verilen trafik
hacminin 2020 yılının üçüncü çeyreğinde yaklaşık 2,3 milyon dakikaya düştüğü görülmektedir.
Şekil 8’e bakıldığında; Türksat’ın yaklaşık 3 milyon dakika olan 2018 yılı birinci çeyreğindeki
trafik hacminin 2020 yılının üçüncü çeyreğinde yaklaşık 2,3 milyon dakikaya düştüğü
görülmektedir.
Şekil 8: Türksat Trafik Hacmi
Kaynak: BTK
Şekil 9’da ise Türksat’ın yıllar itibariyle kablo telefon hizmetinden elde ettiği net satış gelirlerine
yer verilmektedir. Bu itibarla Türksat, dönemler itibariyle net satış gelirini arttırarak 2020 yılının
üçüncü çeyreği itibariyle 4.227.517 ₺ gelir elde etmiştir.
27
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Şekil 9: Türksat Net Satış Geliri
4.227.517
4.500.000
4.011.754
4.000.000
3.500.000
3.000.000
2.328.557
2.500.000
2.000.000 1.523.383
1.500.000
854.896
1.000.000 445.402 531.296
223.493
500.000
0
2017-1 2017-3 2018-1 2018-3 2019-1 2019-3 2020-1 2020-3
Kaynak: BTK
Dolayısıyla, dönemler itibariyle dalgalı olmakla birlikte artış eğiliminde olduğu görülen kablo
telefon abonelerinin söz konusu telefon hizmetini kullanımlarını düşürdükleri ancak bu
hizmetlerden Türksat’ın elde ettiği gelirin artmakta olduğu söylenebilecektir.
Yapılan değerlendirmeler neticesinde, Türk Telekom tarafından PSTN/ISDN hatlar üzerinden
kendi abonelerine sunulan çağrı başlatma hizmeti ile gerek geleneksel bakır şebeke, gerekse de
(fiber şebeke, kablo TV ya da DSL şebekesi gibi teknoloji ayrımına gitmeden) IP üzerinden
sunulan sabit telefon hizmeti (yönetilebilen VoIP) kapsamında başlatılan çağrıların (TS, TÖS,
YAPA ve THK yöntemlerini de içerecek şekilde) aynı ilgili ürün pazarı içerisinde ele
alınabileceği değerlendirilmektedir.
Soru 2
Türk Telekom tarafından geleneksel sabit telefon (PSTN) şebekesi üzerinden kendi
abonelerine sunulan çağrı başlatma hizmeti ile gerek geleneksel bakır şebeke, gerekse de (fiber
şebeke, kablo TV ya da DSL şebekesi gibi teknoloji ayrımına gitmeden) IP üzerinden sunulan
sabit telefon hizmeti (yönetilebilen VoIP) kapsamında başlatılan çağrıların (TS, TÖS, YAPA
ve THK yöntemlerini de içerecek şekilde) aynı ilgili ürün pazarı içerisinde ele alınabileceği
değerlendirmesine katılıyor musunuz? Görüşünüzü gerekçeleriyle birlikte detaylı bir şekilde
ifade ediniz.
28
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Toptan Seviyedeki Talep Yönlü İkame
Kullanıcıların (toptan pazarlar için işletmecilerin) bir hizmet veya ürünü diğer bir hizmet veya
ürünün yerine kullanabilme derecesi genel anlamda talep yönlü ikame edilebilirlik olarak
tanımlanmaktadır. Daha somut bir şekilde belirtilmesi gerekirse; geçici olmayan küçük ama
belirgin fiyat artışını (%5-10) izleyen süreçte kullanıcıların bir bölümünün ilgili ürünün
alternatiflerine yönelmesi talep yönlü ikame olarak adlandırılmaktadır. Aynı ilgili pazar
içerisinde oldukları düşünülen ikame ürünlerin birbirleriyle tam anlamıyla benzer olmaları da
gerekmemektedir.
Bu çerçevede değerlendirildiğinde; şebeke işletmecisi tarafından sunulabilen çağrı başlatma
hizmetinin alternatif işletmecilere maliyeti arttığında, anılan işletmecilerin bu hizmeti abonesi ile
bağlantısı olmayan başka bir şebekeden ikame etmesi mümkün olamamaktadır. Bununla birlikte,
toptan çağrı başlatma hizmetinin satın alınmasına alternatif olarak işletmeciler son kullanıcı
lokasyonlarına erişimi olan başka bir şebeke (kablo TV, fiber vb) kurabilmektedir. Ancak şebeke
işletmecisinden çağrı başlatma hizmeti alan işletmecilerin çağrı başlatma hizmetinin fiyatının
arttığı durumlarda kablo TV ya da fiber şebekelere kolaylıkla ve hızlı bir şekilde geçmesi
mümkün değildir. Özellikle de ülkemizde söz konusu şebekelerin yaygın olmaması alternatif
işletmecilerin bu şebekeleri kullanmalarını sınırlandırmaktadır. Bunun dışında, son kullanıcı
lokasyonlarına bağlantısı olan şebeke kısımları Türk Telekom’dan YAPA yöntemiyle
kullanılabilmektedir. Ancak hâlihazırda bu alternatif de çok sınırlı sayıda kullanılabilmektedir.
Diğer taraftan bir STH işletmecisi, daha önce de yer verildiği üzere, son kullanıcılara sabit
şebekeden arama hizmeti sunabilmek için YAPA dışında THK yöntemi ile de erişim sağlamakta
ya da yönetilebilen VoIP teknolojisinden faydalanabilmektedir. TS yönteminden farklı olarak
THK yöntemi ile hizmet sunumunda, yerleşik işletmeci tarafından sunulan sabit erişim ve arama
hizmetlerine tamamen benzer nitelik taşıyan ya da ikame olabilecek nitelikte hizmet
sunulmaktadır. Dolayısıyla, işbu pazar analizi dokümanında değerlendirilen farklı çağrı başlatma
yöntemleri arasındaki toptan seviyedeki talep yönlü ikame, alternatif işletmecilerin pazara giriş
için kurguladıkları iş planları için gerekli olan yatırım seviyelerine bağlı olarak şekillenmektedir.
29
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Perakende Seviyedeki Talep Yönlü İkame
Toptan pazarlardaki rekabet durumu, ilgili perakende pazarlardaki ürün ve/veya hizmetlerden
kaynaklanan rekabetçi baskıdan etkilenmektedir. Bu kapsamda çağrı başlatma ücretlerinin
rekabetçi hale gelmesi için işletmeci üzerinde perakende seviyede dolaylı olarak etkili olabilecek
çeşitli uygulamalar söz konusu olabilmektedir. Bu uygulamalar sabit telefon işletmecilerinin
çağrı başlatma ücretlerini yükseltmesini belirli ölçüde sınırlayabilmektedir. Söz konusu dolaylı
etkilere örnek olarak, arayan taraf öder prensibi çerçevesinde çağrı başlatma ücretinin yükselmesi
sonucunda perakende arama tarifesi artan abonelerin sabitten arama yapmak yerine kendi mobil
hattını, şebekeler üstü (Over the Top, OTT) hizmetleri13 ya da kablo ses hizmetini tercih etmeleri
gibi alternatif olabilecek yöntemleri kullanmaları gösterilebilmektedir. Sabit şebeke
işletmecisine çağrı başlatma ücreti ödenmesini gerektirmeyen bu tür bir arama seçenekleri sabit
şebeke işletmecisi üzerinde baskı oluşturma potansiyeline sahiptir. Ancak, sabit ses hizmetleri
pazarının kendi iç dinamikleri çerçevesinde değerlendirildiğinde, bu durumdan en çok sabit çağrı
başlatma ücretlerinin artması neticesinde maliyeti artan ve bu şekilde dolaylı da olsa abone
kaybına uğrayan STH işletmecilerinin etkilenmesi kuvvetle muhtemeldir.
Ülkemizde, diğer ülkelere de benzer şekilde, özellikle 3G sonrası teknolojik gelişmeler, mobil
genişbant kullanımının yaygınlaşması ve cep telefonlarının sağladığı mobilitenin de etkisiyle
birlikte zaman içerisinde mobil iletişim daha çok tercih edilir hale gelmiş ve sabit ses trafiğinde
son beş yılda %43 seviyesinde azalma yaşanmıştır (
Şekil 10). Abone sayılarının gelişimine bakıldığında ise, mobil aboneliklerde istikrarlı bir artışın
yaşandığı, son beş yılda abone sayısının %10 oranında artarak 82,8 milyona ulaştığı; sabit abone
sayısının ise dalgalı olmakla birlikte 11 milyon civarında seyrettiği, 2016 yılından sonra
toparlanmanın yaşanarak 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle 12 milyonu geçtiği
görülmektedir. Dolayısıyla mobil hizmetlerdeki gelişmelerin sabit abone sayısından ziyade, sabit
ses trafiği üzerinde etkili olduğu söylenebilmektedir.14 Başka bir ifadeyle, sabit ses trafiğinin bir
oranda mobil trafiğe kaydığı, sabit abone sayısında ise bu anlamda benzer bir gelişmenin
yaşanmadığı değerlendirilmektedir.
13 BEREC tarafından hazırlanan Ocak 2016 tarihli OTT Raporu’nda (BEREC Report on OTT Services) OTT
hizmetleri, “internet üzerinden son kullanıcılara sağlanan bir içerik, hizmet ya da bir uygulama” olarak
tanımlanmaktadır.
14 Bu durum ülkemize özgü olmamakla birlikte, sabit ses trafiğindeki azalmanın sadece mobil hizmetlerdeki
gelişmelere bağlanmasının eksik bir değerlendirme olacağı düşünülmektedir.
30
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Şekil 10: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Trafik Hacimleri (milyon dk)15
Kaynak: BTK
Şekil 11: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Abone Sayıları (milyon adet)16
Kaynak: BTK
Bununla birlikte, sabit ve mobil şebekeler ile bu şebekeler üzerinden sunulan ses hizmetleri
arasında yapısal farklılıkların ve her bir pazarın kendi özel iç dinamiklerinin olduğu da
bilinmektedir. Sabit abone sayısında
Şekil 11’de görülen toparlanma (ya da en azından belirli bir abone kitlesinin korunması),
özellikle müşterileri üzerinde yarattığı güven algısına olumlu etkilerinin olduğunu değerlendiren
kurumsal işletmelerce ve yaş grubuna göre değişen bazı kesim bireylerce sabit hat aboneliğine
verilen önemi de göstermektedir. Bu açıklamalar göz önünde bulundurulduğunda, mobil
hizmetlerdeki gelişmelerin sabit ses pazarı üzerindeki rekabetçi baskısının sınırlı olduğu
değerlendirilmektedir.
15 Sabit trafik hacmi, Türk Telekom ile STH işletmecileri tarafından yaratılan trafikten oluşmaktadır.
16 Sabit abone sayısı, Türk Telekom ile STH işletmecilerinin abone sayılarının toplamından oluşmaktadır.
31
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
İşbu dokümanda ilgili ürün/hizmet pazarına dahil edilmeyen yönetilemeyen VoIP hizmetleri
kapsamında değerlendirilen OTT hizmetleri üzerinden arama yapılabilmesi hususuna ilişkin
olarak; arayan ve aranan tarafın aynı hizmetten, eş zamanlı bağlanarak yararlanması
(interoperability) gerektiği, kapsama alanı ve hızların birbiriyle uyumlu çalışamayabilmesi gibi
hususlar çerçevesinde değerlendirildiğinde ve son kullanıcılar nezdinde OTT hizmetlerinin data
kullanımına bağlı olarak göreceli düşük kalite ve güvenlik algısının söz konusu olabileceği17 de
göz önünde bulundurulduğunda; anılan hizmetlerin geleneksel sabit ses hizmetleriyle tam
anlamıyla ikame olmadığı; ancak bir ölçüde, sınırlı rekabetçi etkilerinin söz konusu olabileceği
değerlendirilmektedir. Bu sebeple, OTT hizmetlerin genel olarak kullanımının son yıllarda
artıyor olması ve gelecekte de artmasının beklenmesiyle birlikte, kısa ve orta vadede sabit ses
aboneliklerinden anılan hizmet kullanımına yüksek seviyelerde bir geçiş beklenmemektedir.
Dolayısıyla, OTT hizmetlerinin kullanımının sabit şebekede çağrı başlatma hizmeti üzerindeki
ikame etkisinin de sınırlı olduğu düşünülmektedir.18
Kablo ses hizmetlerinin de benzer şekilde, ülke geneline yaygın olacak şekilde bir altyapının
olmaması gibi daha önce açıklanan sebeplerle, sabit şebekede çağrı bağlatma hizmeti üzerindeki
baskısının sınırlı olması nedeniyle, anılan perakende yönlü talep imkanının da sınırlı olduğu
düşünülmektedir.
Toptan Seviyedeki Arz Yönlü İkame
Talep kavramı perakende ya da toptan olarak ayrılabilirken, arz kavramı yapısı gereği sadece
toptan olarak incelenebilmektedir. Bir pazarda arz yönlü ikame imkânının olması, o pazarda
hizmet sunan herhangi bir firmanın verdiği hizmeti başka bir firmanın da sağlayabilmesi
anlamına gelmektedir. Dolayısıyla, bir malın ya da hizmetin arz yönlü ikamesinin olabilmesi
aynı malı ya da hizmeti sağlayan firmalar üzerinde rekabetçi etki meydana getiren önemli bir
baskı unsurunun olması demektir. Çağrı başlatma pazarında ise arz yönlü ikame kavramı
alternatif işletmecilerin son kullanıcıya erişim imkânına bağlıdır. Son kullanıcılara sabit
şebekeden arama hizmeti sunan STH işletmecilerinin çağrı başlatma hizmetini temin
17 Söz konusu hususlara, BEREC’in OTT Raporu’nda ifade edildiği üzere, çoğu AB Düzenleyici Kurum tarafından
yapılan değerlendirmeler kapsamında yer verilmiştir.
18 Nitekim güncel Mobil Çağrı Sonlandırma Pazar Analizinde de, OTT hizmetinin abonelerce kullanımının
ülkemizde esas olarak SMS/MMS sonlandırma ücretleri üzerinde rekabetçi baskı yaratacağının düşünüldüğü; söz
konusu durumun ses/görüntülü arama hizmetleri için henüz erken olduğu, şebekeler üstü hizmetlerin geleneksel
mobil ses hizmetinin yerini alması ya da potansiyel olarak ikame etmesi için kullanımının oldukça yaygınlaşmasının
gerektiği değerlendirmelerinde bulunulmuştur.
32
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
edebilecekleri yerleşik işletmecinin dışında başka işletmeciler de bulunması halinde çağrı
başlatma pazarında arz yönlü ikame imkânı söz konusu olabilecektir. Ülkemizde kablo platform
ve altyapı yetkilendirme çalışmaları yapılmış olmakla birlikte, çağrı başlatma hizmetlerinin
ücretlerinde geçici olmayan küçük ama belirgin bir artış olması durumunda ilgili işletmecilerin
son kullanıcılara erişebilmek için katlanacakları maliyetlerin yüksek olması nedeniyle kısa ve
orta vadede sabit şebekede çağrı başlatma pazarına alternatif yöntemlerle giriş imkânının düşük
olduğu değerlendirilmektedir. Bu itibarla, ilgili pazarda kısa vadede oluşabilecek şartlar
çerçevesinde arz yönlü ikame imkânının bulunmadığı değerlendirilmektedir.
Daha önce de yer verildiği üzere, ülkemizde bakır şebekenin tamamı Türk Telekom’a aittir. STH
işletmecilerinin kendi abonelerine Türk Telekom’a benzer yapıda ses hizmetleri sunmasına
olanak sağlayan THK hizmeti Türk Telekom’dan alınabilmektedir. THK yöntemiyle ve
yönetilebilen VoIP abone sayısında görülen artış perakende erişim ve ses pazarındaki rekabetçi
yapıya katkı sağlasa da, toptan seviyede ulusal çapta Türk Telekom’dan başka bir işletmeciden
çağrı başlatma ve THK hizmeti alınmasının mümkün olmaması arz yönlü ikame imkânını
kısıtlamaktadır. Türk Telekom tarafından çağrı başlatma ya da THK hizmetinin verilmemesi
halinde ya da bu hizmetlerin fiyatında karlılığı önemli derecede etkileyecek bir artış olması
halinde STH işletmecilerinin başka bir işletmeciden bu hizmetleri ulusal çapta alması hâlihazırda
mümkün görülmemektedir.
Yukarıdaki değerlendirmeler ışığında kısa ve orta vadede toptan seviyede çağrı başlatma
pazarında arz yönlü ikame imkânının bulunmadığı düşünülmektedir.
Soru 3
Kısa ve orta vadede oluşabilecek şartlar çerçevesinde sabit şebekede çağrı başlatma pazarında
toptan ve perakende seviyelerde yapılan arz ve talep yönlü ikame değerlendirmelerine ilişkin
görüşleriniz nelerdir? Cevabınızı gerekçeli biçimde açıklayınız.
3.3 İlgili Coğrafi Pazar
Yapılacak pazar analizinde ilgili ürün pazarı belirlendikten sonra bu pazarın coğrafi sınırlarının
belirlenmesi gerekmektedir. Ürün veya hizmetlerle ilgili tarafların arz ve taleplerinin
gerçekleştiği, rekabet şartlarının yeterince homojen olduğu ve komşu alanlardaki söz konusu
şartların yeterli derecede farklı olması nedeni ile ayırt edilebilir nitelikte olduğu coğrafi alana,
33
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
ilgili coğrafi pazar denilmektedir. Bir başka deyişle ilgili ürünün ikame imkânının olduğu ve
pazar yapısının birbirine benzer olduğu bölgeler ilgili pazarın coğrafi sınırlarını oluşturmaktadır.
Tüketicilerin herhangi bir yerde faaliyet gösteren işletmeciden kolay bir şekilde ilgili ürünü
alabilmesi veya diğer işletmecilerin bu bölge içinde kolay bir şekilde aynı/ikame ürünü/ürünleri
sunabilmesi durumunda söz konusu bölgeler ilgili coğrafi pazar içinde yer almaktadır.
Ülkemizde ilgili pazar kapsamında değerlendirilen sabit şebekede çağrı başlatma hizmeti tüm
ülke genelinde talep edilebilecektir. Dolayısıyla, işbu pazar kapsamında talep edilmesi halinde
verilecek çağrı başlatma hizmetine ilişkin ilgili coğrafi pazarın boyutunun, herhangi bir bölge
farkı gözetilmeksizin, tüm ülke geneli olması gerektiği değerlendirilmektedir.
Soru 4
Sabit şebekede çağrı başlatma hizmeti için ilgili coğrafi pazarın ülke genelini kapsadığı görüşü
ile aynı fikirde misiniz? Cevabınızı gerekçeli biçimde açıklayınız.
34
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
4 İLGİLİ PAZARDA DÜZENLEME GEREKSİNİMİ
Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7’nci maddesinin birinci fıkrası uyarınca, pazar analizi sürecinde
tanımlanan ilgili pazarın düzenleme gereksinimine aşağıdaki koşulların birlikte gerçekleşmesi
durumunda karar verilmektedir:
- Pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan engel veya engellerin olması,
- Pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının
beklenmemesi ve
- Rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar aksaklıklarını
gidermede yetersiz olması.
İlgili pazarda düzenleme gereksinimi, Avrupa Komisyonu’nun 17 Aralık 2007 tarihli Tavsiye
Kararında (2007/879/EC) yukarıda sayılan üç koşulu içine alan “üçlü kriter testi” kapsamında
değerlendirilmektedir. Söz konusu kriterlerin hepsini birlikte sağlayan pazarların öncül
düzenlemelere tabi olabileceği, pazarlar düzenlenirken bu üç kriterin tek tek değerlendirilmesi
ve bu üç kriterden herhangi birinin karşılanmaması durumunda ilgili pazarda öncül
düzenlemelerin yapılmaması gerektiği ifade edilmektedir.
2007/879/EC sayılı Tavsiye Kararında belirtildiği üzere; birinci ve ikinci kritere ilişkin yapılacak
değerlendirmeler, pazar analizlerinde yer alan batık maliyetleri içerecek şekilde giriş engelleri,
pazar payları, ücretler, trendler, alternatif şebekelerin varlığı gibi pazar yapısı ve dinamiklerine
ilişkin ileriye dönük bir yaklaşımla yapılan değerlendirmelere dayanacaktır. Bu noktada, Avrupa
Birliği (AB) düzenlemeleri çerçevesinde “üçlü kriter testi” ile EPG’nin tespitinde kullanılacak
kriterler arasında yakınsama öngörülmektedir. Avrupa Düzenleyiciler Grubu (European
Regulatory Group, ERG)’nun üçlü kriter testine ilişkin raporunda üye ülkelerin düzenleyici
kurumlarının üçlü kriter testinde düzenleme gereksinimine ilişkin inceleme detayının hiçbir
durumda EPG’nin tespit edilmesinde gerek duyulan analizden ayrıntılı olamayacağı
belirtilmektedir. Yukarıda belirtilen hususlar 2014 yılındaki Tavsiye Kararı’nda da
korunmaktadır.
Diğer taraftan, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7’nci maddesinin ikinci fıkrası kapsamında,
mezkûr koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğinin tespitinde; Kurum tarafından toptan düzeyde
getirilen yükümlülüklerin perakende düzeyde rekabetin tesisine yönelik etkisi de göz önünde
bulundurulması hüküm altına alınmıştır. Buna göre; toptan seviyede getirilen yükümlülüklerin
35
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
perakende pazarda ilave bir düzenlemeye gerek bırakmayacak şekilde yeterli olması durumunda,
perakende pazarların düzenlenmemesi söz konusu olabilecektir. Nitekim bu yaklaşım AB
mevzuatında da yerini bulmuştur. Komisyon öncelikle ilgili toptan pazarların düzenlenmesi
gerektiği, toptan pazarların düzenlenmesi neticesinde yine de rekabet sağlanamıyorsa perakende
seviyede pazar analizinin yapılabileceği yaklaşımını benimsemiştir.
Bu çerçevede, bu bölümde Sabit Şebekede Çağrı Başlatma hizmetlerine yönelik olarak ilgili
pazarda üçlü kriter testine ilişkin değerlendirmelere yer verilmektedir.
4.1 Birinci Koşul
Üçlü kriter testinin ilk koşulu “pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan bir engelin olması”
olup, ERG tarafından 2008 yılında yayımlanan “Üçlü Kriter Testinin Uygulanması Kılavuzu”nda
(ERG Report on Guidance on the application of the three criteria test) bu kriterin
değerlendirilmesinde;
Batık maliyetler,
Kolaylıkla tekrarlanamayan altyapıların varlığı,
Teknolojik üstünlük,
Mali kaynaklara kolay veya ayrıcalıklı erişim,
Ölçek ve kapsam ekonomileri,
Dikey bütünleşme,
Dağıtım ve satış ağlarının genişletilmesinde karşılaşılan engeller ile
Farklılaştırılmış ürün ve hizmetler
gibi hususların dikkate alınmasının faydalı olabileceği ifade edilmektedir.
Pazara giriş engelleri yapısal ya da hukuki olabilmektedir. Hukukî ya da düzenleyici giriş
engelleri, pazardaki oyuncuların pozisyonlarını doğrudan etkileyen hukukî, idari ya da diğer
devlet yaptırımlarını ifade etmektedir. Söz gelimi, ilgili pazarda hizmet sunacak işletmecilerin
sayılarını sınırlayan bir spektrum tahsisi ya da yetkilendirme rejimi pazara giriş önünde hukukî
ve idari bir giriş engeli niteliğindedir. Bilindiği gibi, önceki yetkilendirme rejiminde benimsenen
görev sözleşmesi, imtiyaz sözleşmesi, telekomünikasyon ruhsatı veya genel izin başlıkları
altındaki yetkilendirme türleri, EHK’nin yürürlüğe girmesi ile birlikte kullanım hakkı ve bildirim
36
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
usulüne dönüştürülerek hem daha etkin ve şeffaf bir yetkilendirme rejimi benimsenmiş, hem de
potansiyel işletmecilerin sektöre girişleri kolaylaştırılmaya çalışılmıştır.
Ülkemizde 2021 yılı Şubat ayı itibarıyla sabit telefon hizmetleri pazarında kullanım hakkı
kapsamında 156 adet STH işletmecisi hizmet sunmak üzere yetkilendirilmiştir. Kurumumuzun
24.06.2009 tarih ve 2009/DK-08/328 sayılı Kararı ile birlikte STH işletmecilerine numara tahsis
edilmesinin yolu açılmış ve anılan Kurul Kararı ile mevzuata uygun olarak Kurumumuza
başvuran STH işletmecilerine numara tahsisleri yapılmıştır. Bu itibarla, STH işletmecilerinin
çeşitli erişim yöntemleriyle veya kendi şebekelerini kurmalarının akabinde çağrı başlatma ve
çağrı sonlandırma hizmetini verir hale gelmelerinin önünde hukuki ya da idari bir engelin
bulunmadığı değerlendirilmektedir.
Bununla birlikte, yapısal giriş engelleri, yani pazarın kendi yapısından kaynaklanan teknik ya da
ekonomik engeller de söz konusu olabilmektedir. Kurumumuz tarafından altyapı kurma ve
işletme yetkisi verilen işletmecilerin ilgili pazarda faaliyet gösterebilmesi ve bu kapsamda
kolaylıkla tekrarlanamayan altyapıların sahibi durumundaki yerleşik işletmeci ile rekabet
edebilmesi için yaygın bir sabit şebeke kurması gerekmektedir. Nitekim toptan seviyede çağrı
başlatma hizmetinin doğrudan alternatifi olabilecek bir yöntem işletmecinin kendi altyapısını
kurmasıdır. İlgili coğrafi pazar kapsamında yer alan tüm ülke çapında böyle bir sabit şebekenin
kurulabilmesi ise hukuki ya da teknik olarak mümkün ise de ekonomik olarak mümkün
görülmemekte ve pazara yeni giren bir işletmeci için yüksek yatırım harcaması ile yüksek batık
maliyetler gerektirmesi nedeniyle oldukça zor bir tercihtir. Bu maliyetler yerleşik işletmeciden
alınacak toptan çağrı başlatma hizmeti ile karşılaştırıldığında oldukça yüksek kalmaktadır.
Dolayısıyla, pazarda etkin rekabetin sağlanabilmesini teminen işbu pazarın konusu olan çağrı
başlatma hizmetinin yerleşik işletmeci tarafından verilmesinin önemi büyüktür.
Öte yandan, ilgili pazar kapsamında işletmeciler tarafından başta yeni yerleşim alanları olmak
üzere bazı bölgelerde alternatif bir altyapı kurulmuş olsa da, bu altyapının hâlihazırdaki durum
itibarıyla çok sınırlı kaldığı ve yerleşik işletmeci üzerinde rekabetçi bir baskı oluşturmaktan çok
uzak olduğu görülmektedir. Ayrıca bu işletmecilerin kendi altyapılarına kıyasla çok geniş bir
altyapıya sahip olan yerleşik işletmecinin sağladığı ölçek ekonomisine ulaşmasının mümkün
olmadığı değerlendirilmektedir.
37
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Bu itibarla, sabit şebekede çağrı başlatma pazarında yüksek ve geçici olmayan yapısal giriş
engellerinin bulunduğu değerlendirilmektedir.
4.2 İkinci Koşul
Bir pazarda öncül düzenleme yapılabilmesi için gerekli ikinci koşul ilgili pazarda, pazar yapısının
belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya yönelme eğiliminde olmamasıdır. Avrupa
Komisyonu’nun 2007 yılındaki Tavsiye Kararı, bu kriterin incelenmesinin ileriye dönük bakış
açısı ilkesi çerçevesinde gerçekleştirilmesi gerektiğini belirtmektedir. Bu ikinci kriterin
değerlendirilmesinde, ERG’nin üçlü kriter testine ilişkin raporunda da belirtildiği üzere,
işletmecilerin pazar payı, fiyatlama eğilimi, kolayca tekrarlanamayan altyapıların kontrolü gibi
hususların göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Bu unsurlar içerisinde pazar payı, ilgili
pazarın kendiliğinden rekabetçi bir duruma gelip gelemeyeceğine ilişkin yapılacak
değerlendirmelerde ilk ölçüt olarak kullanılmaktadır. Pazar payları, abone sayısı, trafik ya da
önceki yıllardaki gelir bilgilerine göre hesaplanabilmektedir.
Bu kapsamda, Tablo 3’te de bahsedildiği üzere, VoIP dahil abone sayıları temelinde Türk
Telekom ile STH işletmecilerin toplu olarak sahip oldukları pazar paylarının seneler itibariyle
gelişimine yer verilen Şekil 12’ye göre, Türk Telekom’un abone sayısına göre pazar payında
STH işletmecilerinin lehine azalma yaşanarak 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle pazar payı
%41 seviyesinde gerçekleşmiştir.
Şekil 12: TT ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları (VoIP Abonelikler Dahil)
Kaynak:BTK
STH işletmecilerinin yönetilebilen VoIP abonelikleri dışında hizmet sunabilmek için Türk
Telekom’dan aldıkları çağrı başlatma hizmetine ilişkin olarak yapılacak değerlendirmeler için,
38
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
VoIP abonelikler hariç olmak üzere hesaplanan pazar paylarına yer verilen Şekil 13’e
bakıldığında, Türk Telekom’un dönemler itibariyle %50’nin üzerinde seyreden bir pazar payına
sahip olduğu görülmekle birlikte, 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle pazar payı %47 olarak
gerçekleşmiştir.
Şekil 13: TT ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları (VoIP Abonelikler Hariç)
Kaynak:BTK
Şekil 12 ve Şekil 13’den de görüldüğü üzere, özellikle son dönemlerde STH işletmecilerinin abone
sayısına göre pazar payının arttığı dikkat çekmekle birlikte; daha önce de belirtildiği üzere, söz konusu
göstergeler arasında Türk Telekom’un iştiraki ve aynı zamanda bir STH işletmecisi olan TTNet’in
artmakta olan abone sayısı da yer almaktadır. Şöyle ki; toplam STH abone sayısı içerisinde TTNet’in payı
2016 yılının dördüncü çeyreği itibariyle %55,7 iken, bu oran 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle %72,4’e
çıkmıştır (
Şekil 14). Dolayısıyla, TTNet hariç STH işletmecilerinin abone sayısının toplamda %16,1 ile
oldukça sınırlı kaldığı anlaşılmaktadır (Şekil 13).
Şekil 14: TTNet’in Abone Sayısı ve STH’lar İçindeki Oranı (VoIP dahil)
Kaynak: BTK
39
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Şekil 15: STH İşletmecileri, Türk Telekom ve TTNet’in Toplu Abone Sayısı ve Oranı
(VoIP dahil)
Kaynak: BTK
Aşağıda, abone sayısına göre pazar payının yanı sıra, sabit şebekede VoIP dahil toplam çağrı
başlatma trafik hacmine yer verilmektedir. Bu itibarla, Şekil 16’daki dönemler itibariyle sabit
şebekede çağrı başlatma trafiğine bakıldığında, özellikle 2018 yılının son çeyreğinden sonra Türk
Telekom’un pazar payında her bir çeyrekte ortalama 2-3 puan seviyesinde bir azalma yaşanmakla
birlikte; 2019 yılının son çeyreği itibariyle söz konusu azalma trendinin durağanlaştığı ve 2020
yılının üçüncü çeyreği itibariyle dört puana yakın bir artışla %54 seviyesinde gerçekleştiği
görülmektedir. Aynı dönem için STH işletmecilerinin toplu pazar payları %46 olup, daha önce
de yer verildiği üzere söz konusu oran içerisinde TTNet verisi de yer almaktadır.
Şekil 16: VoIP Dahil Çağrı Başlatma Trafiğine Göre Pazar Payları (%)
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, 2020.
Şekil 17’ye göre, Türk Telekom ve STH işletmecilerinin çağrı başlatma trafikleri PSTN ve VoIP
temelinde ayrıştırıldığında, ülkemizde halen %54 oranıyla en fazla Türk Telekom tarafından
PSTN üzerinden başlatılan trafiğin yer aldığı görülmektedir. İkinci sırada yer aldığı üzere, STH
40
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
işletmecilerinin VoIP ile başlattıkları çağrıların dönemler itibariyle artış eğiliminin devam ederek
2017 yılı birinci çeyreği itibariyle %23,7 düzeylerinde olan genel çağrı başlatma trafiği
içerisindeki oranının 2020 yılının üçüncü çeyreğinde %36,2 seviyelerine ulaştığı
söylenebilecektir. Aynı dönemde Türk Telekom’un toplam sabit ses trafiği içerisindeki payı ise
%66,3 seviyesinden %54,0 seviyesine düşerken, STH işletmecilerin VoIP hariç çağrı başlatma
trafiği fazla bir değişikliğe uğramamış ve %9,8 seviyesinde gerçekleşmiştir.
Şekil 17: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un PSTN ve VoIP Trafik Gelişimi (%)
Kaynak: BTK
Ancak, abone sayısının aksine, TTNet’in toplam STH giden trafiği içerisindeki payı oldukça
sınırlı kalmaktadır. Şöyle ki; 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle TTNet tarafından başlatılan
trafik 79,6 milyon dakika ile toplam STH başlatma trafiğinin %7,2’sini oluşturmaktadır (Şekil
18). Bu verilerden yola çıkarak, TTNet abonelerinin sayısına kıyasla fazla bir ses trafiği
yaratmadığı söylenebilse de, Türk Telekom’un çağrı başlatma trafiği ile birlikte
değerlendirildiğinde, toplu pazar payının yaklaşık olarak %65 seviyesinde gerçekleştiği
anlaşılmaktadır (Şekil 19).
Şekil 18: TTNet’in (VoIP dahil) Çağrı Başlatma Trafiği ve STH’lar İçindeki Oranı
41
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Kaynak:BTK
Şekil 19: STH İşletmecileri, Türk Telekom ve TTNet’in (VoIP dahil) Toplu Trafik
Miktarı ve Oranı
Kaynak:BTK
Elde edilen gelire göre pazar paylarına yer verilen
Şekil 20 ve Şekil 21’e bakıldığında ise; Türk Telekom ve STH işletmecilerinin elde ettikleri pazar
paylarının, abone ve trafiğe göre izlenen gelişimin aksi yönünde gerçekleştiği görülmektedir.
Şöyle ki; şehiriçi, şehirlerarası, uluslararası ve mobile giden aramalardan elde edilen gelir
bilgileri kullanılarak derlenen arama hizmet gelirlerine göre pazar paylarına göre Türk Telekom,
%70’ler seviyesindeki pazar payını 2019 yılının ilk çeyreği itibariyle %80’ler seviyesine
yükseltmiş ve son olarak 2020 yılı üçüncü çeyreğinde %85’lik pazar payına ulaşmıştır. Toplam
telefon hizmetleri gelirlerinde de, Türk Telekom %80’ler seviyesindeki pazar payını dönemler
itibariyle korumaya devam etmektedir.
42
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Şekil 20: STH–TT Arama Hizmet Gelirlerine Göre Pazar Payları (%)19
Kaynak: BTK
Şekil 21: STH–TT Toplam Telefon Hizmetleri Gelirlerine Göre Pazar Payları, %20
Kaynak: BTK
Yukarıda yer verilen Türk Telekom ile STH işletmecilerinin pazar paylarına ilişkin olarak
yapılan değerlendirmelerin yanı sıra, bakır şebekeye alternatif olan kablo TV şebekesi üzerinden
sunulan telefon hizmetinin ülkemizdeki rekabetçi durumuna da bakılmasının faydalı olacağı
değerlendirilmektedir. Bu çerçevede, daha önce STH işletmecilerinin verileri ile birlikte
değerlendirilen Türksat’ın21 abone sayısına, trafik hacmine ve net satışlarına göre durumuna, bu
sefer STH işletmecileri ile karşılaştırmalı olarak aşağıda yer verilmektedir.
Buna göre 2020 yılının üçüncü çeyreğine göre Türksat’ın STH işletmecileri arasındaki abone
sayısına, trafik hacmine ve net satışlarına göre oranlarının sırasıyla %6,9, %0,4 ve %0,7 olarak
19 Şehiriçi, şehirlerarası, uluslararası ve mobile giden aramalardan elde edilen gelir bilgileri kullanılarak derlenmiştir.
20 Yönlere göre konuşma gelirlerinin yanı sıra bağlantı, nakil ücretleri ile sabit ücret de dahildir.
21 Daha önce de yer verildiği üzere, işbu dokümanda kablo şebekesi üzerinden sunulan arama hizmetinin
yönetilebilen VoIP kapsamında değerlendirilmesi ve bunun da bir nev’i sabit telefon hizmeti olması nedeniyle
Türksat’a ilişkin veriler, STH işletmecilerinin VoIP ile ilgili verileri arasında gösterilmiştir.
43
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
gerçekleştiği görülmektedir (Şekil 22, Şekil 23, Şekil 24). Dolayısıyla Türksat’ın kablo telefon
hizmetinin sunumunda oldukça sınırlı kaldığı anlaşılmaktadır.
Şekil 22: Türksat Abone Sayısı ve STH'lar İçindeki Oranı
Kaynak: BTK
Şekil 23: Türksat Trafik Hacmi ve STH'lar İçindeki Oranı
Kaynak:BTK
Şekil 24: Türksat Net Satış Geliri ve STH'lar İçindeki Oranı
Kaynak: BTK
44
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Netice itibariyle, bu bölümde de tekrarlamakta fayda görüldüğü üzere Türk Telekom,
Türkiye’deki yerleşik sabit şebekenin sahibi olması nedeniyle, herhangi bir işletmeciden çağrı
başlatma hizmeti almak durumunda kalmadan kendi çağrılarını başlatmaktadır. STH
işletmecileri ise sabit şebeke üzerinden çağrılarını ya THK, YAPA, TS, TÖS gibi yöntemlerle
Türk Telekom’dan hizmet almak suretiyle ya da yönetilebilen VoIP kapsamında başlatmaktadır.
2020 yılının üçüncü çeyrek verilerine göre STH işletmecilerinin trafiklerinin %78,6’sı VoIP
teknolojisi ile başlatılmıştır. Toplam sabit çağrı başlatma trafiğinde ise, STH işletmecilerinin payı
2020 yılı üçüncü çeyrek itibariyle %46 seviyelerindedir. Dolayısıyla, ulusal çapta başlatılan
çağrıların yaklaşık %36’sı VoIP ile başlatılan çağrılardan oluşmaktadır. Sonuç olarak, VoIP ile
başlatılan çağrıların sabit pazarda gelişmekte olduğu; ancak önemli seviyelere henüz gelemediği
söylenebilmektedir. Başka bir deyişle, STH işletmecilerince başlatılacak çağrılarda VoIP
teknolojisinin kullanılmasının anılan işletmecilere sağladığı maliyet avantajının, söz konusu
işletmecilerin pazarda rekabetçi bir pazar payı elde etmelerinde yeterli olmadıkları
görülmektedir. İşbu pazarın belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşup
kavuşmayacağının değerlendirilmesinde alternatif işletmecilerin pazara girişlerine olanak
tanıyacak alternatif altyapıların durumunun da önemle göz önünde tutulması gerekmektedir.
Daha önce de yer verildiği üzere, ülkemizde altyapı kurma ve işletme yetkilendirmesini haiz
işletmecilerin yüksek batık maliyetler nedeniyle kısa ve orta vadede yerleşik işletmecinin
üzerinde rekabetçi bir baskı oluşturabilecek alternatif bir altyapı kurmaları henüz söz konusu
değildir. Benzer şekilde mevcut durumda söz konusu rekabetçi baskıyı yaratabilecek kablo
şebekesi gibi bir alternatif altyapı da bulunmamaktadır.
Dolayısıyla işbu pazardaki duruma bakıldığında, tekrarlanması son derece güç niteliğe sahip
altyapının sahibi olan Türk Telekom’un pazar paylarında her ne kadar zaman içerisinde olumlu
bir azalma görülse de, hala kayda değer bir oranı teşkil ettiği görülmektedir. Söz konusu pazar
paylarında STH işletmecileri lehine yaşanan olumlu gelişmelerde işbu pazar kapsamında
getirilen yükümlülüklerin olumlu yansımaları olduğu değerlendirilmektedir. Bununla birlikte;
Türk Telekom’un halen sahip olduğu pazar payı, özellikle de iştiraki olan TTNet’in verileri ile
birlikte değerlendirildiğinde işbu pazarda etkin rekabetin sağlanabilmesini teminen düzenleme
ihtiyacının devam ettiği sonucuna varılmaktadır.
Netice itibariyle, STH işletmecilerince başlatılacak çağrılarda VoIP teknolojisinin
kullanılmasının anılan işletmecilere sağladığı maliyet avantajının, söz konusu işletmecilerin
45
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
pazarda rekabetçi bir pazar payı elde etmelerinde sınırlı kaldığı; işbu pazarda rekabetçi yapının
alternatif altyapıların kurulması ve/veya söz konusu altyapıların etkin bir şekilde kullanılması
durumunda oluşabileceği düşünülmekle birlikte; yukarıda genel olarak yer verilen abone sayısı,
trafik ve gelir bazındaki pazar paylarından da anlaşılacağı üzere, perakende pazarda etkin
rekabetin sağlanmasını teminen işbu sabit şebekede çağrı başlatma pazarının öncül olarak
düzenlenmesine devam edilmesi gerektiği değerlendirilmektedir.
4.3 Üçüncü Koşul
Üçlü kriter testinin üçüncü koşulunu ise “rekabet kurallarının tek başına uygulanmasının pazar
yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” oluşturmaktadır. Bu kapsamda, üçlü kriter
testinin ilk iki koşulunun birlikte sağlanması durumunda oluşabilecek pazar aksaklıklarının
giderilmesine yönelik ex post (ardıl) rekabet kurallarının tek başına yeterli olamayacağının
değerlendirilmesi gerekmektedir. Pazar aksaklıklarından kaynaklanan etkinsizliklerin
giderilmesine yönelik olarak müdahalelerin tam zamanında ve gecikmeksizin yapılmasının
vazgeçilemez olduğu durumlarda rekabet hukuku kurallarının tek başına yetersiz kalacağı
söylenebilmektedir.
Bu itibarla, tekrar etmek gerekirse, sabit ses hizmetleri pazarındaki işletmecilerin faaliyetlerini
devam ettirebilmelerinin bir yolu yeni bir sabit şebeke kurmak, diğer yolu ise hâlihazırda var
olan sabit şebekenin sahibi konumundaki yerleşik işletmeciden çağrı başlatma hizmeti almaktır.
Ancak mevcut şebekenin alternatifi olacak yeni bir şebeke kurmanın ekonomik açıdan makul ve
kısa vadede mümkün olmaması nedeniyle yerleşik işletmecinin sahibi olduğu altyapı STH
işletmecilerinin son kullanıcılara hizmet sunabilmesi açısından zorunlu bir unsur olarak ortaya
çıkmaktadır. Bu itibarla, sabit ses pazarında faaliyet gösteren STH işletmecilerinin yerleşik
işletmecinin şebekesi üzerinden çağrı başlatma hizmeti alması büyük önem taşımaktadır. Ancak,
STH işletmecilerinin yerleşik işletmeciden çağrı başlatma hizmeti alması tek başına yeterli
olmayacaktır. Zira dikey bütünleşik yapıdaki yerleşik işletmeci toptan pazarda aşırı fiyat talep
etme, düşük kalitede veya geciktirerek hizmet sunma, ayrımcılık yapma gibi pek çok yöntemle
perakende pazardaki rekabeti bozabilme imkânına sahiptir. Bu sebeple, STH işletmecilerinin
yerleşik işletmeciden hizmet almalarının yanı sıra bu hizmetin hangi şart ve koşullarda
sağlanacağının izlenmesi, denetlenmesi ve gerekli görülmesi halinde tespiti de büyük önem
taşımaktadır. Bu ise ancak ilgili pazara özgü, geniş kapsamlı, sürekli takip edilen ve gerektiği
takdirde anında müdahale edilebilen öncül düzenlemelerle mümkündür.
46
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Ayrıca, Avrupa Komisyonu Tavsiye Kararında, yaygın ve belli bir süre içerisinde tekrarlanabilen
piyasa başarısızlıkları ve rekabet karşıtı davranışlara karşı “rekabet hukukuna göre yapılan ardıl
müdahale maliyetlerinin yüksek; söz konusu davranışların fazla sıklıkta tekrarlanabiliyor
olmasının öncül müdahaleyi ise kaçınılmaz kılacağı” ifade edilmektedir. Bu itibarla; ilgili pazar
yapısındaki bozuklukların öncül düzenleme olmaksızın sadece rekabet hukuku kurallarının
uygulanması ile giderilebilmesinin mümkün olmadığı değerlendirilmektedir.
Sonuç olarak işbu Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarında üçlü kriter testi kapsamındaki her
bir kriterin sağlandığı görülmekte olup, yukarıdaki açıklamalar göz önünde bulundurulduğunda
ilgili pazarın öncül olarak düzenlenmesine devam edilmesi gerektiği değerlendirilmektedir.
Soru 5
Yukarıda yer verilen kriterler çerçevesinde sabit şebekede çağrı başlatma hizmetleri
pazarında düzenleme yapılmasının gerekli olduğu değerlendirmesine katılıyor musunuz?
Cevabınızı gerekçeli bir biçimde açıklayınız.
47
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
5 REKABET SEVİYESİ ANALİZİ
İlgili pazara ilişkin rekabet seviyesinin analizi söz konusu pazarda EPG’ye sahip işletmecinin
olup olmadığına ilişkin tespiti ihtiva etmektedir. Zira yapılan analiz sonucunda; ilgili pazarda
EPG’ye sahip işletmecinin bulunmaması söz konusu pazarın rekabetçi olduğunu, ilgili pazarda
EPG’ye sahip işletmeci veya işletmecilerin varlığı ise söz konusu pazarın rekabetçi olmadığını
göstermektedir. Dolayısıyla bu bölümde yapılan rekabet seviyesi analizi ilgili pazarda EPG’ye
sahip işletmecinin varlığını tespit etmeye yöneliktir.
Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 3’üncü maddesinde ‘etkin piyasa gücü’, “İşletmecinin, ilgili
elektronik haberleşme pazarında, tek başına ya da diğer işletmecilerle birlikte rakiplerinden,
kullanıcılarından ve tüketicilerinden fark edilir bir şekilde bağımsız olarak hareket edebilmesine
imkân sağlayan ekonomik gücü” şeklinde tanımlanmaktadır. Bu kapsamda, anılan Yönetmelik
çerçevesinde ilgili pazarda EPG’ye sahip işletmecilerin bulunup bulunmadığının tespiti için başta
pazar payı olmak üzere; kolayca tekrarlanamayan altyapıların kontrolü, teknolojik avantajlar
veya teknolojik üstünlük, dengeleyici alıcı gücünün düşüklüğü veya olmaması, finansal
kaynaklara veya sermaye piyasalarına kolay ve ayrıcalıklı erişim imkânı, ürün veya hizmet
çeşitliliği, ölçek ekonomisi, kapsam ekonomisi, dikey bütünleşme, gelişmiş dağıtım ve satış
ağları, potansiyel rekabetin olmaması, genişleme önündeki engeller gibi çeşitli kriterler göz
önünde bulundurulmaktadır.
5.1 Pazar Payı
Pazarda EPG’ye sahip bir işletmecinin olup olmadığı değerlendirilirken temel alınan husus, ilgili
işletmecinin tek başına ya da başka bir işletmeciyle birlikte pazardaki ekonomik parametreleri
belirleyebilme gücüdür. Bununla birlikte, istisnai durumlar hariç genellikle yüksek orandaki
(%50’nin üzerindeki) pazar payına sahip bir işletmecinin bulunması durumunda söz konusu
işletmeci EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenmektedir.
Avrupa Komisyonu uygulamalarında %25’in üzerinde pazar payı olmayan işletmecilerin söz
konusu pazarda (tek başına) EPG’ye sahip olması genellikle olasılık dışı görülmektedir. Tek
başına EPG’nin genellikle işletmecilerin %40’ın üzerinde pazar payına sahip olduğu durumlarda
ortaya çıktığı kabul edilmekle birlikte, daha düşük pazar paylarında da EPG’nin bulunabileceği
48
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
ifade edilmektedir. %50’nin üzerindeki pazar payı ise EPG’nin varlığına işaret eden güçlü bir
karine olarak dikkate alınmaktadır.22
Bu kapsamda, bir önceki bölümde yer verilen abone sayısı, gelir ve toplu trafiğe göre pazar
paylarının oluşturduğu genel göstergelerin yanı sıra, yönlere doğru (şehir içi, şehirlerarası,
mobile doğru ve uluslararası) VoIP dahil çağrı başlatma trafiğine ilişkin olarak da Türk Telekom
ile STH işletmecilerinin pazar paylarının incelenmesinde fayda görülmektedir. Şekil 25’te 2017
yılından itibaren dönemler itibariyle STH işletmecileri ile Türk Telekom’un şehir içi çağrı
başlatma trafiğinde aldıkları paylar karşılaştırılmaktadır. Bu itibarla, şehir içi başlatma trafiğinde
Türk Telekom’un pazar payının sürekli olarak %80 oranının üzerinde seyrederek 2020 yılının
ikinci üçüncü itibariyle %81,7 seviyesinde gerçekleştiği; buna karşılık STH işletmecilerinin şehir
içi çağrı başlatma trafiğinden aldıkları payın ise son üç yılda yaklaşık 3 puan artarak %18,3
seviyesinde kaldığı görülmektedir.23
Şekil 25: STH-Türk Telekom Şehir İçi Çağrı Başlatma Trafiği (%)
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, 2020 3. Çeyrek
Şekil 26’da ise, STH işletmecileri ile Türk Telekom’un son üç yıla ilişkin şehirlerarası çağrı
başlatma trafikleri oransal olarak gösterilmektedir. Söz konusu şekilden, 2019 yılına kadar
şehirlerarası çağrı başlatma trafiğinde Türk Telekom’un oransal olarak %60’ların üzerinde
seyreden yüksek pazar paylarına sahip olduğu; 2019 yılının ikinci çeyreği itibariyle söz konusu
pazar paylarındaki gelişimin tersine dönerek, bu sefer STH işletmecilerinin oranının %58,1’e
yükseldiği; ancak sonraki üç dönemde STH işletmecilerinin yükselen pazar paylarını
22 Commission guidelines on market analysis and the assessment of significant market power under the Community
regulatory framework for electronic communications networks and services, 2002, prg. 75.
23 Türk Telekom’un söz konusu istikrarlı seyreden yüksek şehir içi çağrı başlatma trafiğine ilişkin olarak;
şehirlerarası, uluslararası ve mobile doğru aramalarda özellikle kurumsal müşterilerin alternatif işletmecileri şehir
içi aramalara göre daha fazla tercih ettiği, fiyat-maliyet avantajının bulunduğu ve daha esnek fiyatlama
politikalarının uygulanabilir olduğu değerlendirilmektedir.
49
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
koruyamayarak 2020 yılının ikinci çeyreği itibariyle %49,5 seviyesinde gerçekleştiği
görülmektedir. 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle ise STH işletmecilerinin payının 2,5 puan
artarak %53 seviyesine ulaştığı, aynı dönemde Türk Telekom’un payının ise %47 olarak
gerçekleştiği görülmektedir. Bu anlamda 2017 yılından bu yana genel olarak Türk Telekom’un
şehirlerarası çağrı başlatma trafiğinde %71,6’dan %47 oranına doğru, dalgalı olmakla birlikte
azalan payları olduğu görülmektedir. Bu arada, 2019 yılı ikinci çeyreğinden itibaren 2020 yılı
ikinci çeyreğine kadar Türk Telekom’un şehirlerarası çağrı başlatma trafiğinde STH işletmecileri
aleyhine bir toparlanmanın olduğu da dikkat çekmektedir. 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle
ise, STH işletmecilerinin şehirlerarası çağrı başlatma trafiğinden aldığı pazar payı bir önceki
çeyreğe göre 3,5 puan artarak %53 seviyesine ulaşmıştır. Dolayısıyla dönemler itibariyle, Türk
Telekom’un şehirlerarası çağrı başlatma trafiğinde azalan bir seyir görülse de zaman içinde
yaşanan dalgalanma ile birlikte, söz konusu pazar paylarının daha istikrarlı ve rekabetçi bir
gelişme gösterip göstermediğinin zaman içerisinde netleşebileceği değerlendirilmektedir.
Şekil 26: STH-Türk Telekom Şehirlerarası Çağrı Başlatma Trafiği (%)
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, 2020 3. Çeyrek
Şekil 27’de ise, Türk Telekom ile STH işletmecilerinin sabit şebekeden mobile doğru çağrı
başlatma trafikleri kıyaslamasına yer verilmiştir. Bu itibarla, 2017 yılı ikinci çeyrek itibariyle
%53,4 olan Türk Telekom’un pazar payı 2019 yılı dördüncü çeyreğinde %39,8’e kadar düşmüş,
aynı dönemde STH işletmecilerinin payı ise %46,6’dan %60,2 ye yükselmiştir. Akabinde 2020
yılının üçüncü çeyreği itibariyle Türk Telekom’un %39,8 oranındaki payı %45,2 seviyesine
yükselirken, STH işletmecilerinin ise aynı dönemde sabit şebekeden mobile doğru çağrı başlatma
trafiğinden aldığı %60,2’lik pazar payı 6 puan düşerek %54,8’e gerilemiştir. Dolayısıyla gelinen
noktada, 2017 yılından bu yana STH işletmecilerinin mobile doğru başlatılan çağrılardan
aldıkları payın 2019 yılının son dönemine kadar istikrarlı bir şekilde arttığı görülmekle birlikte
2020 yılının ikinci çeyreğinde Türk Telekom lehine yaşanan azalma, üçüncü çeyrekte ise Türk
Telekom aleyhine değişen oranlar göz önünde bulundurulduğunda, söz konusu pazar paylarının
50
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
daha istikrarlı ve rekabetçi bir gelişme gösterip göstermediği hususunun zaman içerisinde
netleşebileceği değerlendirilmektedir.
Şekil 27: STH-Türk Telekom Mobile Doğru Çağrı Başlatma Trafiği (%)
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, 2020 3. Çeyrek
Şekil 28’de ise, STH işletmecilerinin ve Türk Telekom’un yurtdışına doğru çağrı trafiklerine ait
pazar payları karşılaştırılmaktadır. 2017 yılının ikinci çeyrek verilerine göre söz konusu pazarda
Türk Telekom’un %63,2 olan payı, 2019 yılı dördüncü çeyreğe gelindiğinde %31,1’e düşmüş,
aynı dönemde ise STH işletmecilerinin %36,8 olan payı, %68,9’a yükselmiştir. Akabinde 2020
yılının üçüncü çeyreği itibarıyla STH işletmecilerinin %68,9’luk payı %43,6’ya gerilerken, Türk
Telekom’un %31,1’lik pazar payı ise %56,4’e yükselmiş ve Türk Telekom’un pazar payının STH
işletmecilerini önemli ölçüde geçtiği görülmüştür. Dolayısıyla gelinen noktada, özellikle 2018
yılının ikinci çeyreğinden sonra STH işletmecilerinin yurtdışına doğru başlatılan çağrılardan
aldıkları payın 2019 yılının son çeyreğine kadar istikrarlı bir şekilde arttığı; ancak bu dönemden
sonra 2020 yılının üçüncü çeyreğine kadar Türk Telekom lehine yaşanan 25 puanlık azalış göz
önünde bulundurulduğunda, yurt dışına doğru çağrı başlatma trafiğinde henüz istikrarlı
görülmeyen pazar payları için dair net ve doğru bir değerlendirme için bir henüz erken olduğu
düşünülmektedir.
Şekil 28: STH-Türk Telekom Yurtdışına Doğru Çağrı Başlatma Trafiği (%)
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, 2020 3. Çeyrek
51
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
İşbu pazar analizinde yapılan değerlendirmeler ışığında tekrarlamak gerekirse; çağrı başlatma
hizmetinin verilebilmesi için işletmecinin aboneye erişim imkânının olması gerekmektedir. Bu
çerçevede çağrı başlatma hizmeti, son kullanıcılara perakende olarak sunulacak hizmetler için
birer girdi mahiyetindedir. Ülkemizde mevcut durumda ülke genelinde sabit şebekeden diğer
işletmecilere çağrı başlatma hizmetini verebilen tek işletmeci Türk Telekom’dur. STH
işletmeciliği yetkilendirmesine sahip olup arama pazarında Türk Telekom ile rekabet eden
işletmeciler olmasına rağmen mevcut durumda diğer işletmecilere ülke çapında çağrı başlatma
hizmeti sunabilen başka bir işletmeci bulunmamaktadır. Yukarıda yer verilen çağrı başlatma
trafiklerine ilişkin yapılan değerlendirmelerin yanı sıra, bir önceki bölümde abone sayısına,
trafiğe ve gelire göre bakılan pazar paylarında da, özellikle iştiraki TTNet’in göstergeleri de
dikkate alındığında, Türk Telekom’un sahip olduğu genel olarak %50 civarındaki pazar
paylarının önemli bir gösterge olduğu düşünülmektedir. Bu bakımdan EPG’ye sahip işletmecinin
tespitine ilişkin olarak diğer kriterlerin de sağlanıp sağlanmadığının detaylı bir şekilde
incelenmesine gerek olmadığı düşünülmekle birlikte; kolayca tekrarlanamayan altyapıların
kontrolü, dikey bütünleşme, ölçek ekonomisi ile potansiyel rekabetin olmaması ve dengeleyici
alıcı gücünün düşüklüğü gibi kriterlere ilişkin yapılan değerlendirmelere aşağıda yer
verilmektedir.
Soru 6
İşletmecilerin pazar paylarına ilişkin olarak yapılan değerlendirmelere katılıyor musunuz?
Cevabınızı gerekçeleri birlikte açıklayınız.
5.2 Kolayca tekrarlanamayan altyapıların kontrolü
İlgili pazarda kolayca tekrar edilemeyen altyapıları kontrol eden bir işletmecinin bulunması ve
alternatif erişim teknolojilerinin olmaması durumu olası rakipler için pazara girişin önünde
önemli bir engel oluşturmaktadır. Bu anlamda, herhangi bir işletmecinin kolayca kurulamayan
bir altyapıya sahip olması, tek başına o pazarda o işletmecinin belirli bir pazar gücüne sahip
olması manasına gelmektedir. Söz konusu altyapının yeniden kurulamaması teknik, ekonomik
ve hukuki nedenlerden kaynaklanabilir.
Ülkemizde geleneksel şebekenin tamamının Türk Telekom’a ait olmasının ve STH
işletmecilerinin kendi abonelerine Türk Telekom’a benzer yapıda ses hizmetleri sunmasına
52
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
olanak sağlayan THK hizmetini de sadece Türk Telekom’dan alabilmelerinin; başka bir ifadeyle
toptan seviyede ulusal çapta Türk Telekom’dan başka bir işletmeciden çağrı başlatma ve THK
hizmeti alabilmelerinin mümkün olmamasının, Türk Telekom’un kolayca tekrarlanamayan
altyapı üzerindeki kontrolünü gösteren önemli bir işaret olduğu değerlendirilmektedir.
5.3 Dikey Bütünleşme
Dikey bütünleşik işletmeciler genellikle üretim zinciri içindeki farklı katmanlarda farklı alt
teşebbüsleri aracılığıyla faaliyet gösteren işletmecilerdir. Dikey bütünleşik bir işletmeci, üst ve
alt pazarların her ikisinde de sahip olduğu konum sayesinde rakiplerinin pazara girişini
engelleyebilme veya rekabeti kısıtlayarak pazar gücünü artırabilme imkânına sahiptir. Bu
kapsamda Türk Telekom, hem kendisine ait ülke geneline yayılmış şebekesi üzerinden perakende
birimine ve kendi iştiraki olan TTNet dahil diğer işletmecilere toptan çağrı başlatma hizmeti
sunmakta, hem de kendi dikey bütünleşik yapısı içerisinde son kullanıcılarına söz konusu şebeke
üzerinden perakende hizmet sunmaktadır. Bu şekilde kendi altyapısını kurarak toptan ve
perakende seviyede hizmet sunabilen alternatif işletmecilerin sayısı ya da faaliyet alanı oldukça
sınırlıdır. Dolayısıyla, dikey bütünleşik yapısıyla toptan seviyede şebeke altyapısına sahip olan
Türk Telekom’un, ilişkili perakende sabit ses hizmetleri pazarında hem kendisi, hem de iştiraki
olan TTNet vasıtasıyla hizmet sunması, önemli bir rekabet avantajına sahip olmasını mümkün
kılmaktadır.
5.4 Ölçek Ekonomisi
Ölçek ekonomisi, çıktı miktarının artması ile ortalama maliyetlerin düştüğü bir yapıyı ifade
etmektedir. Bu durum özellikle teknolojiye dayalı üretim yapılan ve değişken maliyetlere kıyasla
sabit maliyetlerin çok yüksek olduğu pazarlarda görülmektedir. Sabit haberleşme sektörü de
ölçek ekonomisinin oluşmasına imkân tanıyan sektörlerden birisidir. Zira, aboneler tarafından
kullanılan ses dahil sabit hizmetlerin kesintisiz ve sürdürülebilir sağlanmasını teminen muhtelif
yatırımlar yapılmakta, çeşitli cihaz ve ekipmanların yenilenmesi yoluna gidilmektedir.
Dolayısıyla, mevcut kurulu sabit şebekenin sağladığı kapasitenin kullanım oranına/miktarına
bağlı olarak sunulan hizmet başına düşen birim maliyet farklılaşabilmektedir. Örneğin ülke
geneline kurulu şebekenin yoğun bir şekilde kullanılarak kapasite kullanımının artması sonucu
sabit maliyetler değişmemekle birlikte, Türk Telekom’un sunduğu hizmetlerin ortalama
maliyetlerinde düşüşler ortaya çıkmaktadır. Ölçek ekonomisinin doğal bir sonucu olarak ortaya
53
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
çıkan söz konusu maliyet avantajının genel olarak Türk Telekom’un rekabetçi gücü üzerinde
olumlu etkisi bulunmaktadır. Bu nedenle, Türkiye’de mevcut durum itibarıyla yerleşik sabit
şebekenin sahibinin Türk Telekom olması dolayısıyla, Türk Telekom’un mevcut ölçek
ekonomileri ve altyapısının büyüklüğü de dikkate alındığında alternatif işletmecilerin ortalama
maliyetler açısından Türk Telekom ile rekabet edecek düzeyde hizmet sağlayabilmesi kısa ve
orta vadede mümkün görünmemektedir.
5.5 Potansiyel Rekabetin Olmaması
Potansiyel rekabet, yeni işletmecilerin ilgili pazara giriş imkânını ifade etmektedir. Potansiyel
rekabetin varlığı, mevcut rakiplerin sayısı etkin bir rekabete yol açacak seviyede olmasa dahi,
tarife yapılarının rekabetçi bir seviyede belirlenmesine yol açabilmektedir. Dolayısıyla etkin
piyasa gücünün tespitinde pazara girişte karşılaşılan zorlukların düzeyi ve çeşidi önem
kazanmaktadır.
Çağrı başlatma hizmetinin verilebilmesi için işletmecinin aboneye erişim olanağının bulunması
gerekmektedir. Söz konusu erişim hizmeti sabit şebeke işletmecisinin ülke geneline yayılmış
bakır kablosuna alternatif kabloların son kullanıcıların ikametgâhına kadar yeniden döşenmesi
yoluyla sunulabileceği gibi diğer alternatif altyapıların kullanılması yoluyla da
gerçekleşebilmektedir. Bu kapsamda, ilgili pazarda potansiyel rekabetin olup olmadığı
hususunun değerlendirilmesinde; mevcut ve yakın zamanda gerçekleşmesi öngörülen teknolojik
gelişmelerin de analize dâhil edilmesi önem taşımaktadır. Daha önce de yer verildiği üzere,
pazarda kolayca tekrar edilemeyen altyapıları kontrol eden bir işletmecinin bulunması ve
alternatif erişim teknolojilerinin olmaması ya da sınırlı olması gibi durumlar rakip işletmeciler
için önemli bir engel oluşturmaktadır.
İşbu pazar için alternatif erişim teknolojileri ile aboneye erişim olanakları incelendiğinde; kablo
TV şebekesinin yaygın olması ve söz konusu şebeke üzerinde gerekli yatırımların yapılması
durumunda, bakır kabloya en önemli alternatif olabileceği düşünülmektedir. Ancak daha önce de
ifade edildiği üzere, ülkemizde kablo TV şebekesinin yaygınlığının düşük olduğu ve kablo TV
şebekesi üzerinden faaliyet gösteren ve kablo TV şebekesine yatırım yapan işletmecilerin
sayısının az olduğu göz önünde bulundurulduğunda, bu şebekenin Türk Telekom’un şebekesine
alternatif potansiyel rekabeti doğuracak bir nitelik kazanmasının kısa vadede güç olacağı
değerlendirilmektedir.
54
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Alternatif şebekelerin varlığının dışında, ilgili pazarda etkin rekabet, perakende pazardaki
gelişmelerden kaynaklanan, direkt olmayan kısıtların toptan seviyede EPG’ye sahip işletmeciler
üzerinde yeterli rekabetçi baskı yarattığı durumlarda da desteklenmiş olmaktadır. Bu açıdan
değerlendirildiğinde işbu pazarın, elektronik haberleşme hizmetleri pazarının bir başka alt pazarı
olan mobil pazardaki gelişmelerden de etkilenmesi olağandır. Başka bir ifadeyle abone, sabit
hattan bir çağrıyı başlatmak yerine, kendi mobil hattı ile çağrısını başlatabilme ya da OTT
hizmetini (yönetilemeyen VoIP) kullanma tercihinde bulunabilmektedir. Ancak daha önce de yer
verildiği üzere, pratikte her iki durumda da ilgili pazardaki iç dinamikler de hesaba katıldığında,
EPG’ye sahip sabit şebeke işletmecisinin pazar gücünü genel anlamda önemli ölçüde kısıtlayacak
kadar yeterli bir baskının kısa ve orta vadede söz konusu olmayacağı değerlendirilmektedir.
5.6 Dengeleyici Alıcı Gücünün Düşüklüğü
İlgili pazarda faaliyet gösteren işletmecilerin müşterilerden bağımsız hareket edebilme gücüne
sahip olması, söz konusu işletmecilerin pazar gücünü artırıcı bir sonuç doğurmaktadır. Buna
karşın, pazarda belirli bir seviyede pazarlık gücüne sahip müşterilerin bulunması, ilgili pazarda
faaliyet gösteren işletmecilerin bağımsız şekilde hareket edebilme kabiliyetini kısıtlamaktadır.
Söz konusu pazarlık gücü, müşterinin büyüklüğünden veya pazara arz yapan işletmeciye
sunacağı diğer avantajlardan (örneğin; diğer pazarlara daha kolay erişim imkânı vb.)
kaynaklanabilmektedir. Geçiş maliyetlerinin yüksekliği ve pazara giriş önünde engeller
bulunması, talep yönünde bulunan müşterilerin pazarlık gücünü azaltan unsurlardır. Dengeleyici
alıcı gücünün varlığından söz edebilmek için bir fiyat artışı ya da fiyat artışı tehdidi oluştuğunda
müşterilerin (makul bir zaman içerisinde) diğer alternatiflere geçebilme olanağına sahip olmaları
gerekmektedir.
Bu çerçevede değerlendirildiğinde, ilgili pazarda bir fiyat artışı karşısında STH işletmecilerinin
alternatif bir altyapı kurma ya da diğer alternatif işletmecilerden hizmet alma olanağının çok
düşük olması nedeniyle, ilgili pazarda Türk Telekom’un lehine dengeleyici alıcı gücünün çok
düşük olduğu değerlendirilmektedir.
55
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
5.7 İleriye Dönük Değerlendirmeler
İlgili hizmet/ürün pazarında değerlendirildiği üzere, sabit şebekede çağrı başlatma hizmetinin
talep ve arz yönlü ikame imkânının düşük olması, ayrıca pazara girişin güç olması, pazar
paylarında yıllar itibariyle süre gelen gelişim ve potansiyel rekabetin olmaması Türk Telekom’un
kısa ve orta vadede pazar gücünü koruyacağını göstermektedir. Bununla birlikte, işbu pazar
kapsamında düzenlenen THK yönteminin yanı sıra VoIP teknolojisi ile sunulan hizmetlerin
yaygınlaşması ile birlikte bu yöntemlerle sunulan hizmetlerin de pazar payının giderek artacağı
değerlendirilmektedir.
Öte yandan, tekrar etmek gerekirse, geleneksel altyapıya alternatif olabilecek kablo TV
şebekesinin ülkemizde Türk Telekom üzerinde henüz önemli ölçüde rekabetçi bir baskı
oluşturmadığı, ülkemizde sadece 24 şehirde kablo TV hizmetinin sunulması ve kablo TV
şebekesine ilişkin devam eden çok büyük yatırımların bulunmaması nedeniyle oldukça sınırlı
rekabetçi etkilerinin olduğu değerlendirilmektedir. Netice itibariyle, alternatif bir sabit şebeke
kurulmasının hem maliyetli olması, hem de zaman alması gibi hususlar göz önüne alındığında
kısa ve orta vadede sabit şebekede çağrı başlatma pazarında Türk Telekom’un gücünü
koruyacağı değerlendirilmektedir.
Soru 7
Sabit şebekede çağrı başlatma pazarında yüksek pazar payının yanı sıra kolayca
tekrarlanamayan altyapıların kontrolü, dikey bütünleşme, ölçek ekonomisi ile potansiyel
rekabetin olmaması ve dengeleyici alıcı gücünün düşüklüğü gibi kriterler kapsamında yapılan
değerlendirmelere katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeli biçimde açıklayınız.
56
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
6 EPG’YE SAHİP İŞLETMECİLERİN BELİRLENMESİ
İlgili pazardaki rekabet seviyesinin analiz edilmesini teminen ele alınan kriterlere ilişkin olarak
yukarıda yapılan değerlendirmeler çerçevesinde, Kurumumuz tarafından işbu doküman
kapsamında yapılan düzenlemelerin; başka bir ifadeyle getirilen yükümlülüklerin, dönemler
içerisinde ilgili perakende pazar üzerinde olumlu etkileri olduğu gözlemlenmekle birlikte, STH
işletmecilerinin pazar paylarının henüz istikrar kazanamadığı, rekabetçi dengeye ulaşamadığı
anlaşılmaktadır. Türksat Kablo TV şebekesinin ise, hem pazar payları hem de ülkemizde hizmet
sunduğu alan bakımından sınırlı kaldığı görülmektedir. Diğer taraftan, henüz rekabetçi seviyelere
inmemiş olan (%50 civarı) pazar payları ve özellikle iştiraki olan TTNet’in STH işletmecilerinin
içerisinde yer aldığı göz önünde bulundurulduğunda, ülke genelindeki alt yapının sahibi olarak
Türk Telekom’un bu ekonomik gücünü kısa ve orta vadede koruyacağı beklenmektedir. Netice
itibariyle, işbu sabit şebekede çağrı başlatma pazarında Türk Telekom’un EPG’ye sahip işletmeci
olarak belirlenmesi gerektiği değerlendirilmektedir.
Soru 8
Sabit şebekede çağrı başlatma pazarında kısa ve orta vadede Türk Telekom’un pazar
gücünü koruyacağı değerlendirmesine katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeli biçimde
açıklayınız.
57
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
7 EPG’YE SAHİP İŞLETMECİYE GETİRİLECEK YÜKÜMLÜLÜKLER
İlgili pazarda EPG’ye sahip işletmecinin/işletmecilerin tespit edilmesi, söz konusu pazarda etkin
rekabet ortamının bulunmadığının bir kanıtı olarak görülmekte ve yapılan pazar analizinde
ulaşılan sonuçlara göre etkin rekabetin tesisi, korunması ve devamı açısından gerekli görülen
tedbirlerin alınması gerekmektedir. Bu bağlamda, öncelikle tanımlanan ilgili pazarlardaki
EPG’ye sahip işletmecinin/işletmecilerin rekabeti olumsuz etkileyebilecek olası uygulamalarının
ve bu uygulamalar sonucunda ortaya çıkabilecek olası rekabet sorunlarının belirlenmesi
gerekmektedir. Sonrasında ise EPG’ye sahip işletmecinin/işletmecilerin rekabeti bozucu
uygulamalarının önüne geçilmesini hedefleyen orantılı tedbir ve yükümlülüklerin belirlenerek
uygulanmasının yerinde olacağı düşünülmektedir. Bu kapsamda, ilk olarak incelenen pazardaki
rekabet problemine yol açabilecek uygulamaların değerlendirilmesi, alınacak düzenleyici
tedbirlerin tespiti açısından önem arz etmektedir.
Genel anlamda rekabet politikaları çerçevesinde işletmecilerin rekabeti kısıtlayıcı uygulamaları
temelde rakipleri dışlayan fiyat dışı uygulamalar (düşük kalitede hizmet sunma, erişim taleplerini
reddetme ya da erteleme taktikleri uygulama gibi) ile fiyata dayalı uygulamaların yanı sıra son
kullanıcıların aleyhine (aşırı fiyat belirleme, düşük kalite gibi) uygulamalar olarak da ortaya
çıkmaktadır.
Ortaya çıkabilecek rekabet sorunları arasında; EPG’ye sahip işletmecinin/işletmecilerin ilgili
pazarda sahip olduğu gücü kullanarak rakip işletmecilere toptan pazarda hizmet sunmaması veya
işletmecilerin hizmet sunabilmeleri açısından vazgeçilmez nitelikteki unsurlara erişimine izin
vermemesi, sunacağı hizmetin ücretini yüksek belirlemesi, fiyat sıkıştırması yapması, makul ve
kabul edilebilir olmayan koşullar öne sürmesi, perakende düzeydeki iştiraki/birimi ile diğer
işletmeciler arasında ayrım gözetmesi gibi yollarla ilgili pazara giriş engeli oluşturabileceği veya
alternatif işletmecilerin EPG’ye sahip işletmecinin perakende iştiraki/birimi ile rekabet
edebilmelerini engelleyebileceği düşünülmektedir. Söz konusu rekabete aykırı davranışlar ile
rakip işletmecilerin pazara girişleri engellenmekte ve EPG’ye sahip işletmecinin, ilgili pazardaki
gücünü kullanarak perakende düzeyde hizmet sunacak işletmecilere vereceği hizmetleri yüksek
fiyattan ücretlendirme veya düşük kalitede hizmet sunma gibi uygulamalar içine girerek son
kullanıcıların refahının azalmasına neden olabileceği değerlendirmektedir.
58
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Hem sabit şebekede çağrı başlatma pazarında hem de perakende sabit telefon hizmetlerinde
faaliyet gösteren Türk Telekom’un, çağrı başlatma pazarında sahip olduğu gücü kullanarak
perakende pazarda rakiplerini dışlayıcı rekabet politikaları izlemesi ve ayrıca toptan pazarda
müşterileri olan işletmecilere (aynı zamanda perakende pazarda rakipleri olan işletmecilere) aşırı
fiyatla ve/veya düşük kalitede çağrı başlatma hizmeti sunmak istemesi ihtimal dâhilindedir. Bu
kapsamda, işbu pazarda EPG’ye sahip olan Türk Telekom’un uygulayabileceği rekabeti
kısıtlayıcı davranışlara aşağıda kısaca değinilmektedir:
Dikey Güç Aktarma: Türk Telekom’un toptan pazardaki pazar gücünü dikey olarak
ilişkili diğer bir pazara aktarması durumunda ortaya çıkmaktadır. Dikey güç aktarımının
başarılı olduğu durumlarda, Türk Telekom hem toptan hem de perakende pazarda pazar
gücüne sahip olmaktadır. Dikey güç aktarma fiyata dayalı ve fiyat dışı uygulamalar ile
gerçekleştirilebilmektedir.
o Fiyat dışı uygulamalar: Türk Telekom çağrı başlatma pazarında EPG’ye sahip
işletmeci olarak bu pazarda sahip olduğu pazar gücünü kullanarak ayrımcılık
yapmak, hizmetin sunumunda geciktirici taktikler uygulamak, hizmetlerin paket
halinde veya bir arada alınmasını zorunlu tutmak gibi şartlar öne sürerek rekabet
ihlâlleri uygulayabilir.
o Fiyata dayalı uygulamalar: Türk Telekom çağrı başlatma pazarında EPG’ye
sahip işletmeci olarak aşırı fiyat, fiyat ayrımcılığı ve çapraz sübvansiyon gibi
çeşitli fiyata dayalı uygulamalarla rakiplerini pazarın dışına itebilir.
Aşırı fiyat: EPG’ye sahip yerleşik işletmeci tarafından, rakipleri olan
müşterilerine sundukları çağrı başlatma hizmetleri için aşırı fiyat
uygulamaları söz konusu olabilmektedir.
Fiyat sıkıştırması: Yerleşik işletmecilerin toptan seviyede müşterileri
iken aynı zamanda perakende seviyede rakipleri konumunda olan
alternatif işletmecilerin hizmet sunabilmeleri, anılan işletmecilerden çağrı
başlatma hizmetlerini alabilmelerine bağlıdır. Dolayısıyla söz konusu
işletmeciler için toptan girdi niteliğinde olan çağrı başlatma ücretinin
seviyesi önemlidir. Söz konusu ücret kalemlerinin maliyetlerin çok
üzerinde belirlenmesi ya da başka bir ifadeyle aşırı fiyat uygulanması,
alternatif işletmecilerin maliyetlerini arttıracak ve rekabet edebilme
59
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
güçlerini azaltarak nihayetinde pazardan dışlanmalarına sebep
olabilecektir.
Fiyat ayrımcılığı: EPG’ye sahip yerleşik işletmeci, çağrı başlatma
pazarında sahip olduğu gücü kullanarak perakende pazarda rakiplerini zor
durumda bırakabilecek şekilde fiyat ayrımcılığı yapabilmektedir. EPG’ye
sahip işletmeci rakiplerine, kendisine/iştirakine sağladığı koşullarla çağrı
başlatma hizmeti sağlamayacak olursa diğer işletmecilerin maliyetleri ve
dolayısıyla perakende tarifeleri artacaktır.
Çapraz sübvansiyon: İşletmecilerin faaliyetleri arasında sübvansiyon
yapması rekabete aykırı bir durum olarak değerlendirilmezken, sabit
işletmecilerin EPG’ye sahip oldukları çağrı başlatma hizmetinden elde
ettikleri aşırı gelirle, rekabete açık olan perakende pazardaki kayıplarını
karşılamaları halinde rekabet ihlaline konu bir durum söz konusu
olabilecektir.
Yukarıda yer verilen rekabet aksaklıklarının; rakiplerin maliyetlerinin artırılması, rakiplerin
satışlarının kısıtlanması ve nihai durumda rakiplerin pazarın dışına itilmesi gibi çeşitli sonuçları
olabilecektir. EHK’nin 4’üncü maddesinde elektronik haberleşme hizmetlerinin yürütülmesinde
ve/veya elektronik haberleşme altyapısı işletiminde ve bu hususlarda yapılacak düzenlemelerde
dikkate alınacak ilkeler genel olarak; ayrım gözetmeme, şeffaflık, maliyet esaslı ücret
belirlenmesi ve herkesin makul bir ücret karşılığında hizmetlerden faydalanmasının sağlanması
olarak sıralanmaktadır. Ayrıca Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 11’inci maddesinde “Kurum, ilgili
pazarda etkin piyasa gücüne sahip işletmecilere, ilgili mevzuattaki hükümler saklı kalmak üzere,
aşağıda yer alan yükümlülüklerden birini, birkaçını veya tamamını getirir…” hükmü yer almakta
olup, anılan Yönetmelik’te EPG’ye sahip işletmecilere getirilebilecek yükümlülükler ilgili
mevzuat hükümleri saklı kalmak kaydı ile aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır:
Şeffaflık,
Referans erişim ve/veya arabağlantı tekliflerinin yayımlanması,
Ayrım gözetmeme,
Hesap ayrımı ve maliyet muhasebesi,
Erişim ve/veya arabağlantı sağlama,
Tarife kontrolüne tabi olma,
60
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Ortak yerleşim ve
Tesis paylaşımı.
İşbu doküman kapsamında yapılan pazar analizi neticesinde sabit telefon işletmecisi olan Türk
Telekom’un sabit şebekede çağrı başlatma pazarında EPG’ye sahip olduğu tespit edilmiş olup bu
çerçevede, hâlihazırda yürürlükte olan ve yukarıda belirtilen yükümlülüklerin gözden geçirilerek
pazarda görülmesi muhtemel rekabet aksaklıkları ile orantılı düzenleyici tedbirlerin uygulanması
gerekmektedir.
7.1 Erişim ve Arabağlantı Sağlama Yükümlülüğü
Normal şartlar altında rekabetçi bir pazarda, işletmecileri kendi aralarında erişim ve/veya
arabağlantı yapmaktan alıkoyacak engellerin bulunmaması gerekmektedir. Erişim ve
arabağlantıya ilişkin olarak talepte bulunulan işletmeciler, ilke olarak ticari bir temelde iyi niyetli
bir şekilde müzakere etmek durumundadır. Ancak günümüze değin düzenleyici kurumların
yaşadığı tecrübeler bu durumun genellikle mümkün olmadığını, ticari müzakerelerin sonuçsuz
kalabildiğini göstermektedir.
Arabağlantı, teknik ve ekonomik boyutu itibarıyla kapsamlı olan, işletmeciler arasında
uzlaşmazlığa en çok konu olan bir husus olup, bu noktada düzenleyici kurumların müdahaleleri
önem arz etmektedir. Orantılı ve uygun arabağlantı düzenlemeleri işletmecilerin kendi
şebekelerini geliştirmelerini teşvik ederken, optimum olmayan arabağlantı düzenlemeleri pazara
girişleri engelleyebilmekte veya yatırımların yeterince yapılamamasına neden olabilmektedir. Bu
kapsamda, arabağlantı düzenlemelerinin ulusal elektronik haberleşme pazarının gelişmesine etki
eden önemli bir rolü ve önceliği vardır.
Pazara yeni girecek işletmecilerin faaliyete geçebilmesi ve hâlihazırda ilgili pazarda faaliyet
gösteren işletmecilerin faaliyetlerine devam edebilmesi için Türk Telekom şebekesi üzerinden
çağrı başlatma hizmeti alınması önem taşımaktadır. Bir başka ifadeyle, sabit telefon ses
hizmetleri pazarında son kullanıcılara hizmet sunan STH işletmecilerinin çağrı başlatma
hizmetlerine ilişkin olarak Türk Telekom ile anlaşamamaları halinde son kullanıcılara sabit ses
hizmeti sunumunda Türk Telekom ile etkin bir şekilde rekabet edebilmeleri mümkün
olmayacaktır. Bu itibarla, Türk Telekom’un ilgili pazarda alternatif işletmecilere erişim hizmeti
sunmayı açıkça ya da dolaylı olarak reddederek, dikey bütünleşik yapıda toptan pazardaki
61
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
gücünü perakende pazara aktarmasının ve alternatif işletmecilerin rekabet etmelerini olanaksız
hale getirmesinin önüne geçilebilmesi için Türk Telekom’a erişim ve arabağlantı sağlama
yükümlülüğünün getirilmesi önem arz etmektedir.
EHK’nin 16’ncı maddesinin 2’nci fıkrasında, “... tüm işletmeciler, talep gelmesi halinde
birbirleriyle arabağlantı müzakerelerinde bulunmakla yükümlüdürler. Tarafların
anlaşamamaları halinde Kurum, işletmecilere arabağlantı sağlama yükümlülüğü getirebilir.”
hükmü yer almaktadır. Ayrıca 08.09.2009 tarihli ve 27343 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak
yürürlüğe giren Erişim ve Arabağlantı Yönetmeliği’nin 9’uncu maddesine göre Kurum, bir
işletmecinin arabağlantıya izin vermemesinin veya aynı sonucu doğuracak şekilde makul
olmayan süre ve şartlar ileri sürmesinin, rekabet ortamının oluşumunu engellediğine veya ortaya
çıkacak durumun son kullanıcıların aleyhine olduğuna karar vermesi hâlinde, söz konusu
işletmeciyi arabağlantı yükümlüsü olarak belirleyebilmektedir.
Bununla birlikte, STH işletmecilerinin Türk Telekom’dan çağrı başlatma hizmeti alırken Türk
Telekom şebekesi ve sistemlerine erişimlerinin sağlanması, işletmecilerin Türk Telekom ve diğer
işletmecilerle rekabet edebilmeleri için önem arz eden bir husustur. EHK’nın 15’inci maddesinde
erişimin kapsamı tanımlanmış olup 16’ncı maddesinin birinci fıkrasında; “…Kurum; bir
işletmecinin diğer bir işletmecinin bu Kanunun 15 inci maddesinde belirtilen hususlarda
erişimine izin vermemesinin veya aynı sonucu doğuracak şekilde erişim için makul olmayan süre
ve şartlar ileri sürmesinin, rekabet ortamının oluşumunu engelleyeceğine veya ortaya çıkacak
durumun, son kullanıcıların aleyhine olacağına karar vermesi halinde, söz konusu işletmeciye
diğer işletmecilerin erişim taleplerini kabul etme yükümlülüğü getirebilir.” hükmüne yer
verilmiştir. Kanun hükümlerinin uygulanmasına yönelik olarak, Erişim ve Arabağlantı
Yönetmeliği’nin 7’nci maddesi ve Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 10’uncu maddesinde
çerçevesinde Kurumun ilgili pazarda EPG’ye sahip işletmecileri erişim yükümlüsü olarak
belirleyebileceği ifade edilmiştir.
Bu bağlamda, işbu sabit şebekede çağrı başlatma pazarında EPG’ye sahip işletmeci olarak Türk
Telekom’a erişim ve arabağlantı sağlama yükümlülüklerinin getirilmesi gerekmektedir. Bu
itibarla, Türk Telekom’un çağrı başlatma hizmetlerinin sunumu kapsamında, bu hizmetlerin
sunumunda zorunlu unsur niteliğini haiz olduğu değerlendirilen yardımcı/tamamlayıcı unsurları
da STH işletmecilerine sunması veya kullanıma açması hususunun da erişim yükümlülüğünün
62
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
kapsamında yer aldığı değerlendirilmektedir. Bu çerçevede Türk Telekom’a getirilen erişim ve
arabağlantı sağlama yükümlülüğü kapsamında aşağıda yer verilen yükümlülükler öneme haizdir.
7.1.1 TS ve TÖS Yükümlülüğü
Pazara yeni girecek işletmecilerin, müşteri kazanabilmek için müşterilerine özellikle TS veya
TÖS yöntemleri ile arama yapabilme imkânını sağlamaları gerekmektedir. Söz konusu imkânın
oluşabilmesi için Türk Telekom’un kendi şebekesinde bu iki hizmetin verilebilmesini mümkün
kılması gerekmektedir.
EHK’nın 33’üncü maddesinin birinci fıkrasında “Kurum, işletmecilere taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı
ön seçimi uygulama yükümlülüğü getirebilir. İlgili pazarda etkin piyasa gücüne sahip
işletmeciler, şebekelerinde Kurum düzenlemeleri doğrultusunda taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı ön
seçimi uygulamakla yükümlü kılınabilir.” hükmü yer almaktadır. Ayrıca Erişim ve Arabağlantı
Yönetmeliği’nin 16’ncı maddesinin birinci fıkrasında “Kurum, ilgili pazarda etkin piyasa
gücüne sahip işletmecilere, son kullanıcıların taşıyıcılarını serbestçe seçebilmelerini temin etme
ve bu kapsamda taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı ön seçimi uygulama yükümlülüğü getirebilir.” hususu
hükme bağlanmıştır.
Bu kapsamda sabit şebekede çağrı başlatma pazarında Türk Telekom’a TS ve TÖS
yükümlülüğünün getirilmesi gerekmektedir.
7.1.2 THK Yükümlülüğü
Alternatif işletmecilerin TS ve TÖS yöntemlerine dayalı arama hizmeti ile birlikte abonelere
sabit şebekeye erişim hizmetini de sunabilmesi ve müşterinin tamamen alternatif işletmecinin
müşterisi haline gelmesi, böylece alternatif işletmecilerin yerleşik işletmeciyle rekabet
edebilecek hizmetler sunabilmeleri açısından THK hizmeti sunma yükümlülüğünün erişim
yükümlülüğünün bir türü ve unsuru olarak getirilmesinin önemli ve gerekli olduğu
düşünülmektedir. Bu noktada, sabit şebekede çağrı başlatma pazarında EPG’ye sahip işletmeci
olan Türk Telekom’a THK yükümlülüğünün getirilmesi gerekmektedir.
Getirilen THK yükümlülüğü sayesinde, STH müşterisi olan abonelerin aylık sabit ücretlerini de
alternatif işletmeciye ödeyerek çift fatura alma zorunluluğundan tamamen kurtulmasının yanında
63
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
topyekün ses (erişim ve arama) hizmetlerinin rekabetçi ve farklı paketler dâhilinde sunulmasının
mümkün kılınması da söz konusu olmaktadır. Açıklanan nedenlerle, THK’nın TS ve TÖS
yükümlülüklerini tamamladığı ve bunlarla birlikte perakende ses hizmetlerinin önemli bir
girdisini teşkil ettiği göz önünde bulundurularak işbu pazar kapsamında düzenlenmesi
gerekmektedir.
7.2 Şeffaflık Yükümlülüğü
Şeffaflık yükümlülüğünü, temel olarak erişim ve arabağlantı hususlarında işletmecilerin
muhasebe bilgisi, teknik ayrıntılar, şebeke özellikleri, kullanıma ve hizmet sunumuna ilişkin
koşullar ve fiyatlara ilişkin verilerin ilgili taraflara şeffaf bir şekilde açıklanması şeklinde
tanımlamak mümkündür. Bu tanımdan da anlaşılacağı üzere; şeffaflık ile erişim/arabağlantı
yükümlülükleri arasında doğal bir bağ olduğu söylenebilir.
Ayrıca, şeffaflık yükümlülüğü, erişim/arabağlantı yükümlülüğü gibi ayrım gözetmeme
yükümlülüğünün etkin uygulanabilmesi açısından önem taşımaktadır. Bu kapsamda, ilgili
pazardaki tüm işletmecilerin hangi koşullarda erişim hizmetlerini alabilecekleri kamuoyu
tarafından bilinebilecek ve böylece şeffaflık yükümlülüğü olası rekabete aykırı ayrımcı
uygulamalarının teşhis edilmesinde kritik bir rol oynayabilecektir.
Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 10’uncu maddesi kapsamında da EPG’ye sahip işletmecilere
şeffaflık yükümlülüğü getirilebileceği hüküm altına alınmıştır. Ayrıca, Erişim ve Arabağlantı
Yönetmeliği’nin ‘Referans erişim teklifleri ve şeffaflık’ başlıklı 11’inci maddesinde Kurumun
ilgili pazarda EPG’ye sahip işletmecilere, “teknik özellikler, şebeke özellikleri, tedarik ve
kullanıma ilişkin hüküm ve koşullar ile ücretler gibi belirli bilgileri aleni hâle getirme
yükümlülüğü” getirebileceğine yer verilmektedir.
Dolayısıyla, sabit şebekede çağrı başlatma pazarında EPG’ye sahip olduğu tespit edilen ve
arabağlantı sağlama yükümlülüğü de getirilen Türk Telekom’un şeffaflık yükümlülüğüne tabi
olması gerekmektedir.
Öte yandan, STH işletmecilerinin ilgili pazarda hangi koşullarda hizmet alacaklarını bilmelerinin
yanı sıra pazardaki rekabet açısından önemli bir husus olan hizmet seviyesi parametrelerini
bilmelerinin de önemli olduğu düşünülmektedir. Bu nedenle şeffaflık yükümlülüğü kapsamında
64
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Türk Telekom tarafından, temel performans göstergelerinin işletmeci bazındaki ortalama
değerlerinin, işletmeciler arasında kıyas yapılabilmesine imkan tanıyacak şekilde, Kurum
tarafından aksi belirtilmediği sürece, üçer (3) aylık dönemler için müteakip ayın sonuna kadar
hazırlanarak kendi internet sayfaları üzerinden bir sonraki döneme kadar kamuoyu ile
paylaşılması gerektiği değerlendirilmektedir.
7.3 Referans Erişim ve/veya Arabağlantı Teklifleri Hazırlama ve Yayımlama
Yükümlülüğü
Sektörde rekabetin sağlanması açısından en önemli hizmetler arasında arabağlantının olduğu
düşünüldüğünde, tam rekabet ortamının sağlanmasını teminen, sektöre yeni girecek işletmeciler
bakımından arabağlantı koşullarının açık ve anlaşılır bir şekilde belirlenmesi büyük önem arz
etmektedir. Dolayısıyla, işletmeci tarafından hazırlanacak ve Kurum tarafından onaylanacak olan
referans arabağlantı teklifleri, sunulan hizmete ilişkin usul, esas ve ücretlerin belirlenmesinde
önemli ve kritik bir role sahiptir. Zira referans arabağlantı teklifinin yayımlanması kapsamında
pazara yeni giren işletmecilerin erişim yükümlüsü işletmeciler ile yapacakları arabağlantı
anlaşmalarındaki belirsizlikler asgariye indirilerek bu işletmecilerin ileriye yönelik plan
yapabilmeleri sağlanmış olmaktadır.
Referans arabağlantı tekliflerinin hazırlanması ve yayımlanmasıyla ilgili olarak EHK’nın
19’uncu maddesinin 1’inci fıkrasında “Kurum, erişim yükümlüsü işletmecilere referans erişim
teklifi hazırlama yükümlülüğü getirebilir. Kurum tarafından referans erişim teklifi hazırlama
yükümlülüğü getirilen işletmeciler, bu yükümlülüğün getirildiği tarihten itibaren üç ay içerisinde
söz konusu teklifleri Kurumun onayına sunmakla yükümlüdürler” hükmü yer almaktadır.
Buna ilaveten Erişim ve Arabağlantı Yönetmeliği’nin 11’inci maddesinin 2’inci fıkrasında ise
“Kurumun ilgili pazarda etkin piyasa gücüne sahip işletmecilere arabağlantıyı da içerecek
şekilde referans erişim teklifleri hazırlama yükümlülüğü getirebileceği ve referans erişim teklifi
hazırlama yükümlülüğü getirilen işletmecinin, söz konusu yükümlülüğün getirildiği tarihten
itibaren en geç üç ay içinde referans erişim teklifini hazırlayarak Kuruma göndermekle yükümlü
olduğu” ifade edilmektedir.
Öte yandan, STH işletmecilerinin teknik ayrıntılar, şebeke özellikleri, koşullar ve fiyatlar dışında,
Türk Telekom’dan alacakları sabit şebekeden çağrı başlatma hizmetlerine yönelik hizmet
65
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
seviyesi taahhütleri hususunda eksiksiz bilgilendirilmeleri de önem arz etmektedir. Böylece sabit
arama pazarında birbirleri ile rekabet eden STH işletmecilerinin Türk Telekom’dan alacakları
sabit şebekeden çağrı başlatma hizmetinin kalitesine ilişkin eksiksiz ve tam olarak
bilgilendirilmeleri sağlanabilecektir. Bu itibarla işbu yükümlülük kapsamında Türk Telekom’un
Kurumumuz tarafından onaylanacak hizmet seviyesi taahhütleri ile bu taahhütlerin yerine
getirilmemesi durumunda uygulanacak cezai şart ve yaptırımlara referans arabağlantı teklifinde
yer verilmesi gerekmektedir.
Bu çerçevede değerlendirildiğinde, sabit şebekede çağrı başlatma pazarında EPG’ye sahip
olduğu tespit edilen Türk Telekom’a referans arabağlantı teklifi hazırlama ve yayımlama
yükümlülüğünün getirilmesi gerekmektedir.
7.4 Ayrım Gözetmeme Yükümlülüğü
Etkin rekabet ortamının sağlanması açısından büyük öneme sahip olan ayrım gözetmeme
yükümlülüğüne ilişkin olarak EHK’nin 16’ncı maddesinin beşinci fıkrasında;
“Kurum, erişim yükümlüsü işletmecilere, diğer işletmecilerin makul erişim taleplerini,
bu Kanun hükümleri çerçevesinde karşılamalarına yönelik olarak eşitlik, ayrım
gözetmeme, şeffaflık, açıklık, maliyet ve makul kâra dayalı olma yükümlülükleri ile
erişim hizmetlerini kendi ortaklarına, iştiraklerine veya ortaklıklarına sağladıkları ile
aynı koşul ve kalitede sunma yükümlülüğü getirebilir.”
hükmü yer almaktadır. Söz konusu yükümlülük, Erişim ve Arabağlantı Yönetmeliği’nin 10’uncu
maddesinde;
“Kurum, ilgili pazarda etkin piyasa gücüne sahip işletmecilere, elektronik haberleşme
hizmetlerini sağlamak için kendi kullandıkları veya üçüncü şahısların elektronik
haberleşme hizmetlerini sunmak için gereksinim duydukları hizmetleri, söz konusu
hizmetleri talep edenlere; ayrım gözetmeksizin ve kendi ortaklarına, iştiraklerine veya
ortaklıklarına sağladıkları ile aynı koşul ve kalitede temin etme yükümlülüğü
getirebilir.”
şeklinde tanımlanmaktadır.
Pazarda rekabet aksaklıklarının önlenmesi ve etkin rekabet ortamının sağlanması açısından ayrım
gözetmeme yükümlülüğü büyük önem taşımaktadır. EPG’ye sahip işletmecilerin, özellikle sabit
şebekede çağrı başlatma pazarı gibi dikey olarak bütünleşmiş oldukları pazarlarda, rekabet
66
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
ettikleri ve ayrıca hizmet sağladıkları işletmecilere kendi iç (perakende) birimlerine uyguladığı
şartlarda hizmet sunmaları gerekmektedir. Zira söz konusu işletmecilerin ilgili pazarlarda
rekabeti bozucu ayrımcı uygulamalara başvurması, alternatif işletmecilerden bir takım bilgileri
saklamak ya da bazı bilgileri ayrımcı bir şekilde kullanmak suretiyle pazardaki rekabeti kendi
lehlerine bozması, alternatif işletmecilere düşük kalitede hizmet sunmaları veya işletmecilere
kabul edilemeyecek koşullar sunmaları mümkündür. Bu kapsamda, hem toptan pazarda STH
işletmecilerine çağrı başlatma hizmeti sunan hem de sabit ses pazarında STH işletmecileriyle
rekabet eden Türk Telekom’un, STH işletmecilerine dezavantajlı koşullarda hizmet sunması
durumunda, STH işletmecilerinin ilgili pazarda Türk Telekom ile rekabet edebilmeleri olanaksız
hale gelebilecektir. Bu itibarla, STH işletmecilerinin yerleşik işletmecinin kendi perakende
birimine uyguladığı şart ve koşullarda hizmet almalarının sağlanması gerekmektedir.
Bu kapsamda, sabit şebekede çağrı başlatma pazarında EPG’ye sahip olan Türk Telekom’a ayrım
gözetmeme yükümlülüğünün getirilmesi gerekmektedir. Ayrım gözetmeme yükümlülüğü
kapsamında; Türk Telekom’un kendi perakende birimi/iştiraki ile diğer STH işletmecilerine
çağrı başlatma hizmeti ile bu hizmetin sunumunda zorunlu unsur niteliğini haiz olduğu
değerlendirilen yardımcı/tamamlayıcı unsurları, aksini gerektiren objektif durumlar saklı kalmak
kaydıyla, ayrım gözetmeksizin ve eşit şartlar altında sunması gerekmektedir.
Dolayısıyla ayrım gözetmeme yükümlülüğü, Türk Telekom’un sunduğu hizmetlerin kendi
perakende birimine ve diğer STH işletmecilerine eşdeğer kalitede sunulmasını ve perakende sabit
ses hizmetlerinin sunumunda kritik öneme sahip bilgiler ile zorunlu unsur niteliğini haiz yardımcı
hizmetlerin aynı koşullarda tüm STH işletmecileri ile paylaşılmasını kapsamaktadır. Bu şekilde
yerleşik işletmecinin perakende biriminin veya iştirakinin herhangi bir zamanlama avantajı elde
etmelerinin önüne geçilmesi büyük önem taşımaktadır. Yerleşik işletmecinin toptan pazarda
sunduğu hizmetlerde yapmayı planladığı değişiklikleri ve/veya sunmayı planladığı yeni
hizmetleri ve söz konusu hizmetlere ilişkin tarife değişikliklerini ve kampanyalara ilişkin bilgileri
kendi perakende birimlerine daha önce vermek suretiyle perakende pazardaki rakiplerine karşı
bir avantaj sağlaması muhtemeldir. Bu itibarla, Türk Telekom tarafından, tüm STH
işletmecilerinin yeni ürünler/hizmetler ile tarifelere/kampanyalara yönelik gerekli teknik
düzenlemeleri ve pazarlama, reklam vs. çalışmalarını tamamlayarak eşit koşullarda rekabet
edebilmelerini teminen ayrım gözetmeme yükümlülüğü kapsamında, aksi Kurum tarafından
belirtilmediği sürece;
67
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
İlgili pazarda yeni sunulacak ürünlere/hizmetlere ilişkin teknik bilgilerin, hizmet
sunumuna ilişkin koşul ve şartların ve hâlihazırda sunulan hizmetlere ilişkin yapılacak
teknik değişikliklerin yürürlüğe girmeden en az 2 ay öncesinde,
İlgili pazarda daha önce sunulmaya başlanılan toptan ürün/hizmetlere ilişkin yapılacak
tarife değişikliklerinin veya kampanyaların yürürlüğe girmeden en az 1 ay öncesinde
kamuoyuna duyurulması gerekmektedir. Bununla birlikte, bu süreler Kurum tarafından olay
bazında yapılacak değerlendirmeler neticesinde, tüketici ve pazardaki işletmecilerin menfaatleri,
STH işletmecilerinin gerekli değişiklikleri yapabilmeleri için sürenin yeterli olup olmaması,
yapılması muhtemel yatırımlara ve pazardaki rekabete olası etkileri vb. hususlar göz önüne
alınarak uzatılabilecek ya da kısaltılabilecektir.
Öte yandan, yerleşik işletmecinin perakende pazarda rekabetçi bir unsur olan hizmet seviyesi
parametreleri üzerinden de kendi perakende birimine ayrımcılık yapmak suretiyle rekabetçi bir
avantaj kazandırması mümkündür. Yerleşik işletmecinin belirlenen hizmet seviyesi taahhütleri
kapsamında STH işletmecilerine hizmet sunması, kendi perakende birimine ayrımcı
uygulamalarla avantaj sağlamasının önüne geçmesini tek başına engelleyebilecek bir husus
değildir. Bu noktada gerçekleşen temel performans göstergeleri yerleşik işletmecinin ayrımcılık
yapıp yapmadığının tespitinde kullanabilen önemli bir husus olarak ortaya çıkmaktadır. Bu
itibarla, Türk Telekom’un tüm işletmecilere sunduğu sabit şebekede çağrı başlatma hizmetlerine
ilişkin rekabete aykırı ayrımcı uygulamalarının Kurum tarafından tespitinin kolaylaştırılması
açısından; hizmet seviyesi taahhütlerine ilişkin işletmeci bazında gerçekleşme değerlerini içeren
temel performans göstergelerinin, Kurum tarafından aksi belirtilmediği sürece, üçer (3) aylık
dönemler için müteakip ayın sonuna kadar Kuruma gönderilmesi gerektiği
değerlendirilmektedir.
7.5 Tarife Kontrolüne Tabi Olma Yükümlülüğü
Tarife kontrolüne tabi olma yükümlülüğü, farklı yöntemlere ve ilkelere göre uygulanabilmekte
olup bu yöntemlerin belirlenmesinde ilgili pazar kapsamındaki rekabetçi endişelerin göz önüne
alınması gerekmektedir. Diğer bir ifadeyle, tarife kontrolü yükümlülüğü EPG’ye sahip
işletmecinin faaliyet gösterdiği pazardaki rekabet aksaklığına neden olan problemin büyüklüğü
ile orantılı olmalıdır. Örneğin rekabet düzeyi EPG’ye sahip işletmecinin aşırı fiyatlama
yapmasını önleyecek düzeyde değilse, ya da alternatif işletmecilerin erişim hizmetini diğer
kaynaklardan karşılayabilme imkânı çok sınırlıysa veya yoksa tarife kontrolü yükümlülüğü
68
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
çerçevesinde işletmeciye tarifelerini maliyet esaslı belirleme yükümlülüğü getirilebilecektir. Bu
yöntem ile yerleşik işletmecilerin toptan pazarlarda aşırı fiyat uygulamalarının önüne
geçilebilmekte ve alternatif işletmecilerin perakende pazarlarda rekabet edebilmesinin önü
açılmaktadır.
Bu kapsamda, EHK’nin “Kurum, erişim yükümlüsü işletmecilere, erişim tarifelerini maliyet
esaslı olarak belirleme yükümlülüğü getirebilir” şeklindeki 20’nci maddesinin ilk fıkrası, Erişim
ve Arabağlantı Yönetmeliği’nin “Erişim Tarifelerinin Kontrolü” başlıklı 12’nci maddesinin 2’nci
fıkrasındaki “Kurum, ilgili pazarda etkin piyasa gücüne sahip işletmecilere, erişim tarifelerini
maliyet esaslı olarak belirleme yükümlülüğü getirebilir” hükmü ile gerekmektedir. Söz konusu
tarife düzenlemelerinin uygulama detaylarının belirlenmesinde başta Erişim ve Arabağlantı
Yönetmeliği’nin 7 ve 12’nci maddeleri olmak üzere ilgili mevzuat çerçevesinde yapılacak
Kurum düzenlemeleri belirleyici olacaktır.
EHK’nin 20’nci maddesinin 1’inci fıkrası ile “Kurum, erişim yükümlüsü işletmecilere, erişim
tarifelerini maliyet esaslı olarak belirleme yükümlülüğü getirebilir. Kurum tarafından talep
edilmesi halinde yükümlü işletmeciler erişim tarifelerinin maliyet esaslı belirlendiğini ispat
etmek zorundadır.” hususu hükme bağlanmıştır. Erişim ve Arabağlantı Yönetmeliği’nin 12’nci
maddesinde ise Kurumun ilgili pazarda etkin piyasa gücüne sahip işletmecilere, erişim
tarifelerini maliyet esaslı olarak belirleme yükümlülüğü getirebileceği hüküm altına alınmıştır.
Bu açıklamalar ışığında ve Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 10’uncu maddesi çerçevesinde
getirilecek tarife kontrolüne tabi olma yükümlülüğü kapsamında Türk Telekom tarafından ilgili
pazarda sunulan erişim ya da arabağlantı ürünlerinin/hizmetlerinin ücretlerinin maliyet esaslı
olarak belirlenmesi gerekmektedir.
o Fiyat Sıkıştırması Yükümlülüğü
Tarife kontrolüne tabi olma yükümlülüğünün özel bir türü olan fiyat sıkıştırması yükümlülüğü,
rakip işletmecilere yaşanılabilir (rekabet etmeye elverişli) bir alan kalmasını teminen EPG’ye
sahip işletmecinin toptan ve perakende ücretleri arasında marj bırakılmasını ve alternatif
tarifelerin ortaya çıkmasını sağlamaya yönelik bir yükümlülüktür. Daha açık bir ifadeyle fiyat
sıkıştırması, üst (ilgili toptan, upstream) pazarda EPG’ye sahip olan ve rakiplerine toptan
seviyede ürün/hizmet sağlayan dikey bütünleşik bir işletmecinin söz konusu toptan
ürün/hizmetlerin veya perakende pazarda sunduğu ilgili ürün/hizmetlerin fiyatlarını rakiplerinin
69
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
kâr edemeyeceği şekilde belirlemesi durumunu ifade etmektedir. Toptan ve ilişkili perakende
fiyatlar arasındaki farkın alt (ilgili perakende, downstream) pazarda faaliyet yürüten etkin bir
işletmeciye pozitif kâr marjı bırakmaması, söz konusu işletmecilerin dikey bütünleşik (EPG
sahibi) işletmecinin perakende tarifelerini ekonomik olarak tekrar edememesi durumuna karşılık
gelmektedir. Bu yükümlülüğü sağlamaya dönük getirilen fiyat sıkıştırması testi ise EPG’ye
sahip işletmecinin sunduğu belirli bir perakende ürün/hizmet ya da ürün/hizmet gruplarının
fiyatının, o hizmetin (alternatif işletmecilerce kârlı bir biçimde) sunulması için gerekli olan
bütün maliyetlerin toplamından büyük olduğunun belirlenmesi için yapılmaktadır.
EHK’nin “Tarifelerin Düzenlemesi” başlıklı 13’üncü maddesinin ikinci fıkrasının (c) bendine
göre işletmecinin ilgili pazarda etkin piyasa gücüne sahip olduğunun belirlenmesi halinde;
Kurum, fiyat sıkıştırması, yıkıcı fiyatlandırma gibi rekabeti engelleyici tarifelerin önlenmesi için
gerekli düzenlemeleri yapar ve uygulamaları denetler. Bu itibarla fiyat sıkıştırması yükümlülüğü,
ilk olarak, 01/07/2014 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere 26/03/2014 tarihli ve 172 sayılı
Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazar Analizi dokümanına
eklenmiştir. Kapsam ve uygulama esasları 09.02.2021 tarihli ve 2021/DK-SRD/36 sayılı Kurul
Kararı ile güncellenen ‘Fiyat Sıkıştırmasının Tespitine, Önlenmesine ve Giderilmesine İlişkin
Usul ve Esaslar’ çerçevesinde yapılan değerlendirmelerde, fiyat sıkıştırması yükümlülüğüne tabi
tutulan EPG’ye sahip işletmeci ve/veya bu işletmecinin dikey ilişkili bir pazarda aynı kontrol
yapısı içinde faaliyet gösteren ortağı, iştiraki veya ortaklığının toptan ve perakende tarifelerinin
fiyat sıkıştırması içermesinin önlenmesi amaçlanmaktadır.
Bu kapsamda, işbu pazarda EPG’ye sahip işletmeci olan Türk Telekom’un, fiyat sıkıştırması
yükümlülüğüne tabi olması ve konuya ilişkin detayları içeren usul ve esaslara aykırılık içeren
toptan ve perakende seviyedeki tarife ve kampanyaları uygulamamakla yükümlü kılınması
gerektiği değerlendirilmektedir.
Netice itibariyle, ileriye dönük bakış açısıyla, STH işletmecilerinin pazardaki rekabetçi
güçlerinin artırılmasının teşvik edilmesini teminen, ilgili perakende pazarın etkin rekabet
yönünde ilerlemesi adına olumlu etkileri olduğu değerlendirilen fiyat sıkıştırması
yükümlülüğünün işbu pazar analizi dönemince de devam etmesi gerektiği değerlendirilmektedir.
Bu çerçevede, işbu pazar analizi kapsamında Türk Telekom’a getirilen diğer yükümlülüklerle
birlikte sabit çağrı başlatma hizmeti ücretlerinin maliyet esaslı olarak belirlenmesinin ve fiyat
70
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
sıkıştırması yükümlülüğünün devamının karşılaşılabilecek olası rekabet aksaklıklarının
giderilmesi için gerekli olabileceği düşünülmektedir.
7.6 Hesap Ayrımı ve Maliyet Muhasebesi Yükümlülüğü
EHK’nin 21’inci maddesinin ilk fıkrasında yer alan “Kurum ilgili pazarda etkin piyasa gücüne
sahip işletmecilere hesap ayrımı yükümlülüğü getirebilir. Hesap ayrımı yükümlülüğü getirilen
işletmeciler, Kurum tarafından belirlenecek hesap ayrımı ve maliyet muhasebesine ilişkin usul
ve esaslar kapsamında faaliyet alanları ve iş birimleri için ayrı ayrı hesap tutma ile
yükümlüdür.” hükmü ile Erişim ve Arabağlantı Yönetmeliği’nin 13’üncü maddesindeki “Kurum,
ilgili pazarda etkin piyasa gücüne sahip işletmecilere, hesap ayrımı ve maliyet muhasebesi
yükümlülüğü getirebilir.” hükmü çerçevesinde ilgili pazarlarda EPG’ye sahip işletmecilere hesap
ayrımı ve maliyet muhasebesi yükümlülükleri getirilebilmektedir.
İşbu pazarda EPG’ye sahip işletmeciler diğer işletmecilere sundukları çağrı başlatma ücretlerini
olabildiğince yüksek tutma eğiliminde olabileceklerdir. Dolayısıyla, zorunlu unsur niteliğini haiz
olan hizmetlerde düzenleyici müdahalelerin de olmaması durumunda kaynakların etkin bir
şekilde tahsisinde ciddi güçlükler ortaya çıkabilecektir. Bu nedenle, daha iyi bir kaynak tahsisine
neden olacak ve rekabetin tesisine zemin hazırlayacak fiyat yapısının oluşması için, gerekli
düzenleyici müdahalenin yapılması gerekmektedir.
Hesap ayrımı yükümlülüğü, şeffaflık ve ayrım gözetmeme yükümlülüğünün işlevselliğine destek
verirken, tarife kontrolü ve maliyet muhasebesi yükümlülüklerinin uygulanmasına yönelik olarak
da getirilebilmektedir. Bu itibarla, sabit şebekede çağrı başlatma ücretlerinin maliyetlerini
yansıtması önemlidir. Nitekim, işletmeciler için hem bir maliyet, hem de bir gelir unsuru olan
arabağlantı hizmeti ile ilgisi olmayan maliyetlerin kapsama alınmamasının sağlanması ve diğer
işletmecilerin almadıkları hizmetin maliyetine katlanmak zorunda bırakılmalarının önüne
geçilmesi gerekmektedir. Bu çerçevede, ayrım gözetmeme ilkesi ile hesap ayrımı
yükümlülüğünün birlikte uygulanmasının çapraz sübvansiyona yönelimleri azaltabileceği de
düşünülmektedir. Hesap ayrımı ve maliyet muhasebesi yükümlülüğü ile amaçlanan sadece
arabağlantı hizmetinin maliyetinin tespiti olmayıp, aynı zamanda söz konusu hizmet dolayısıyla
ayrımcılığa yol açılıp açılmadığının denetlenmesi ve çağrı başlatma hizmetinin diğer hizmetlerle
olan ilişkisinin tespiti ve değerlendirilmesi de önem arz etmektedir. Bu bağlamda, uygulanacak
olan yöntem ve muhasebe sisteminin Kurum tarafından belirlenmesi esastır.
71
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Bu çerçevede, hesap ayrımı ve maliyet muhasebesi yükümlülüğünün, gerek niteliği gerekse de
getirilme amacı göz önünde bulundurulduğunda, EHK’nin 7’nci, Erişim ve Arabağlantı
Yönetmeliği’nin 7’nci ve Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 11’inci maddesi uyarınca Türk
Telekom’a getirilmesinin uygun olacağı değerlendirilmektedir.
7.7 Ortak Yerleşim ve Tesis Paylaşımı Yükümlülüğü
Elektronik haberleşme şebekelerinin yaygın altyapı kurulumunu gerekli kıldığı göz önüne
alındığında; altyapının paylaşılması, elektronik haberleşme hizmetlerinin sağlanmasında kaynak
israfının önlenmesi ve altyapı kullanımında etkinlik ve verimlilik gibi hususları beraberinde
getirmektedir. Bu çerçevede, iki ya da daha fazla işletmecinin, kablo ve iletim tesisleri ile kendi
malzeme ve ekipmanlarını ortak kullanmalarına imkân sağlamak üzere santrallerde bina
paylaşımı, fiziksel ortak yerleşim yapmaları ve tesislerini diğer işletmeciler ile paylaşmaları,
kaynakların etkin kullanılması ile erişim ve/veya arabağlantının sağlanması açısından gerekli
görülmektedir.
Bu amaca yönelik olarak, EHK’nin 17’nci maddesinin 1’inci fıkrasında “Bir işletmecinin
tesislerini kamuya veya üçüncü şahıslara ait bir arazinin üzerine veya altına yerleştirebildiği
veya bu tür arazileri kullanabildiği veya kamulaştırma müessesesinden yararlanabildiği hallerde
Kurum, çevrenin korunması, kamu sağlığı ve güvenliği, şehir ve bölge planlaması ve kaynakların
etkin kullanılması gereklerini gözeterek ilgili işletmeciye söz konusu tesisleri ve/veya araziyi
makul bir bedel karşılığında diğer işletmecilerle paylaşmasına ilişkin rekabet üzerindeki etkileri
dikkate alarak yükümlülükler getirebilir.” hükmü yer almaktadır.
EHK’nin 17’nci maddesinin 2’nci fıkrasında “Kurum, işletmecilere kendi tesislerinde, diğer
işletmecilerin ekipmanları için maliyet esaslı bir bedel karşılığında, başta fiziksel ortak yerleşim
olmak üzere her türlü ortak yerleşim sağlama yükümlülüğü getirebilir.” hükmüne, Erişim ve
Arabağlantı Yönetmeliği’nin 14’üncü maddesinin birinci fıkrasında ise “Kurum, işletmecilere
kendi tesislerinde, diğer işletmecilerin ekipmanları için maliyet esaslı bir bedel karşılığında,
başta fiziksel ortak yerleşim olmak üzere her türlü ortak yerleşim sağlama yükümlülüğü
getirebilir.” hükmüne yer verilmektedir.
72
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Bu çerçevede 02.12.2010 tarihli ve 27773 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Ortak Yerleşim
ve Tesis Paylaşımına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ’in (Ortak Yerleşim ve Tesis
Paylaşımı Tebliği) 4’üncü maddesinde en yaygın ve temel ortak yerleşim türü olan ‘fiziksel ortak
yerleşim’24; “erişim için gerekli olan sistem/cihazların ortak yerleşim yükümlüsünün tesislerine
yerleştirilmesi”; ‘tesis paylaşımı’ ise, “elektronik haberleşme hizmeti sunumunda kullanılan
boru, kanal, direk ve kuleler dahil ilgili tesis ve cihazların diğer işletmeciler tarafından da
kullanılması veya paylaşılması” şeklinde tanımlanmaktadır.
Bu çerçevede, alternatif işletmecilerin, kablo ve iletim tesisleri ile kendi malzeme ve
ekipmanlarını EPG’ye sahip işletmecinin santrallerine yerleştirmeleri, diğer işletmecilerle ortak
kullanmalarına imkân sağlamak üzere santrallerde bina paylaşımı ve fiziksel ortak yerleşim
yapmaları ile tesislerini diğer işletmeciler ile paylaşmalarının, kaynakların etkin kullanılması ile
erişim ve/veya arabağlantının sağlanması açısından gerekli olduğu görülmektedir.
Bu nedenler ışığında, ortak yerleşim ve tesis paylaşımı yükümlülüğünün EHK’nin 7’nci, Erişim
ve Arabağlantı Yönetmeliği’nin 7’nci ve Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 11’inci maddesi
uyarınca EPG’ye sahip işletmeci olan Türk Telekom’a getirilmesinin gerektiği düşünülmektedir.
Soru 9
Sabit şebekede çağrı başlatma pazarında etkin rekabetin sağlanması amacıyla getirilen
yükümlülüklere ilişkin analizlere katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçelendirerek
açıklayınız.
24 Söz konusu madde kapsamında fiziksel ortak yerleşimin dışında diğer ortak yerleşim türleri olan sanal ortak
yerleşim, birlikte ortak yerleşim ve uzaktan ortak yerleşime ilişkin tanımlara da yer verilmektedir.
73
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
8 SONUÇ
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarına ilişkin olarak yapılan analiz ve değerlendirmeler ile
EHK’nin 6, 7, 13, 15, 16, 17, 19, 20 ve 21’inci maddeleri, Pazar Analizi Yönetmeliği ve diğer
ilgili elektronik haberleşme mevzuatı çerçevesinde;
Türk Telekomünikasyon A.Ş.’nin Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarında EPG’ye
sahip işletmeci olduğu değerlendirilmiş olup işbu pazarda;
o Erişim ve arabağlantı sağlama yükümlülüğüne;
Toptan hat kiralama yükümlülüğü
Taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı ön seçimi yükümlüğü
o Şeffaflık yükümlülüğüne;
Temel performans göstergelerinin işletmeci bazındaki ortalama
değerlerinin, işletmeciler arasında kıyas yapılabilmesine imkan tanıyacak
şekilde, Kurum tarafından aksi belirtilmediği sürece, üçer (3) aylık
dönemler için müteakip ayın sonuna kadar hazırlanarak kendi internet
sayfası üzerinden bir sonraki döneme kadar kamuoyu ile paylaşması
o Referans arabağlantı teklifleri hazırlama ve yayımlama yükümlülüğüne;
Kurumumuz tarafından onaylanacak hizmet seviyesi taahhütleri ile bu
taahhütlerin yerine getirilmemesi durumunda uygulanacak cezai şart ve
yaptırımlara referans erişim ve/veya arabağlantı teklifinde yer verilmesi
o Ayrım gözetmeme yükümlülüğüne;
Aksi Kurum tarafından belirtilmediği sürece, ilgili pazarda yeni sunulacak
ürünlere/hizmetlere ilişkin teknik bilgilerin, hizmet sunumuna ilişkin
koşul ve şartların ve hâlihazırda sunulan hizmetlere ilişkin yapılacak
teknik değişikliklerin yürürlüğe girmeden en az 2 ay öncesinde
kamuoyuna duyurulması
Aksi Kurum tarafından belirtilmediği sürece, ilgili pazarda daha önce
sunulmaya başlanılan toptan ürün/hizmetlere ilişkin yapılacak tarife
değişikliklerinin veya kampanyaların yürürlüğe girmeden en az 1 ay
öncesinde kamuoyuna duyurulması
Hizmet seviyesi taahhüdü ile hizmet seviyesi taahütlerine uyulmaması
halinde uygulanacak cezai şart ve yaptırımlar ile hizmet seviyesi
74
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
taahhütlerine ilişkin işletmeci bazında (herbir başvurusu için) gerçekleşme
değerlerini içeren temel performans göstergelerinin, Kurum tarafından
aksi belirtilmediği sürece, üçer (3) aylık dönemler için müteakip ayın
sonuna kadar Kuruma gönderilmesi
o Tarife kontrolüne tabi olma yükümlülüğüne;
Maliyet esaslı tarife belirleme
Fiyat sıkıştırması yükümlülüğü
o Hesap ayrımı ve maliyet muhasebesi yükümlülüğüne;
o Ortak yerleşim ve tesis paylaşımı yükümlülüğüne
tabi olması gerekmektedir.
75
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
EK: SORU FORMU
Gönderilecek cevaplarda tarafların gizli kalmasını istedikleri ticari sır niteliğindeki kısımların
belirtilmesinde fayda görülmektedir. Yapılan değerlendirmelerle ilgili olarak her türlü yorum ve
öneriye açık olunmakla birlikte, pazar analizi çalışmalarında geri dönüşlerden azami şekilde
istifade edilebilmesi için her bir yorumun veya önerinin dokümanda yer alan ilgili soru numarası
referans gösterilerek yazılması gerekmektedir. Ayrıca, görüş ve önerilerin gerekçeli bir şekilde
sunulması büyük önem arz etmekte olup, gerekçesiz olarak sunulan görüş veya önerilerin dikkate
alınmaması söz konusu olabilecektir.
Soru 1
Sabit şebekede çağrı başlatma hizmetinin kapsamına ilişkin yapılan değerlendirmelere katılıyor
musunuz? Görüşünüzü gerekçeleriyle birlikte detaylı bir şekilde ifade ediniz.
Soru 2
Türk Telekom tarafından PSTN/ISDN hatlar üzerinden kendi abonelerine sunulan çağrı başlatma
hizmeti ile gerek geleneksel bakır şebeke, gerekse de (kablo TV şebekesi hariç) IP şebekesi
(yönetilebilen VoIP) kapsamında STH işletmecilerince başlatılan çağrıların (taşıyıcı seçimi,
taşıyıcı ön seçimi, YAPA ve THK yöntemlerini de içerecek şekilde) aynı ilgili ürün pazarı
içerisinde değerlendirilmesine katılıyor musunuz? Görüşünüzü gerekçeleriyle birlikte detaylı bir
şekilde ifade ediniz.
Soru 3
Kısa ve orta vadede oluşabilecek şartlar çerçevesinde sabit şebekede çağrı başlatma pazarında
toptan ve perakende seviyelerde yapılan arz ve talep yönlü ikame değerlendirmelerine ilişkin
görüşleriniz nelerdir? Cevabınızı gerekçeli biçimde açıklayınız.
Soru 4
Sabit şebekede çağrı başlatma hizmeti için ilgili coğrafi pazarın ülke genelini kapsadığı görüşü
ile aynı fikirde misiniz? Cevabınızı gerekçeli biçimde açıklayınız.
Soru 5
76
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman)
Yukarıda yer verilen kriterler çerçevesinde sabit şebekede çağrı başlatma hizmetleri pazarında
düzenleme yapılmasının gerekli olduğu değerlendirmesine katılıyor musunuz? Cevabınızı
gerekçeli bir biçimde açıklayınız.
Soru 6
İşletmecilerin pazar paylarına ilişkin olarak yapılan değerlendirmelere katılıyor musunuz?
Cevabınızı gerekçeleri birlikte açıklayınız.
Soru 7
Sabit şebekede çağrı başlatma pazarında yüksek pazar payının yanı sıra kolayca tekrarlanamayan
altyapıların kontrolü, dikey bütünleşme, ölçek ekonomisi ile potansiyel rekabetin olmaması ve
dengeleyici alıcı gücünün düşüklüğü gibi kriterler kapsamında yapılan değerlendirmeler
çerçevesinde kısa ve orta vadede Türk Telekom’un pazar gücünü koruyacağı değerlendirmesine
katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeli biçimde açıklayınız.
Soru 8
Sabit şebekede çağrı başlatma pazarında kısa ve orta vadede Türk Telekom’un pazar gücünü
koruyacağı değerlendirmesine katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeli biçimde açıklayınız.
Soru 9
Sabit şebekede çağrı başlatma pazarında etkin rekabetin sağlanması amacıyla getirilen
yükümlülüklere ilişkin analizlere katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçelendirerek açıklayınız.
İletişim Bilgileri
Adres : Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu Eskişehir Yolu 10.Km No: 276
PK: 06530 Çankaya/Ankara
Tel : 0 312 294 72 30
Faks : 0 312 294 71 45
E- posta : srdbilgi@btk.gov.tr
77
PAZAR ANALİZİ ÇALIŞMALARI (5. Tur)
SABİT ŞEBEKEDE ÇAĞRI BAŞLATMA PAZARI
Nihai Doküman
BİLGİ TEKNOLOJİLERİ VE İLETİŞİM KURUMU
Temmuz 2021, ANKARA
Ref: 2021.T.EU2014M2.3
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
İÇİNDEKİLER
ŞEKİLLER ............................................................................................................................... 4
TABLOLAR ............................................................................................................................. 5
1 GİRİŞ ................................................................................................................................ 6
2 RAPOR KAPSAMINDA DEĞERLENDİRİLEN HİZMET ....................................... 9
3 İLGİLİ PAZAR TANIMI ............................................................................................. 11
3.1 Pazarda Faaliyet Gösteren İşletmeciler ....................................................................... 12
3.2 İlgili Ürün/Hizmet Pazarı ............................................................................................ 13
3.2.1 Geleneksel Sabit Telefon Şebekesi (PSTN) Üzerinden Sunulan Hizmet ............. 14
3.2.2 IP Üzerinden Sunulan Sabit Telefon Hizmeti (VoIP) ........................................... 20
3.3 İlgili Coğrafi Pazar ...................................................................................................... 31
4 İLGİLİ PAZARDA DÜZENLEME GEREKSİNİMİ ................................................ 33
4.1 Birinci Koşul ............................................................................................................... 34
4.2 İkinci Koşul ................................................................................................................. 36
4.3 Üçüncü Koşul .............................................................................................................. 43
5 REKABET SEVİYESİ ANALİZİ ................................................................................ 45
5.1 Pazar Payı .................................................................................................................... 45
5.2 Kolayca tekrarlanamayan altyapıların kontrolü .......................................................... 49
5.3 Dikey Bütünleşme ....................................................................................................... 50
5.4 Ölçek Ekonomisi ......................................................................................................... 50
5.5 Potansiyel Rekabetin Olmaması .................................................................................. 51
5.6 Dengeleyici Alıcı Gücünün Düşüklüğü ...................................................................... 52
5.7 İleriye Dönük Değerlendirmeler ................................................................................. 52
6 EPG’YE SAHİP İŞLETMECİLERİN BELİRLENMESİ ......................................... 54
7 EPG’YE SAHİP İŞLETMECİYE GETİRİLECEK YÜKÜMLÜLÜKLER ............ 55
7.1 Erişim ve Arabağlantı Sağlama Yükümlülüğü ............................................................ 58
7.1.1 TS ve TÖS Yükümlülüğü ...................................................................................... 60
7.1.2 THK Yükümlülüğü ............................................................................................... 60
7.2 Şeffaflık Yükümlülüğü ................................................................................................ 61
7.3 Referans Erişim ve/veya Arabağlantı Teklifleri Hazırlama ve Yayımlama
Yükümlülüğü ........................................................................................................................... 62
7.4 Ayrım Gözetmeme Yükümlülüğü ............................................................................... 63
7.5 Tarife Kontrolüne Tabi Olma Yükümlülüğü .............................................................. 65
2
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
7.6 Hesap Ayrımı ve Maliyet Muhasebesi Yükümlülüğü ................................................. 68
7.7 Ortak Yerleşim ve Tesis Paylaşımı Yükümlülüğü ...................................................... 69
8 SONUÇ ............................................................................................................................ 71
3
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
ŞEKİLLER
Şekil 1: Çağrı Başlatma Hizmeti ................................................................................................... 9
Şekil 2: Sabit Abone Sayısı ve Penetrasyon................................................................................ 15
Şekil 3: Sabit Abone Sayısının Bireysel ve Kurumsal Aboneliklere Göre Dağılımı (%) ........... 16
Şekil 4: Sabit Trafik Hacmi (milyar dk.) ..................................................................................... 16
Şekil 5: THK Abone Sayısı ......................................................................................................... 19
Şekil 6: STH İşletmecilerinin Toplam Trafiği İçerisinde VoIP trafiği (adet ve %) .................... 24
Şekil 7: Türksat Kablo Telefon Abone Sayısı ............................................................................. 25
Şekil 8: Türksat Trafik Hacmi ..................................................................................................... 26
Şekil 9: Türksat Net Satış Geliri ................................................................................................. 26
Şekil 10: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Trafik Hacimleri (milyon dk) ......................................... 29
Şekil 11: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Abone Sayıları (milyon adet) ......................................... 29
Şekil 12: TT ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları (VoIP Abonelikler Dahil) ......................... 36
Şekil 13: TT ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları (VoIP Abonelikler Hariç) ......................... 37
Şekil 14: TTNet’in Abone Sayısı ve STH’lar İçindeki Oranı (VoIP dahil) ................................ 37
Şekil 15: STH İşletmecileri, Türk Telekom ve TTNet’in Toplu Abone Sayısı ve Oranı (VoIP
dahil) ............................................................................................................................................ 38
Şekil 16: VoIP Dahil Çağrı Başlatma Trafiğine Göre Pazar Payları (%) ................................... 38
Şekil 17: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un PSTN ve VoIP Trafik Gelişimi (%) ............. 39
Şekil 18: TTNet’in (VoIP dahil) Çağrı Başlatma Trafiği ve STH’lar İçindeki Oranı ................ 39
Şekil 19: STH İşletmecileri, Türk Telekom ve TTNet’in (VoIP dahil) Toplu Trafik Miktarı ve
Oranı ............................................................................................................................................ 40
Şekil 20: STH–TT Arama Hizmet Gelirlerine Göre Pazar Payları (%) ...................................... 40
Şekil 21: STH–TT Toplam Telefon Hizmetleri Gelirlerine Göre Pazar Payları, % ................... 41
Şekil 22: Türksat Abone Sayısı ve STH'lar İçindeki Oranı ........................................................ 41
Şekil 23: Türksat Trafik Hacmi ve STH'lar İçindeki Oranı ........................................................ 42
Şekil 24: Türksat Net Satış Geliri ve STH'lar İçindeki Oranı ..................................................... 42
Şekil 25: STH-Türk Telekom Şehir İçi Çağrı Başlatma Trafiği (%) .......................................... 46
Şekil 26: STH-Türk Telekom Şehirlerarası Çağrı Başlatma Trafiği (%) .................................... 47
Şekil 27: STH-Türk Telekom Mobile Doğru Çağrı Başlatma Trafiği (%) ................................. 48
Şekil 28: STH-Türk Telekom Yurtdışına Doğru Çağrı Başlatma Trafiği (%) ............................ 48
4
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
TABLOLAR
Tablo 1: Sabit Abone Sayısı ....................................................................................................... 17
Tablo 2: TS ve TÖS Yöntemiyle Hizmet Alan Kullanıcı Sayısı ................................................ 18
Tablo 3: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un Toplam Abone Sayıları (VoIP Dahil) ........... 23
5
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
1 GİRİŞ
Ülkemiz elektronik haberleşme sektöründe etkin rekabetin tesisi ve korunması amacıyla ilgili
elektronik haberleşme pazarlarına1 yönelik pazar analizlerinin yapılması ve bu pazarlardaki etkin
piyasa gücüne (EPG) sahip işletmecilerin belirlenerek bir takım yükümlülüklere tabi kılınması
mer’i mevzuatın bir gereğidir.
İlki 2005 yılında gerçekleştirilmiş olan “Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı”nın
tanımlanması ve EPG’ye sahip işletmecilerin belirlenmesine ilişkin çalışmanın neticesinde Türk
Telekomünikasyon AŞ (Türk Telekom), EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenmiş ve bu karar
17.03.2006 tarih ve 26111 sayılı Resmî Gazete’de ilan edilmiştir. İkinci tur pazar analizi 2009
yılında gerçekleştirilmiş ve Bilgi Teknoloji ve İletişim Kurulu’nun 07.01.2010 tarihli ve
2010/DK – 10/9 sayılı Kararı ile “01.09.2009 tarih ve 27336 sayılı Resmî Gazete’de
yayımlanarak yürürlüğe giren Elektronik Haberleşme Sektöründe Etkin Piyasa Gücüne Sahip
İşletmeciler ile Bu İşletmecilere Getirilecek Yükümlülüklerin Belirlenmesi Hakkında
Yönetmelik’in 14’üncü maddesinde yer alan “Pazar analizine yönelik kamuoyu görüşü
alınmasına ilişkin dokümanlar ile kamuoyu görüşleri sonrası değerlendirmeleri içeren
dokümanlar ve pazar analizleri sonucunda alınan nihai kararlar Kurumun internet sitesinde
yayımlanır.” hükmü dikkate alınarak “Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Piyasası” hakkındaki
pazar analizi sonucunda, Türk Telekomünikasyon A.Ş’nin sabit şebekede çağrı başlatma
piyasasında EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenmesine” karar verilmiştir. İlgili pazara ilişkin
üçüncü tur pazar analizi ise 2012 yılında gerçekleştirilmiş ve Bilgi Teknolojileri ve İletişim
Kurulu’nun 03.01.2013 tarihli ve 2013/DK-SRD/6 sayılı Kararı ile yine Türk Telekom bu
pazarda EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenmiştir. İlgili pazara ait dördüncü tur pazar analizi
ise 2017 yılında gerçekleştirilmiş ve Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurulu’nun 08.05.2017 tarihli
ve 2017/DK-SRD/152 sayılı Kararı ile Türk Telekom’un Sabit Şebekede Çağrı Başlatma
Pazarında EPG’ye sahip işletmeci olduğuna karar verilmiş olup Türk Telekom aşağıdaki
yükümlülüklere tabi kılınmıştır:
Erişim ve Arabağlantı,
Toptan hat kiralama ve
Taşıyıcı seçimi (TS) ve taşıyıcı ön seçimi (TÖS) dahil
1 Rapor kapsamında geçen “pazar” ve “piyasa” kavramları aynı anlamda kullanılmaktadır.
6
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
Ayrım gözetmeme,
Şeffaflık,
Referans erişim teklifi hazırlama ve yayımlama,
Tarife Kontrolüne tabi olma
Maliyet esaslı tarife belirleme
Fiyat sıkıştırması yükümlülüğü (çoklu hizmet paketleri kapsamında sunulan ses
hizmetleri ve çağrı başlatma hizmetiyle sınırlı olmak üzere)
Hesap ayrımı ve maliyet muhasebesi ve
Ortak yerleşim ve tesis paylaşımı sağlama.
Öte yandan 31.10.2018 tarihinde Kurumumuza tebliğ edilmiş olan Ankara 14. İdare
Mahkemesi’nin 12.06.2018 tarihli ve E.2017/3479 sayılı kararı ile, tarife kontolüne tabi olma
yükümlülüğü kapsamında yer alan “fiyat sıkıştırması yükümlülüğünün (çoklu hizmet paketleri
kapsamında sunulan ses hizmetleri ve çağrı başlatma hizmetiyle sınırlı olmak üzere)”
düzenlenmesine ilişkin yürütmenin durdurulması kararı verilmiştir. Bu kapsamda 27.11.2018
tarihli ve 2018/DK-SRD/344 sayılı Kurul Kararı ile;“08.05.2017 tarih ve 2017/DK-SRD/152
sayılı Kurul Kararıyla onaylanarak yürürlüğe giren ‘Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı
Nihai Dokümanı’nın anılan Mahkeme Kararı doğrultusunda, fiyat sıkıştırması yükümlülüğünü,
çoklu hizmet paketleri kapsamında sunulan ses hizmetleri ve çağrı başlatma hizmetleri ile
sınırlandıran ifade ve değerlendirmelerin bahse konu Mahkeme Kararı nedeniyle kaldırıldığının
belirtildiği revize halinin onaylanması” hususuna karar verilmiştir.
Bu itibarla, beşinci tur pazar analizi kapsamında 31.03.2021 tarihli ve 2021/İK-SRD/92 sayılı
Kurul Kararı ile kamuoyu görüşlerinin alınmasını teminen hazırlanan 2021.T.EU2014M2.1
Referans Numaralı Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazar Analizi (Kamuoyu Görüşünün
Alınmasına İlişkin Doküman) Kurum internet sayfasında 1 (bir) ay süre ile yayımlanmıştır. Söz
konusu Dokümana ilişkin olarak Kurumumuza gönderilen görüşlerin ve söz konusu görüşlere
ilişkin Kurumumuz değerlendirmelerinin yer aldığı 2021.T.EU2014M2.2 Referans Numaralı
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazar Analizi (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
hazırlanmıştır. Söz konusu görüş ve değerlendirmelerin akabinde revize edilerek nihai hale
getirilen işbu 2021.T.EU2014M2.3 Referans Numaralı Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazar
Analizi Nihai Dokümanı kapsamında sırasıyla aşağıdaki konulara değinilmektedir:
7
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
2’nci bölümde; sabit şebekede çağrı başlatma hizmetinin tanımı ile ilgili değerlendirmeler
yer almaktadır.
3’üncü bölümde; sabit şebekede çağrı başlatma hizmetine ilişkin olarak ilgili ürün ve
coğrafi pazarın tanımlanması hakkında bilgiler verilmekte olup konuya ilişkin talep ve
arz yönlü değerlendirmeler yapılmaktadır.
4’üncü bölümde; sabit şebekede çağrı başlatma pazarında düzenlenme gereksinimi, gerek
Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7’nci maddesinde, gerekse de Avrupa Komisyonu’nun
2007 ve 2014 yıllarında yayımlanan Tavsiye Kararlarında belirtilen üçlü kriter testi
kapsamında değerlendirilmektedir.
5’inci bölümde; ilgili pazardaki rekabet seviyesinin analizi yapılmaktadır.
6’ncı bölümde; ilgili pazarda EPG’ye sahip olan işletmeciler belirlenmektedir.
7’nci bölümde; ilgili pazara ilişkin olarak yapılan analiz neticesinde EPG’ye sahip olduğu
tespit edilen işletmecilere getirilen yükümlülüklere yer verilmektedir.
Sonuç bölümünde; EPG’ye sahip işletmeciler ve anılan işletmecilere getirilen
yükümlülükler belirtilmektedir.
8
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
2 RAPOR KAPSAMINDA DEĞERLENDİRİLEN HİZMET
Elektronik haberleşme hizmetlerinin pazara arzı çerçevesinde işletmeciler tarafından müşterilere
sunulan hizmetler, trafiğin birden fazla şebeke üzerinden geçmesini gerektirebilmektedir.
Dolayısıyla farklı şebekeler arasında trafiğin taşınabilmesi için işletmecilerin birbirlerinden çağrı
başlatma, çağrı taşıma ve çağrı sonlandırma hizmeti satın almalarına ihtiyaç duyulabilmektedir.
Söz konusu hizmetlerden sabit şebekede çağrı başlatma hizmeti, kısaca, sabit altyapı üzerinden
sunulan ses haberleşmesinin sabit bir platformdan başlatılması sürecini ifade etmektedir. Son
kullanıcının aramak istediği telefon numarasını tuşlayarak sabit şebekede çağrı başlatma
hizmetinin tesis edilmeye başlanması için söz konusu kullanıcının sabit altyapıya erişiminin de
sağlanmış olması gerekmektedir (Şekil 1).
Şekil 1: Çağrı Başlatma Hizmeti
Sabit şebekede gündeme gelen erişim hizmetleri, diğer/alternatif işletmecilere sunulduğu gibi,
sabit işletmecinin kendi perakende birimine (self-supply) de sunulmaktadır. Söz konusu
hizmetler, işletmecilerin perakende müşterileri yerine birbirlerine sundukları hizmetler olmaları
nedeni ile “toptan hizmetler” olarak tanımlanmaktadır. Başka bir ifadeyle, işletmeciler son
kullanıcılara hizmet sunmak için toptan seviyede çağrı başlatma hizmeti almak suretiyle
perakende seviyedeki abonelerine arama hizmeti sunmaktadır. Bu nedenle işbu pazar, perakende
seviyedeki sabit haberleşme pazarının bir üst pazarı niteliğindedir.
Diğer bir ifadeyle, toptan seviyede çağrı başlatma hizmeti, perakende seviyede sabit ses
hizmetlerinin sunumu için bir girdi niteliğindedir. Daha spesifik olarak belirtmek gerekirse, çağrı
başlatma hizmeti, işletmecilere kendi son kullanıcılarına arama yapma ya da bu aramaları
yönlendirme sürecinde diğer safhaya –çağrı sonlandırma ya da arabağlantı noktasına- iletme
imkanı vermektedir. Dolayısıyla, çağrı başlatma hizmeti işletmecilerin birbirlerine sundukları
9
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
hizmetler olduğu için toptan seviyede başlı başına bir hizmet olarak ortaya çıkmaktadır.
İşletmeciler, toptan seviyede erişim ya da çağrı başlatma hizmetini almak suretiyle, perakende
seviyede abonelerine farklı sabit telefon hizmetlerini (arama, faks çekme, vb.) sunabilme imkânı
vermektedir. Bu durum toptan seviyede çağrı başlatma hizmetine olan talebin perakende
seviyede son kullanıcıların sabit ses hizmetlerine olan talebinden doğduğuna işaret etmektedir.
Bu nedenle, çağrı başlatma hizmeti, perakende pazarda ayrıca sağlanan bir hizmet olmayıp, son
kullanıcılar bakımından “perakende seviyede sabit ses erişim ve arama hizmetleri”nin ilgili
toptan pazardaki bir unsuru niteliğindedir.
Bu kapsamda sabit şebekede çağrı başlatma hizmetlerinin sunulabilmesi için işletmecinin ya
kendi şebekesinin olması ya da mevcut diğer bir sabit işletmecinin şebekesi aracılığıyla çağrısını
başlatması gerekmektedir. Bu nedenle söz konusu hizmetler genellikle pazara yeni girecek
ve/veya erişim şebekesine sahip olmayan işletmeciler tarafından talep edilmektedir. Örneğin,
sabit haberleşme hizmetleri pazarında hizmet sunmak amacıyla yetkilendirilen ancak kendisine
ait bir şebekesi olmayan herhangi bir alternatif işletmeci için sabit şebeke işletmecisinin şebeke
bileşenlerine erişim sağlayabilmesi, söz konusu çağrının başlatılması kadar gereklidir. Kısaca
pazara yeni giren ya da aboneye erişim sağlayacak bir altyapıya sahip olmayan işletmeciler, sabit
şebeke işletmecisinden her iki hizmeti de bir arada talep edebilmektedir. Daha spesifik olarak
belirtmek gerekirse, toptan seviyede çağrı başlatma hizmetine olan talep ya alternatif işletmeciler
tarafından TS ve TÖS2 ile toptan hat kiralama (THK)3 yöntemleriyle yapılan arama
hizmetlerinden ya da şebeke işletmecisinin son kullanıcıları tarafından talep edilen arama
hizmetlerinden kaynaklanmaktadır. Söz konusu hizmetlere ilişkin değerlendirmelere bir sonraki
bölümde yer verilmektedir.
Yukarıdaki değerlendirmelere göre; işbu pazar analizi dokümanı kapsamında değerlendirilen
sabit çağrı başlatma hizmeti, toptan düzeydeki hizmetleri ifade etmekte olup hizmet sağlayıcılara
kendi son kullanıcılarına arama yapma ya da bu aramaları yönlendirme süresinde diğer safhaya
–çağrı sonlandırma ya da arabağlantı noktasına- iletme imkânı vermektedir. Toptan seviyede
erişim kapsamında çağrı başlatma hizmetine olan talep, perakende seviyedeki sabit erişim ve
arama hizmetlerine olan talepten doğrudan etkilenmektedir.
2 Taşıyıcının, taşıyıcı seçim kodu çevrilmeksizin seçilmesine imkan sağlayacak şekilde önceden seçilmesi yöntemi
taşıyıcı ön seçimi olarak isimlendirilirken; taşıyıcının, taşıyıcı seçim kodu çevrilmesi suretiyle seçilmesi yöntemi ise
taşıyıcı seçimi yöntemi olarak ifade edilmektedir.
3 THK hizmeti, en yalın ifadeyle sabit telefon erişim hizmetinin alternatif işletmecilere sunumu anlamına
gelmektedir.
10
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
3 İLGİLİ PAZAR TANIMI
İlgili pazarın tanımlanması, pazara ilişkin rekabetçi kısıtların sistematik biçimde ifade edilmesi
ve pazar analizi sürecinde yer alan sonraki aşamalara temel teşkil etmesi açısından önem
taşımaktadır.
5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu (EHK)’nun 3’üncü maddesi ile Pazar Analizi
Yönetmeliği’nin 3’üncü maddesinde ‘ilgili pazar’, “ülkenin tümünde veya bir bölümünde
sunulmakta olan belirli bir elektronik haberleşme hizmeti ve onunla yüksek derecede ikame
edilebilen diğer elektronik haberleşme hizmetlerinden oluşan pazar” olarak tanımlanmaktadır.
Bu itibarla ilgili pazarın, hem coğrafi boyut (ilgili coğrafi pazar) hem de söz konusu pazarı teşkil
edebilecek ürün/hizmetlerin (ilgili ürün pazarı) ikame edilebilirliği temelinde tanımlanması
gerekmektedir.
İkame edilebilirlik, hizmet/altyapı sağlayıcılara veya tüketicilere göre ürünlerin birbirlerinin
yerine geçebilmelerinin ölçütüdür. Bu kapsamda, ilgili pazarın tanımlanmasında öncelikle talep
ve arz yönlü ikame olanakları incelenmektedir. Talep yönlü ikame, son kullanıcıların diğer ikame
ürünlere yönelmesi ile oluşmaktadır. Benzer bir yöntem coğrafi sınırların belirlenmesinde de
kullanılmaktadır. Pazar sınırları son kullanıcıların yakın ikame ürünlere ulaşabileceği coğrafi
alanları içerecek şekilde genişletilmektedir.
Arz yönlü ikamede ise ilgili ürünü veya bu ürüne ikame edilebilecek bir başka ürünü üreten ya
da kolaylıkla bu ürünleri üretme olanağına sahip işletmecilerin bulunup bulunmadığı
değerlendirilmektedir. Diğer bir deyişle, ele alınan ürün ya da hizmetler ile ilgili olarak mevcut
veya potansiyel işletmecilerin üretim yapılarını kısa dönemde söz konusu hizmetleri üretecek
şekilde değiştirip değiştiremeyeceği veya bu işletmecilerin büyük ek maliyetler altında kalmadan
söz konusu ürün ve hizmetleri sunup sunamayacağı incelenmektedir.
Arz ve talep ikamesinin değerlendirilmesi aşamasında, uygulanabilir olduğu durumlarda
varsayımsal tekel testi de dâhil olmak üzere, çeşitli yöntemler göz önünde bulundurulmaktadır.
Varsayımsal tekel testi kapsamında, varsayımsal tekel niteliğindeki bir işletmecinin “geçici
olmayan, küçük fakat belirgin bir fiyat artışı”4 uygulamasına karşın, kârlılığını engelleyecek
4 İngilizce karşılığı “Small but Significant and Non-transitory Increase in Price (SSNIP)” olan varsayımsal tekel
testi kapsamında genellikle yüzde beş ile on arasındaki fiyat artışları ifade edilmektedir.
11
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
derecede satışları düşmeyen ürün veya hizmetin, ikame ürün veya hizmet niteliği taşımaması
dolayısıyla ayrı bir pazar olarak değerlendirilmesi gerekmektedir. Varsayımsal tekel testi, diğer
tüm iktisadi varsayımlar gibi oldukça idealize edilmiş koşulları sembolize etmektedir.
Dolayısıyla bu bölümde, sabit çağrı başlatma pazarının tanımının yapılmasında, başka bir
ifadeyle hangi ürün/hizmetlerin ilgili pazara dahil edileceğine yönelik yapılacak
değerlendirmelerde, ülkemizdeki sabit perakende ses hizmetleri pazarında gerçekleşen özellikle
talep yönlü gelişmeler ışığında, çağrı başlatma hizmetlerine yönelik talep ve arz yönlü ikame
değerlendirmeleri kullanılacaktır. İlgili pazarın tanımlanmasında ikinci aşama olan ilgili coğrafi
pazarın tanımlanması aşamasında ise, rekabet şartlarının yeterince homojen olduğu coğrafi
alanlar belirlenmeye çalışılmaktadır.
Bu yaklaşım çerçevesinde, sabit şebekede çağrı başlatma hizmetlerine ilişkin pazar tanımlaması
ile pazarda söz konusu hizmetleri sunan ve söz konusu hizmetleri talep eden işletmeciler ile ilgili
tespit ve değerlendirmelere aşağıda yer verilmektedir.
3.1 Pazarda Faaliyet Gösteren İşletmeciler
Daha önce de ifade edildiği üzere, sabit şebekede çağrı başlatma hizmeti toptan seviyede sunulan
bir hizmet olup, hizmet sağlayıcılara kendi son kullanıcılarına arama yapma ya da bu aramaları
yönlendirme süresinde diğer safhaya –çağrı sonlandırma ya da arabağlantı noktasına- iletme
imkânı vermektedir. Sabit şebekede çağrı başlatma hizmetleri öncelikle ülkemiz geneline yaygın
sabit telefon altyapısına sahip tek yerleşik işletmeci olan Türk Telekom tarafından
verilebilmektedir. Türk Telekom, kendine ait kamu telefon şebekesi ile kendi son kullanıcısına
hizmet sunabilmek için perakende birimine toptan çağrı başlatma hizmetini (self supply)
vermektedir. Bunun dışında pazarda bulunan diğer hizmet sağlayıcılar (sabit telefon hizmeti
sunmak üzere yetkilendirilmiş alternatif işletmeciler olan Sabit Telefon Hizmeti-STH
işletmecileri) da perakende seviyede ses hizmetleri sunabilmek için Türk Telekom’dan toptan
seviyede erişim/çağrı başlatma hizmeti almak durumundadır. Ülkemizde 2021 yılı Şubat ayı
itibariyle kullanım hakkı5 kapsamında yetkilendirilen 153 adet STH işletmecisi bulunmaktadır.
5 Kullanım hakkı verilmesi yoluyla yapılan yetkilendirmeler kapsamında elektronik haberleşme hizmeti sunmak
isteyen işletmecilere Kurum tarafından numara ve frekans gibi kıt kaynak tahsisi yapılmaktadır.
12
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
Bunun yanı sıra, benzer hizmetler kablo altyapısına sahip Türksat Uydu Haberleşme Kablo TV
ve İşletme AŞ (Türksat) tarafından da verilebilmektedir.
3.2 İlgili Ürün/Hizmet Pazarı
Daha önce de yer verildiği üzere, ilgili ürün/hizmet pazarı, fiyatları, kullanım amaçları ve işlevsel
özellikleri ile rekabet koşulları veya arz-talep yapısı açısından birbirleriyle değiştirilebilir ya da
ikame edilebilir ürün/hizmetleri ifade etmektedir. Dolayısıyla geçici olmayan küçük ama belirgin
bir fiyat artışını temsil eden varsayımsal tekel testi ilgili ürün pazarının tespit edilmesinde
işlevsellik sağlayacaktır. Bu kapsamda ilgili ürün pazarı, geleneksel anlamda, geçici olmayan
küçük ama belirgin fiyat artışı testini geçen en küçük ürün grubu olarak tanımlanmıştır. Ancak
Avrupa Komisyonunun benimsediği ve Kurumumuz mevzuatında yer alan ilgili ürün pazarı
tanımında tüketiciler ya da hizmet sunan işletmeciler tarafından değiştirilebilir ya da ikame
edilebilir olarak değerlendirilen tüm ürün ve hizmetlerin de ilgili ürün piyasasının içinde olduğu
ve daha açıklayıcı bir tanımın kabul edildiği görülmektedir. Ayrıca, pazar tanımı yapılırken ürün
ve hizmetler arasındaki ikame edilebilirliğin yanı sıra söz konusu ürün ve hizmetlerin
birbirleriyle ilişkisi ile perakende ve toptan seviyede sunulan aynı hizmetler kümesinin birer
unsuru olmaları da göz önünde bulundurulmalıdır.
Bu çerçevede kullanıcıların (toptan pazarlar için işletmecilerin) bir hizmet veya ürünü diğer bir
hizmet veya ürünün yerine kullanabilme derecesi genel anlamda talep yönlü ikame edilebilirlik
olarak tanımlanmaktadır. Başka bir ifadeyle, ilgili ürün/hizmet pazarının belirlenebilmesini
teminen yapılan talep yönlü ikame değerlendirmeleri kapsamında, geçici olmayan küçük ama
belirgin fiyat artışını (%5-10) izleyen süreçte kullanıcıların bir bölümünün ilgili ürünün
alternatiflerine yönelmesi talep yönlü ikame olarak adlandırılmaktadır. Bu tür bir fiyat artışıyla
birlikte kullanıcılar için talebe konu olan ürün ya da hizmetler ilgili pazarın konusunu teşkil
edecektir. Aynı ilgili pazar içerisinde oldukları düşünülen ikame ürünlerin birbirleriyle tam
anlamıyla benzer olmaları da gerekmemektedir.
Bir pazarda arz yönlü ikame imkânının olması ise, o pazarda hizmet sunan herhangi bir firmanın
verdiği hizmeti başka bir firmanın da sağlayabilmesi anlamına gelmektedir. Dolayısıyla, bir
malın ya da hizmetin arz yönlü ikamesinin olabilmesi aynı malı ya da hizmeti sağlayan firmalar
üzerinde rekabetçi etki meydana getiren önemli bir baskı unsurunun olması demektir.
13
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
İşbu bölümde, yukarıda yapılan açıklamalar çerçevesinde sabit şebeke altyapıları üzerinden çağrı
başlatma hizmeti; sunulan ürün/hizmetler, arz ve talep ikamesi kavramları çerçevesinde ele
alınarak söz konusu ürün/hizmetlerin aynı pazar kapsamında değerlendirilip
değerlendirilemeyeceği hususlarına yer verilmektedir. Bu çerçevede, ilgili toptan ürün olan sabit
çağrı başlatma hizmetine olan talebin özellikle sabit perakende haberleşme hizmetleri
pazarındaki erişim ve ses hizmetlerinde gerçekleşen talep yönlü gelişmelerden etkilenmesi
nedeniyle; ilgili ürün/hizmet pazarının çerçevesinin oluşturulmasında öncelikle, farklı altyapılar
üzerinden sunulan çağrı başlatma hizmetleri çerçevesinde ülkemizde perakende pazardaki
mevcut ya da süre gelen son kullanıcı ve işletmeci tercihleri ile alternatif yöntemlerin kullanım
yaygınlıklarına ilişkin değerlendirmeler yapılmaktadır.
3.2.1 Geleneksel Sabit Telefon Şebekesi (PSTN) Üzerinden Sunulan Hizmet
Bilindiği üzere geleneksel bakır şebeke mimarisi devre anahtarlama esasına göre çalışmaktadır.
Kamu anahtarlamalı telefon şebekesinde (Public Switched Telephone Network, PSTN)
geleneksel zaman bölmeli çoklama (Time division multiplexing, TDM) kullanılmakta olup,
arayan ve aranan taraf arasında görüşmenin gerçekleşmesi için çağrıyı başlatan ve sonlandıran
şebekelerde fiziksel/mantıksal birer hat tahsis edilmektedir. Fiziksel/mantıksal devre tahsisi
nedeni ile çağrının geçtiği güzergâh hakkındaki kapasite ve tahsisli hat gibi bilgiler merkezi
hiyerarşiye göre tutulmaktadır.
Hâlihazırda ülkemizde ISDN (Integrated Service Digital Network) teknolojisiylesabit erişim
hizmetleri de sunulabilmektedir. Abonelerin ISDN’yi talep etme sebebinin, PSTN’den farklı
şekilde, birden fazla kanalın kullanılabilmesi olduğu düşünülmektedir. Bu teknoloji kapsamında
kullanıcı ya birden fazla ses kanalına ihtiyaç duymaktadır ya da ses ve veri kanallarını birlikte
kullanmak istemektedir veya daha hızlı tek bir kanala6 sahip olmayı tercih etmektedir. Bu
çerçevede ISDN BA7 teknolojisi, aynı bakır kablo üzerinden hem ses, hem de veri iletimi için iki
adet 64 kbit/s’lik kanal açarak kullanıcılara bir hat üzerinden ses ve veri iletimi imkânı
sağlamaktadır. ISDN PA8’nın genel fonksiyonuna bakıldığında, analog erişim ve temel ISDN
erişimiyle benzerlik gösterdiği anlaşılmaktadır. Ancak ISDN PA’da desteklenen kanal sayısı
30’a çıkmakta, kanal sayısının artması nedeniyle aramaları yönlendirmek için abone tarafındaki
6 Tek bir hızlı kanal iki kanalın birleştirilmesiyle oluşturulabilmektedir.
7 ISDN BA – Integrated Services Digital Network Basic Access – ISDN Temel Erişim.
8 ISDN PA - Integrated Services Digital Network Primary Access – ISDN Birincil Erişim.
14
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
şebeke sonlandırma noktasında ilave şebeke ekipmanlarının (PBX) kurulması gerekmektedir.
ISDN BA hizmeti genelde bireysel aboneler tarafından tercih edilirken, ISDN PA hizmeti daha
çok kurumsal aboneler tarafından alınmaktadır. Bu erişim türleri arasında her ne kadar
fonksiyonel ikame edilebilirliğin tam olduğu değerlendirilmesi yapılamayacak olsa da, söz
konusu erişim yöntemlerinin geleneksel bakır hatlar üzerinden sunulabilen alternatif teknolojiler
olmaları sebebiyle ve teknolojik tarafsızlık ilkesi gereğince ilgili pazar içinde yer alabilecekleri
düşünülmektedir.
Bu çerçevede, ülkemizde 2020 yılı üçüncü çeyrek sonu itibariyle toplam 12.300.390 adet sabit
telefon abonesi bulunmaktadır. Şekil 2’den de görüleceği üzere, 2015-2020 yılları arasında sabit
abone sayısı 11-12 milyon bandında seyretmektedir. Buna bağlı olarak penetrasyon oranı da %14
civarında gerçekleşmektedir.
Şekil 2: Sabit Abone Sayısı ve Penetrasyon
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, 2020 3.çeyrek.
Şekil 3’te yıllar itibariyle sabit abone sayısının içerisindeki bireysel ve kurumsal aboneliklerin
payları gösterilmektedir. Buna göre 2017 yılı birinci çeyreğinden 2020 yılı üçüncü çeyreğine
kadar olan süreçte, sabit abone sayısında bireysel aboneliklerin oranının %74’ten %77’ye
yükseldiği; kurumsal aboneliklerin oranının ise %26’dan %23’e düştüğü görülmektedir.
15
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
Şekil 3: Sabit Abone Sayısının Bireysel ve Kurumsal Aboneliklere Göre Dağılımı (%)
Kaynak: BTK
Abone sayısındaki hafif dalgalanmaya kıyasla ülkemizde yıllar itibariyle gerçekleşen sabit trafik
hacminde ise düşüş göze çarpmaktadır (Şekil 4). Bu itibarla, 2017 yılının birinci çeyreğinde
toplam sabit trafik hacmi 2,08 milyar dakika iken, 2020 yılı üçüncü çeyrekte yaklaşık %35
oranında azalarak 1,34 milyar dakikaya düşmüştür. Dünyadaki eğilimlere benzer şekilde
ülkemizde tüketici tercihlerindeki değişimle birlikte, aramalarda mobil telefon kullanımının daha
tercih edilir olmasının da etkisiyle sabit ses trafik hacminde yaşanan azalmanın ilerleyen
dönemlerde de söz konusu olabileceği düşünülmektedir.
Şekil 4: Sabit Trafik Hacmi (milyar dk.)
Kaynak: BTK
Tablo 1’de Türk Telekom ile alternatif işletmecilerin VoIP abonelikleri hariç sahip olduğu sabit
hat aboneliklerine yer verilmektedir. Tablo 1 incelendiğinde, 2020 yılının üçüncü çeyreği
16
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
itibariyle VoIP dahil edilmeden sabit abonelerinin yaklaşık %47’sinin Türk Telekom’dan,
%53’ünün ise STH işletmecilerinden hizmet aldığı görülmektedir.
Tablo 1: Sabit Abone Sayısı 9
Dönem İşletmeci PSTN ISDN TOPLAM TOPLAM (%)
Türk Telekom 5.987.899 287.048 6.274.947 %61
2018-4
STH 3.973.934 38.910 4.012.844 %39
Türk Telekom 5.772.299 281.036 6.053.335 %59
2019-1
STH 4.210.508 30.803 4.241.311 %41
Türk Telekom 5.549.107 267.524 5.816.631 %57
2019-2
STH 4.376.948 30.565 4.407.513 %43
Türk Telekom 5.387.034 267.332 5.654.366 %55
2019-3
STH 4.621.801 30.985 4.652.786 %45
Türk Telekom 5.219.515 264.670 5.484.185 %53
2019-4
STH 4.820.590 25.084 4.845.674 %47
Türk Telekom 5.036.689 259.414 5.296.103 %51
2020-1
STH 5.042.912 23.189 5.066.101 %49
Türk Telekom 4.916.700 255.552 5.172.252 %49
2020-2
STH 5.385.636 19.298 5.404.934 %51
Türk Telekom 4.788.334 251.996 5.040.330 %47
2020-3
STH 5.674.345 21.004 5.695.349 %53
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, 2020 3. Çeyrek
Daha önce de yer verildiği üzere Türk Telekom, şebekesi üzerinden son kullanıcısına arama
hizmeti sunabilmesi için kendi perakende koluna çağrı başlatma hizmetini sağladığı gibi üçüncü
taraflara da TS ve TÖS yöntemiyle toptan seviyede çağrı başlatma hizmeti sunabilmektedir. Türk
Telekom yurt çapında THK hizmeti sunan da tek işletmeci konumundadır. THK hizmetinin Türk
Telekom’dan alınması durumunda STH işletmecileri, son kullanıcı yerleşkesinden kamu telefon
şebekesine fiziksel bir bağlantı sağlayabilmektedir. Böylece, TS ve TÖS yöntemlerinden farklı
olarak THK yöntemi, STH işletmecilerinin abonelerine hem erişim hem de arama hizmetini tek
bir fatura üzerinden sunabilmesine olanak tanımaktadır. Bu yöntemde, toptan seviyede şebekenin
ses ile ilişkilendirilebilen kısmı STH işletmecilerine erişim yükümlülükleri kapsamında
9 VoIP abonelikler hariç olmak üzere TS, TÖS ve THK aboneliklerini kapsamaktadır.
17
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
sunulmaktadır. Perakende seviyede ise sabit ses hizmetlerinin alınması kapsamında kullanıcı,
aylık sabit ücretin ödenmesine tekabül eden kısmı da dâhil olmak üzere arama hizmetlerine
ilişkin olarak sadece STH işletmecisi ile muhatap olmakta ve aldığı hizmetlere ilişkin olarak
sadece ilgili STH işletmecisinden fatura almaktadır. STH işletmecileri bu yöntemle sundukları
hizmetler üzerinde tam bir kontrole sahip olmakta ve Türk Telekom’un sunduğu hizmetlere
benzer hizmetleri kullanıcılarına sunabilmektedir.
Bu çerçevede Tablo 2’de, dönemler itibariyle STH işletmecilerinin taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı ön
seçimi yöntemleriyle hizmet verdiği kullanıcı sayılarına yer verilmektedir. Söz konusu tablodan
görüleceği üzere bu yöntemlerle hizmet alan kullanıcı sayısında genel olarak bir azalış
görülmektedir. Bu kapsamda, VoIP abonelikler hariç toplam STH abonelerinin yaklaşık %2.4’ü
tarafından taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı ön seçimi yöntemleri kullanılmaktadır.
Tablo 2: TS ve TÖS Yöntemiyle Hizmet Alan Kullanıcı Sayısı
TÖS TS Toplam
2018-1 205.516 24.464 229.980
2018-2 194.575 23.030 217.605
2018-3 195.905 21.799 217.704
2018-4 204.732 20.649 225.381
2019-1 186.344 19.531 205.875
2019-2 185.017 18.648 203.665
2019-3 184.274 20.379 204.653
2019-4 169.497 19.972 189.469
2020-1 168.533 21.834 190.367
2020-2 126.575 15.867 142.442
2020-3 120.393 15.220 135.613
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, 2020 3. Çeyrek.
Dolayısıyla, Tablo 1’de yer verilen STH sabit hat aboneliklerinin hemen hemen tamamının THK
yöntemi ile yapıldığı söylenebilecektir. Nitekim Şekil 5’ten de görülebileceği üzere, Eylül 2020
itibariyle THK abone sayısı 5.737.254 olarak gerçekleşmiş olup, dönemler itibariyle THK abone
sayısında istikrarlı bir artış yaşanmaktadır.
18
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
Şekil 5: THK Abone Sayısı
Kaynak: BTK
Çağrı başlatma hizmeti, daha önce de ifade edildiği üzere, şebeke içi ya da şebeke dışına
yapılacak herhangi bir aramanın kurulabilmesi için yerleşik işletmecinin altyapısı üzerinden
sunulabileceği gibi son kullanıcının ikametgâhına yeni bir erişim hattının kurulması suretiyle de
gerçekleşebilmektedir. Yeni bir erişim şebekesi kurulması halinde işletmecilerin yüksek batık
maliyetlerle karşı karşıya kalacağı önemli bir gerçektir. Yerel ağın paylaşıma açılması (YAPA)
üzerinden hizmet sunulması yönteminin ise ülkemizde gerçekleşen kullanıcı sayısı göz önüne
alındığında, çeşitli gerekçelerle sınırlı kaldığı görülmektedir. Mart 2020 itibariyle tam ve
paylaşımlı erişim yöntemleri kullanılarak hizmet sunulan kullanıcı sayısı 55.945’dir. Bununla
birlikte YAPA’nın da önemli bir erişim yöntemi olması ve teknolojik ve maliyetlerdeki değişim
sonucu ilerleyen dönemlerde de kullanıcı sayısının artması ihtimalinin bulunması nedeniyle,
çağrı başlatma hizmeti verilmesi sırasında TS, TÖS ve THK gibi kullanılan yöntemlerden birisi
olarak değerlendirilmesi gerekmektedir.
Taşıyıcı seçimi, taşıyıcı ön seçimi, YAPA ve THK yöntemleri ile STH işletmecileri tarafından
son kullanıcılara, Türk Telekom tarafından sunulan arama ve erişim hizmetlerine ikame
olabilecek nitelikte benzer hizmet sunulmaktadır. Fonksiyonellik açısından değerlendirildiğinde,
esasen THK yöntemiyle son kullanıcı, Türk Telekom’un aboneliğinden çıkarak artık ilgili STH
işletmecisinin abonesi olmakta ve muhatap olarak anılan işletmeciyi bilmektedir. Arz yönlü
ikame kapsamında değerlendirildiğinde de perakende seviyede oluşan talebe göre anılan
yöntemler arasında alternatif işletmeciler müşterilerine hizmet sunabilmektedir. Dolayısıyla,
THK hizmetinin, Türk Telekom tarafından ISDN/PSTN hatlar için toptan seviyede kendi
perakende birimine sunulan (self-supply) çağrı başlatma hizmeti ile ikame olabileceği, bununla
birlikte YAPA; taşıyıcı seçimi, taşıyıcı ön seçimi yöntemlerinin de kullanımlarının kısıtlı
19
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
olmasının yanında, alternatif erişim yöntemleri arasında yer almalarından ötürü aynı ilgili
ürün/hizmet pazarında değerlendirilebilecekleri düşünülmektedir.
Yukarıdaki açıklamalar ve değerlendirmeler kapsamında Türk Telekom tarafından ISDN/PSTN
hatlar için kendi son kullanıcısının arama yapabilmesi için perakende birimine sunduğu (self-
supply) çağrı başlatma hizmeti ile STH işletmecilerinin gerek TS ve TÖS, gerekse de YAPA ve
THK yöntemleri çerçevesinde kullandıkları çağrı başlatma hizmeti aynı ilgili ürün pazarı
içerisinde değerlendirilmektedir.
3.2.2 IP Üzerinden Sunulan Sabit Telefon Hizmeti (VoIP)
Dünyadaki gelişmelere paralel olarak ülkemizdeki geleneksel PSTN şebekesi, Yeni Nesil
Şebekeler (YNŞ) olarak adlandıran yapıya dönüşmektedir. Bu çerçevede, teknolojik değişimlerin
sonucu olarak, devre anahtarlamalı şebekeler yerini paket anahtarlama esasına göre çalışan
şebekelere bırakmaktadır. Paket anahtarlamalı şebekelerde çağrının başlatılması ve
sonlandırılması için fiziksel devre tahsisine gerek bulunmamaktadır.10 Dolayısıyla her çağrı için
ayrı bir hat tahsis edilmemektedir. Bu ise işletim maliyetlerinde büyük tasarruf sağladığı gibi,
şebekenin esnekliğini de artırmaktadır.
Bu çerçevede ses hizmetlerine erişimde giderek artan oranda IP’ye dayalı yöntemler
kullanılmaya başlanmakta, sabit şebekeden bir çağrı, IP üzerinden de (Voice over IP, VoIP)
başlatılabilmektedir. Böyle bir durumda VoIP çağrılarının işletmeciler arasındaki toptan
seviyedeki teslimi söz konusu çağrıların “ortam geçidi (media gateway)” olarak adlandırılan
cihazlar yolu ile paket anahtarlamalı sistemden TDM’ye çevrilmesi ile gerçekleştirilmektedir.
Genel olarak VoIP hizmetleri, darbant olarak nitelendirilebilecek geleneksel PSTN şebekesi
yerine genişbant internet bağlantısını kullanmaktadır. IP’ye dayalı bir sistemi kullandığından,
VoIP hizmetleri veri iletimi esasına dayanmaktadır. Bu nedenle arama hizmeti de yapılabilmesi
için kullanıcıların IP bağlantısına ihtiyacı bulunmaktadır.
Genellikle IP üzerinden tüm ses taşıma hizmetlerini ifade eden VoIP, hem herhangi bir coğrafi
numara gerektirmeyen ve hizmet kalitesi parametrelerini kontrol etmenin çok mümkün olmadığı
hizmetleri (yönetilemeyen VoIP), hem de STH işletmecileri tarafından sunulan, hizmet kalitesi
10 Paket anahtarlamalı şebekelerde de aboneye erişim bir gerekliliktir.
20
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
parametreleri ve numara tahsisi nedeniyle daha kaliteli hizmet sunulmasına olanak tanıyan
yönetilebilen IP telefon hizmeti (yönetilebilen VoIP) hizmetlerini kapsamaktadır. Ancak birinci
kategoriye giren, yani bilgisayara bir programın kurulması yoluyla kullanılan VoIP hizmetleri
(yani yönetilemeyen VoIP), işlevsel farklılıkları, genişbant penetrasyonu, fiyatlandırma, ulusal
ve uluslararası numaralandırma planına göre çağrı alması ve hizmet kalitesi gibi hususlar
nedeniyle işbu analizin dışında tutulacaktır. Nitekim 9 Ekim 2014 tarihli Elektronik Haberleşme
Sektöründe ilgili Pazarlar Tavsiyesine iliştirilen AB Komisyonunun Açıklayıcı Notu’nda11, AB
düzenleyici kurumların önemli bir kısmı tarafından yönetilemeyen VoIP’in ses hizmetine bir
ikame olarak görülmediği de ifade edilmektedir. Avrupa Komisyonu, VoIP hizmetlerinin
yönetilebilir (managed) olması için son kullanıcının genişbant bağlantısını kontrol yetkisine
sahip ve bu şekilde yüksek güvenilirlik ile hizmet kalitesini tesis eden hizmet
sağlayıcısının/taşıyıcının olması ve ulusal/uluslararası numaralandırma planına göre çağrı alması
gerektiğini belirtmektedir. Bu çerçevede, genellikle fiber, kablo TV ya da DSL şebekeleri
üzerinden sunulan yönetilebilen VoIP’in mevcut durumda standart ses hizmetlerinde olduğu gibi
söz konusu kriterlere sahip olması nedeniyle, ikame ürün olarak değerlendirilmesi ve geleneksel
sabit telefon hizmetinin yanında ilgili ürün/hizmet pazarı tanımında yer alması gerektiği
değerlendirilmektedir. Nitekim, Açıklayıcı Not’ta da belirtildiği üzere yönetilebilen VoIP
hizmetleri 2007 Tavsiyesinde bütün üye ülkeler tarafından ilgili pazar tanımına dahil edilmiştir.
Ülkemizde, yeni yerleşim yerlerine erişimde FTTH, FTTB gibi fiber erişim modelleri de
kullanılabilmektedir. Söz konusu modellerle erişim sağlanan abonelere “home gateway"
cihazları üzerinden sabit telefon hizmeti verilebildiği gibi, toptan seviyede THK hizmeti de
sunulabilmektedir. Dolayısıyla, sabit telefon hizmeti denildiğinde akla sadece PSTN şebekesi
değil, anılan hizmetin sunulabildiği YNŞ de gelmelidir. Nitekim Pazar Analizi Yönetmeliği’nin
4’üncü maddesi çerçevesinde de yapılacak pazar analizleri kapsamında “teknolojik tarafsızlık”
ilkesi benimsenmektedir. Bu itibarla, sabit çağrı başlatma hizmetinin sunulması kapsamında ilgili
ürün/hizmet pazarının tanımlanmasında, hizmetin sunulduğu altyapıdan ziyade, geleneksel sabit
telefon şebekesi üzerinden sunulan çağrı başlatma hizmeti ile fonksiyonellik ve ekonomik açıdan
talep ve arz yönlü ikame imkânına ilişkin değerlendirmelerde bulunulması faydalı olacaktır.
Daha önce de bahsedildiği üzere, VoIP aboneliği kapsamında IP trafiğin başlatılabilmesi için
buna uygun cihazların bulunması gerekmektedir. Ancak, geleneksel telefon hizmetinden farklı
11 https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/explanatory-note-accompanying-commission-
recommendation-relevant-product-and-service-markets
21
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
olarak söz konusu cihazlar elektrik kesintilerine karşı duyarlı olup, kesinti zamanlarında,
özellikle geleneksel telefon hizmetlerinde yapılabilir olan acil durum çağrıların yapılamaması
gibi farklılıkları bulunmaktadır. Bu anlamda işlevsellik açısından, geleneksel sabit çağrı başlatma
hizmetine tam ikame olamamakla birlikte; günümüzde elektrik kesintilerinin minimum seviyede
ve özellikle iş yerlerinde kesintisiz güç kaynaklarının kullanımının yaygın ve tercih edilebilir
olması, artan VoIP abone sayısı, STH işletmecilerinin tabi oldukları hizmet kalitesi ölçütleri ve
sahip oldukları numara kaynakları, VoIP aramaların geleneksel aramalara nazaran sağladığı
maliyet avantajının alternatif işletmecilerce son kullanıcılarına uygun fiyatlarla yansıtılabiliyor
olmasının getirdiği avantajlarla birlikte ele alındığında, perakende seviyede IP üzerinden sunulan
(yönetilebilen VoIP) hizmetler, geleneksel çağrı başlatma hizmetine talep açısından ikame
görülebilmektedir.
Bu açıklamalar ışığında ülkemizde yönetilebilen VoIP kapsamında hizmet alan abone sayısı ile
bu abonelerce yaratılan VoIP trafiğinin genel içerisindeki payına yer verilmesinin yararlı olacağı
değerlendirilmektedir. Bu çerçevede, Tablo 3’te STH işletmecilerinin VoIP abone sayılarına da
yer verilerek, sabit ses pazarındaki toplam abone sayısı ve pazar payları incelenmektedir. Söz
konusu tablodan da görüleceği üzere, 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle STH işletmecilerinin
VoIP abonelikleri 1.513.681’e ulaşmış olup, bu rakam toplam sabit abone sayısının yaklaşık
olarak %12’sine tekabül etmektedir.12 Başka bir ifadeyle, Türkiye genelinde sabit abonelerin
%12’sine VoIP üzerinden sabit ses arama hizmeti sunulmaktadır. VoIP aboneler de dahil
edildiğinde, STH’ların sabit ses pazarındaki payı, VoIP hariç abone sayısına kıyasla, yaklaşık
olarak %53’ten %58’e yükselmektedir. Türk Telekom’un payı ise toplamda yaklaşık %41
seviyesindedir.13
12 En yüksek VoIP aboneliğe sahip 6 STH işletmecisinin toplam VoIP abonelikler içerisindeki payı %74 olup; bu
işletmecilerin toplam abonelerinin yaklaşık %55’i bireysel abonelerden oluşmaktadır. Söz konusu oran içinde
Türksat’ın bireysel aboneleri önemli bir yer teşkil etmektedir.
13 Sabit hatlarda numara taşınabilirliği uygulamasının başladığı 10 Eylül 2009 tarihinden 31 Aralık 2020 tarihine
kadar toplam 2.216.749 adet numara taşıma işlemi gerçekleştirilmiştir.
22
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
Tablo 3: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un Toplam Abone Sayıları (VoIP Dahil) 14
Toplam Abone Sayısı Toplam (%)
VoIP% VoIP %
STH
Dönem (topl. (STH
VoIP TT STH TT STH
abone abone
içinde) içinde)
2017-2 1.079.326 7.416.529 3.480.011 68,06% 31,94% 9,91% 31,01%
2017-4 1.348.237 7.028.171 4.212.756 62,52% 37,48% 11,99% 32%
2018-2 1.365.185 6.636.434 4.790.023 58,08% 41,92% 11,95% 28,50%
2018-4 1.281.814 6.274.947 5.294.658 54,24% 45,76% 11,08% 24,21%
2019-2 1.188.460 5.816.631 5.595.973 50,97% 49,03% 10,41% 21,23%
2019-4 1.147.931 5.484.185 5.993.605 47,78% 52,22% 10,00% 19,15%
2020-1 1.301.884 5.296.103 6.367.985 45,41% 54,59% 11,16% 20,44%
2020-2 1.460.803 5.172.252 6.865.737 42,97% 57,03% 12,13% 21,27%
2020-3 1.513.681 5.040.330 7.209.040 41,15% 58,85% 12,36% 21%
Kaynak: BTK
Şekil 6’da, STH işletmecilerinin toplam çağrı başlatma trafiğine, VoIP yöntemi ile başlatılan
trafiğe ve toplam trafik içinde VoIP çağrı başlatma trafiğinin payına yer verilmektedir. Bu
kapsamda, STH işletmecilerinin VoIP dahil toplamda başlattıkları çağrılarda özellikle son dört
çeyrekte dalgalanma olduğu görülmekle birlikte, zaman içerisinde bir artış seyrinde olduğu da
anlaşılmaktadır. STH işletmecilerinin gerçekleştirdiği VoIP trafiğinin ise, benzer
dalgalanmalarla birlikte 2020 yılının ikinci çeyreğinde farklı olarak bir miktar azaldığı
görülmektedir. STH işletmecilerinin toplam trafiği içerisindeki VoIP trafiği ise, 2020 yılının
üçüncü çeyreği itibariyle %78,6 seviyesinde gerçekleşmiştir.
14 İşbu dokümanda STH işletmecileri arasında Türk Telekom’un iştiraki olan TTNet yer almaktadır. Ayriyeten,
kablo şebekesi üzerinden sunulan arama hizmetinin yönetilebilen VoIP kapsamında değerlendirilmesi ve bunun da
bir nev’i sabit telefon hizmeti olması nedeniyle VoIP aboneliklere ilişkin olarak yer verilen trafik dahil tüm STH
verileri içerisinde Türksat verileri de yer almaktadır.
23
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
Şekil 6: STH İşletmecilerinin Toplam Trafiği İçerisinde VoIP trafiği (adet ve %)
Kaynak: BTK
Tablo 3 ve Şekil 6’nın birlikte değerlendirilmesi neticesinde, 2020 yılının üçüncü çeyreği
itibariyle, STH abonelerinin yaklaşık %21’ini, toplam sabit abonelerin ise %12’sini teşkil eden
VoIP abonelerinin yarattığı trafiğin kendi toplam STH trafiği içerisindeki payının %78,6 olduğu;
başka bir ifadeyle STH işletmecilerinin, sahip olduğu VoIP aboneliklerinin %21 ile sınırlı
olmakla birlikte, trafiğinin yaklaşık olarak %80’e varan bir oranda VoIP temelli olduğu
söylenebilecektir.
Yukarıdaki değerlendirmeler çerçevesinde Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 4’üncü maddesi
gereğince benimsenen teknolojik tarafsızlık ilkesi gereğince; fiber şebeke, kablo ya da DSL
şebekesi gibi bir ayrıma gidilmeksizin; başka bir ifadeyle, üzerinden sunulduğu şebekeden
bağımsız olarak (yönetilebilen) VoIP hizmetleri, geleneksel sabit telefon şebekesi üzerinden
sunulan arama hizmeti ile birlikte aynı ilgili ürün pazarı içerisinde değerlendirilmektedir.
Pazar analizlerinde teknolojik tarafsızlık ilkesi benimsenmekle birlikte, YNEŞ kapsamında fiber
şebeke yatırımlarının ve bu çerçevede fiber dönüşümün devam ettiği göz önünde
bulundurulduğunda, sabit telefon şebekesine alternatif bir şebeke olması nedeniyle kablo
televizyon (kablo TV) şebekesi üzerinden sunulan kablo telefon hizmeti ile bu hizmetin
ülkemizde sunumu hakkında da bilgi verilmesinin faydalı olacağı değerlendirilmektedir.
Günümüzde kablo TV şebekeleri; sayısallaştırma, omurga şebekede fiber-optik kabloların
kullanımı ve çift yönlü iletişim desteği gibi iyileştirmeler ile alternatif bir elektronik haberleşme
altyapısı olarak kullanılabilmektedir. Şebekede bir takım yatırım maliyetleri oluşturan bu
24
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
iyileştirmeler telefon, TV yayıncılığı ve genişbant hizmetlerin aynı altyapı üzerinden
sunulabilmesini sağlamaktadır. Bu itibarla, bilindiği üzere, ülkemizde kablo TV altyapısı
üzerinden, ülke geneline yaygın sabit telefon altyapısına sahip tek yerleşik işletmeci olan Türk
Telekom’un sunmakta olduğu telefon hizmetine benzer hizmet verilmektedir.
Bu çerçevede kablo TV şebekelerinde sunulan telefon hizmeti, sabit şebekede telefon hizmetinin
sunulması ile benzer özellikler taşımaktadır. Ancak, ülkemizde erişilebilirlik bakımından söz
konusu şebekenin durumu farklılık arz etmektedir. Ülkemizde kablo TV şebekesinin yaygınlığı
düşük olduğu gibi, kablo TV şebekesi üzerinden faaliyet gösteren ve kablo TV şebekesine
yatırım yapan işletmecilerin sayısı da maalesef azdır. Ayrıca, yayıncılık hizmetleri dışındaki
hizmetlerin tamamı, halihazırda 24 ilde kurulu olan kablo TV şebekesinin ulaştığı her noktada
da sunulamamaktadır.
Şekil 7’de Türksat’ın yıllar itibariyle kablo telefon hizmeti abone sayısına yer verilmektedir. Bu
itibarla, ülkemizdeki kablo telefon hizmetinden yararlanan Türksat abone sayısı dalgalı bir seyir
izlemekle birlikte 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle bir önceki çeyreğe göre artış eğilimine
girerek 495.329 abone seviyesinde gerçekleşmiştir.
Şekil 7: Türksat Kablo Telefon Abone Sayısı
Kaynak: BTK
Yıllar itibariyle Türksat Kablo TV şebekesi üzerinden başlatılan çağrılara yer verilen trafik
hacminin 2020 yılının üçüncü çeyreğinde yaklaşık 2,3 milyon dakikaya düştüğü görülmektedir.
25
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
Şekil 8’e bakıldığında; Türksat’ın yaklaşık 3 milyon dakika olan 2018 yılı birinci çeyreğindeki
trafik hacminin 2020 yılının üçüncü çeyreğinde yaklaşık 2,3 milyon dakikaya düştüğü
görülmektedir.
Şekil 8: Türksat Trafik Hacmi
Kaynak: BTK
Şekil 9’da ise Türksat’ın yıllar itibariyle kablo telefon hizmetinden elde ettiği net satış gelirlerine
yer verilmektedir. Bu itibarla Türksat, dönemler itibariyle net satış gelirini arttırarak 2020 yılının
üçüncü çeyreği itibariyle 4.227.517 ₺ gelir elde etmiştir.
Şekil 9: Türksat Net Satış Geliri
4.227.517
4.500.000
4.011.754
4.000.000
3.500.000
3.000.000
2.328.557
2.500.000
2.000.000 1.523.383
1.500.000
854.896
1.000.000 445.402 531.296
223.493
500.000
0
2017-1 2017-3 2018-1 2018-3 2019-1 2019-3 2020-1 2020-3
Kaynak: BTK
Dolayısıyla, dönemler itibariyle dalgalı olmakla birlikte artış eğiliminde olduğu görülen kablo
telefon abonelerinin söz konusu telefon hizmetini kullanımlarını düşürdükleri ancak bu
hizmetlerden Türksat’ın elde ettiği gelirin artmakta olduğu söylenebilecektir.
Yapılan değerlendirmeler neticesinde, Türk Telekom tarafından PSTN/ISDN hatlar üzerinden
kendi abonelerine sunulan çağrı başlatma hizmeti ile gerek geleneksel bakır şebeke, gerekse de
26
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
(fiber şebeke, kablo TV ya da DSL şebekesi gibi teknoloji ayrımına gitmeden) IP üzerinden
sunulan sabit telefon hizmeti (yönetilebilen VoIP) kapsamında başlatılan çağrıların (TS, TÖS,
YAPA ve THK yöntemlerini de içerecek şekilde) aynı ilgili ürün pazarı içerisinde ele
alınabileceği değerlendirilmektedir.
Toptan Seviyedeki Talep Yönlü İkame
Kullanıcıların (toptan pazarlar için işletmecilerin) bir hizmet veya ürünü diğer bir hizmet veya
ürünün yerine kullanabilme derecesi genel anlamda talep yönlü ikame edilebilirlik olarak
tanımlanmaktadır. Daha somut bir şekilde belirtilmesi gerekirse; geçici olmayan küçük ama
belirgin fiyat artışını (%5-10) izleyen süreçte kullanıcıların bir bölümünün ilgili ürünün
alternatiflerine yönelmesi talep yönlü ikame olarak adlandırılmaktadır. Aynı ilgili pazar
içerisinde oldukları düşünülen ikame ürünlerin birbirleriyle tam anlamıyla benzer olmaları da
gerekmemektedir.
Bu çerçevede değerlendirildiğinde; şebeke işletmecisi tarafından sunulabilen çağrı başlatma
hizmetinin alternatif işletmecilere maliyeti arttığında, anılan işletmecilerin bu hizmeti abonesi ile
bağlantısı olmayan başka bir şebekeden ikame etmesi mümkün olamamaktadır. Bununla birlikte,
toptan çağrı başlatma hizmetinin satın alınmasına alternatif olarak işletmeciler son kullanıcı
lokasyonlarına erişimi olan başka bir şebeke (kablo TV, fiber vb) kurabilmektedir. Ancak şebeke
işletmecisinden çağrı başlatma hizmeti alan işletmecilerin çağrı başlatma hizmetinin fiyatının
arttığı durumlarda kablo TV ya da fiber şebekelere kolaylıkla ve hızlı bir şekilde geçmesi
mümkün değildir. Özellikle de ülkemizde söz konusu şebekelerin yaygın olmaması alternatif
işletmecilerin bu şebekeleri kullanmalarını sınırlandırmaktadır. Bunun dışında, son kullanıcı
lokasyonlarına bağlantısı olan şebeke kısımları Türk Telekom’dan YAPA yöntemiyle
kullanılabilmektedir. Ancak hâlihazırda bu alternatif de çok sınırlı sayıda kullanılabilmektedir.
Diğer taraftan bir STH işletmecisi, daha önce de yer verildiği üzere, son kullanıcılara sabit
şebekeden arama hizmeti sunabilmek için YAPA dışında THK yöntemi ile de erişim sağlamakta
ya da yönetilebilen VoIP teknolojisinden faydalanabilmektedir. TS yönteminden farklı olarak
THK yöntemi ile hizmet sunumunda, yerleşik işletmeci tarafından sunulan sabit erişim ve arama
hizmetlerine tamamen benzer nitelik taşıyan ya da ikame olabilecek nitelikte hizmet
sunulmaktadır. Dolayısıyla, işbu pazar analizi dokümanında değerlendirilen farklı çağrı başlatma
27
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
yöntemleri arasındaki toptan seviyedeki talep yönlü ikame, alternatif işletmecilerin pazara giriş
için kurguladıkları iş planları için gerekli olan yatırım seviyelerine bağlı olarak şekillenmektedir.
Perakende Seviyedeki Talep Yönlü İkame
Toptan pazarlardaki rekabet durumu, ilgili perakende pazarlardaki ürün ve/veya hizmetlerden
kaynaklanan rekabetçi baskıdan etkilenmektedir. Bu kapsamda çağrı başlatma ücretlerinin
rekabetçi hale gelmesi için işletmeci üzerinde perakende seviyede dolaylı olarak etkili olabilecek
çeşitli uygulamalar söz konusu olabilmektedir. Bu uygulamalar sabit telefon işletmecilerinin
çağrı başlatma ücretlerini yükseltmesini belirli ölçüde sınırlayabilmektedir. Söz konusu dolaylı
etkilere örnek olarak, arayan taraf öder prensibi çerçevesinde çağrı başlatma ücretinin yükselmesi
sonucunda perakende arama tarifesi artan abonelerin sabitten arama yapmak yerine kendi mobil
hattını, şebekeler üstü (Over the Top, OTT) hizmetleri15 ya da kablo ses hizmetini tercih etmeleri
gibi alternatif olabilecek yöntemleri kullanmaları gösterilebilmektedir. Sabit şebeke
işletmecisine çağrı başlatma ücreti ödenmesini gerektirmeyen bu tür bir arama seçenekleri sabit
şebeke işletmecisi üzerinde baskı oluşturma potansiyeline sahiptir. Ancak, sabit ses hizmetleri
pazarının kendi iç dinamikleri çerçevesinde değerlendirildiğinde, bu durumdan en çok sabit çağrı
başlatma ücretlerinin artması neticesinde maliyeti artan ve bu şekilde dolaylı da olsa abone
kaybına uğrayan STH işletmecilerinin etkilenmesi kuvvetle muhtemeldir.
Ülkemizde, diğer ülkelere de benzer şekilde, özellikle 3G sonrası teknolojik gelişmeler, mobil
genişbant kullanımının yaygınlaşması ve cep telefonlarının sağladığı mobilitenin de etkisiyle
birlikte zaman içerisinde mobil iletişim daha çok tercih edilir hale gelmiş ve sabit ses trafiğinde
son beş yılda %43 seviyesinde azalma yaşanmıştır (
Şekil 10). Abone sayılarının gelişimine bakıldığında ise, mobil aboneliklerde istikrarlı bir artışın
yaşandığı, son beş yılda abone sayısının %10 oranında artarak 82,8 milyona ulaştığı; sabit abone
sayısının ise dalgalı olmakla birlikte 11 milyon civarında seyrettiği, 2016 yılından sonra
toparlanmanın yaşanarak 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle 12 milyonu geçtiği
15 BEREC tarafından hazırlanan Ocak 2016 tarihli OTT Raporu’nda (BEREC Report on OTT Services) OTT
hizmetleri, “internet üzerinden son kullanıcılara sağlanan bir içerik, hizmet ya da bir uygulama” olarak
tanımlanmaktadır.
28
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
görülmektedir. Dolayısıyla mobil hizmetlerdeki gelişmelerin sabit abone sayısından ziyade, sabit
ses trafiği üzerinde etkili olduğu söylenebilmektedir.16 Başka bir ifadeyle, sabit ses trafiğinin bir
oranda mobil trafiğe kaydığı, sabit abone sayısında ise bu anlamda benzer bir gelişmenin
yaşanmadığı değerlendirilmektedir.
Şekil 10: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Trafik Hacimleri (milyon dk)17
Kaynak: BTK
Şekil 11: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Abone Sayıları (milyon adet)18
Kaynak: BTK
Bununla birlikte, sabit ve mobil şebekeler ile bu şebekeler üzerinden sunulan ses hizmetleri
arasında yapısal farklılıkların ve her bir pazarın kendi özel iç dinamiklerinin olduğu da
bilinmektedir. Sabit abone sayısında
Şekil 11’de görülen toparlanma (ya da en azından belirli bir abone kitlesinin korunması),
özellikle müşterileri üzerinde yarattığı güven algısına olumlu etkilerinin olduğunu değerlendiren
16 Bu durum ülkemize özgü olmamakla birlikte, sabit ses trafiğindeki azalmanın sadece mobil hizmetlerdeki
gelişmelere bağlanmasının eksik bir değerlendirme olacağı düşünülmektedir.
17 Sabit trafik hacmi, Türk Telekom ile STH işletmecileri tarafından yaratılan trafikten oluşmaktadır.
18 Sabit abone sayısı, Türk Telekom ile STH işletmecilerinin abone sayılarının toplamından oluşmaktadır.
29
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
kurumsal işletmelerce ve yaş grubuna göre değişen bazı kesim bireylerce sabit hat aboneliğine
verilen önemi de göstermektedir. Bu açıklamalar göz önünde bulundurulduğunda, mobil
hizmetlerdeki gelişmelerin sabit ses pazarı üzerindeki rekabetçi baskısının sınırlı olduğu
değerlendirilmektedir.
İşbu dokümanda ilgili ürün/hizmet pazarına dahil edilmeyen yönetilemeyen VoIP hizmetleri
kapsamında değerlendirilen OTT hizmetleri üzerinden arama yapılabilmesi hususuna ilişkin
olarak; arayan ve aranan tarafın aynı hizmetten, eş zamanlı bağlanarak yararlanması
(interoperability) gerektiği, kapsama alanı ve hızların birbiriyle uyumlu çalışamayabilmesi gibi
hususlar çerçevesinde değerlendirildiğinde ve son kullanıcılar nezdinde OTT hizmetlerinin data
kullanımına bağlı olarak göreceli düşük kalite ve güvenlik algısının söz konusu olabileceği19 de
göz önünde bulundurulduğunda; anılan hizmetlerin geleneksel sabit ses hizmetleriyle tam
anlamıyla ikame olmadığı; ancak bir ölçüde, sınırlı rekabetçi etkilerinin söz konusu olabileceği
değerlendirilmektedir. Bu sebeple, OTT hizmetlerin genel olarak kullanımının son yıllarda
artıyor olması ve gelecekte de artmasının beklenmesiyle birlikte, kısa ve orta vadede sabit ses
aboneliklerinden anılan hizmet kullanımına yüksek seviyelerde bir geçiş beklenmemektedir.
Dolayısıyla, OTT hizmetlerinin kullanımının sabit şebekede çağrı başlatma hizmeti üzerindeki
ikame etkisinin de sınırlı olduğu düşünülmektedir.20
Kablo ses hizmetlerinin de benzer şekilde, ülke geneline yaygın olacak şekilde bir altyapının
olmaması gibi daha önce açıklanan sebeplerle, sabit şebekede çağrı bağlatma hizmeti üzerindeki
baskısının sınırlı olması nedeniyle, anılan perakende yönlü talep imkanının da sınırlı olduğu
düşünülmektedir.
Toptan Seviyedeki Arz Yönlü İkame
Talep kavramı perakende ya da toptan olarak ayrılabilirken, arz kavramı yapısı gereği sadece
toptan olarak incelenebilmektedir. Bir pazarda arz yönlü ikame imkânının olması, o pazarda
hizmet sunan herhangi bir firmanın verdiği hizmeti başka bir firmanın da sağlayabilmesi
19 Söz konusu hususlara, BEREC’in OTT Raporu’nda ifade edildiği üzere, çoğu AB Düzenleyici Kurum tarafından
yapılan değerlendirmeler kapsamında yer verilmiştir.
20 Nitekim güncel Mobil Çağrı Sonlandırma Pazar Analizinde de, OTT hizmetinin abonelerce kullanımının
ülkemizde esas olarak SMS/MMS sonlandırma ücretleri üzerinde rekabetçi baskı yaratacağının düşünüldüğü; söz
konusu durumun ses/görüntülü arama hizmetleri için henüz erken olduğu, şebekeler üstü hizmetlerin geleneksel
mobil ses hizmetinin yerini alması ya da potansiyel olarak ikame etmesi için kullanımının oldukça yaygınlaşmasının
gerektiği değerlendirmelerinde bulunulmuştur.
30
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
anlamına gelmektedir. Dolayısıyla, bir malın ya da hizmetin arz yönlü ikamesinin olabilmesi
aynı malı ya da hizmeti sağlayan firmalar üzerinde rekabetçi etki meydana getiren önemli bir
baskı unsurunun olması demektir. Çağrı başlatma pazarında ise arz yönlü ikame kavramı
alternatif işletmecilerin son kullanıcıya erişim imkânına bağlıdır. Son kullanıcılara sabit
şebekeden arama hizmeti sunan STH işletmecilerinin çağrı başlatma hizmetini temin
edebilecekleri yerleşik işletmecinin dışında başka işletmeciler de bulunması halinde çağrı
başlatma pazarında arz yönlü ikame imkânı söz konusu olabilecektir. Ülkemizde kablo platform
ve altyapı yetkilendirme çalışmaları yapılmış olmakla birlikte, çağrı başlatma hizmetlerinin
ücretlerinde geçici olmayan küçük ama belirgin bir artış olması durumunda ilgili işletmecilerin
son kullanıcılara erişebilmek için katlanacakları maliyetlerin yüksek olması nedeniyle kısa ve
orta vadede sabit şebekede çağrı başlatma pazarına alternatif yöntemlerle giriş imkânının düşük
olduğu değerlendirilmektedir. Bu itibarla, ilgili pazarda kısa vadede oluşabilecek şartlar
çerçevesinde arz yönlü ikame imkânının bulunmadığı değerlendirilmektedir.
Daha önce de yer verildiği üzere, ülkemizde bakır şebekenin tamamı Türk Telekom’a aittir. STH
işletmecilerinin kendi abonelerine Türk Telekom’a benzer yapıda ses hizmetleri sunmasına
olanak sağlayan THK hizmeti Türk Telekom’dan alınabilmektedir. THK yöntemiyle ve
yönetilebilen VoIP abone sayısında görülen artış perakende erişim ve ses pazarındaki rekabetçi
yapıya katkı sağlasa da, toptan seviyede ulusal çapta Türk Telekom’dan başka bir işletmeciden
çağrı başlatma ve THK hizmeti alınmasının mümkün olmaması arz yönlü ikame imkânını
kısıtlamaktadır. Türk Telekom tarafından çağrı başlatma ya da THK hizmetinin verilmemesi
halinde ya da bu hizmetlerin fiyatında karlılığı önemli derecede etkileyecek bir artış olması
halinde STH işletmecilerinin başka bir işletmeciden bu hizmetleri ulusal çapta alması hâlihazırda
mümkün görülmemektedir.
Yukarıdaki değerlendirmeler ışığında kısa ve orta vadede toptan seviyede çağrı başlatma
pazarında arz yönlü ikame imkânının bulunmadığı düşünülmektedir.
3.3 İlgili Coğrafi Pazar
Yapılacak pazar analizinde ilgili ürün pazarı belirlendikten sonra bu pazarın coğrafi sınırlarının
belirlenmesi gerekmektedir. Ürün veya hizmetlerle ilgili tarafların arz ve taleplerinin
gerçekleştiği, rekabet şartlarının yeterince homojen olduğu ve komşu alanlardaki söz konusu
şartların yeterli derecede farklı olması nedeni ile ayırt edilebilir nitelikte olduğu coğrafi alana,
31
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
ilgili coğrafi pazar denilmektedir. Bir başka deyişle ilgili ürünün ikame imkânının olduğu ve
pazar yapısının birbirine benzer olduğu bölgeler ilgili pazarın coğrafi sınırlarını oluşturmaktadır.
Tüketicilerin herhangi bir yerde faaliyet gösteren işletmeciden kolay bir şekilde ilgili ürünü
alabilmesi veya diğer işletmecilerin bu bölge içinde kolay bir şekilde aynı/ikame ürünü/ürünleri
sunabilmesi durumunda söz konusu bölgeler ilgili coğrafi pazar içinde yer almaktadır.
Ülkemizde ilgili pazar kapsamında değerlendirilen sabit şebekede çağrı başlatma hizmeti tüm
ülke genelinde talep edilebilecektir. Dolayısıyla, işbu pazar kapsamında talep edilmesi halinde
verilecek çağrı başlatma hizmetine ilişkin ilgili coğrafi pazarın boyutunun, herhangi bir bölge
farkı gözetilmeksizin, tüm ülke geneli olması gerektiği değerlendirilmektedir.
32
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
4 İLGİLİ PAZARDA DÜZENLEME GEREKSİNİMİ
Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7’nci maddesinin birinci fıkrası uyarınca, pazar analizi sürecinde
tanımlanan ilgili pazarın düzenleme gereksinimine aşağıdaki koşulların birlikte gerçekleşmesi
durumunda karar verilmektedir:
- Pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan engel veya engellerin olması,
- Pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının
beklenmemesi ve
- Rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar aksaklıklarını
gidermede yetersiz olması.
İlgili pazarda düzenleme gereksinimi, Avrupa Komisyonu’nun 17 Aralık 2007 tarihli Tavsiye
Kararında (2007/879/EC) yukarıda sayılan üç koşulu içine alan “üçlü kriter testi” kapsamında
değerlendirilmektedir. Söz konusu kriterlerin hepsini birlikte sağlayan pazarların öncül
düzenlemelere tabi olabileceği, pazarlar düzenlenirken bu üç kriterin tek tek değerlendirilmesi
ve bu üç kriterden herhangi birinin karşılanmaması durumunda ilgili pazarda öncül
düzenlemelerin yapılmaması gerektiği ifade edilmektedir.
2007/879/EC sayılı Tavsiye Kararında belirtildiği üzere; birinci ve ikinci kritere ilişkin yapılacak
değerlendirmeler, pazar analizlerinde yer alan batık maliyetleri içerecek şekilde giriş engelleri,
pazar payları, ücretler, trendler, alternatif şebekelerin varlığı gibi pazar yapısı ve dinamiklerine
ilişkin ileriye dönük bir yaklaşımla yapılan değerlendirmelere dayanacaktır. Bu noktada, Avrupa
Birliği (AB) düzenlemeleri çerçevesinde “üçlü kriter testi” ile EPG’nin tespitinde kullanılacak
kriterler arasında yakınsama öngörülmektedir. Avrupa Düzenleyiciler Grubu (European
Regulatory Group, ERG)’nun üçlü kriter testine ilişkin raporunda üye ülkelerin düzenleyici
kurumlarının üçlü kriter testinde düzenleme gereksinimine ilişkin inceleme detayının hiçbir
durumda EPG’nin tespit edilmesinde gerek duyulan analizden ayrıntılı olamayacağı
belirtilmektedir. Yukarıda belirtilen hususlar 2014 yılındaki Tavsiye Kararı’nda da
korunmaktadır.
Diğer taraftan, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7’nci maddesinin ikinci fıkrası kapsamında,
mezkûr koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğinin tespitinde; Kurum tarafından toptan düzeyde
getirilen yükümlülüklerin perakende düzeyde rekabetin tesisine yönelik etkisi de göz önünde
bulundurulması hüküm altına alınmıştır. Buna göre; toptan seviyede getirilen yükümlülüklerin
33
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
perakende pazarda ilave bir düzenlemeye gerek bırakmayacak şekilde yeterli olması durumunda,
perakende pazarların düzenlenmemesi söz konusu olabilecektir. Nitekim bu yaklaşım AB
mevzuatında da yerini bulmuştur. Komisyon öncelikle ilgili toptan pazarların düzenlenmesi
gerektiği, toptan pazarların düzenlenmesi neticesinde yine de rekabet sağlanamıyorsa perakende
seviyede pazar analizinin yapılabileceği yaklaşımını benimsemiştir.
Bu çerçevede, bu bölümde Sabit Şebekede Çağrı Başlatma hizmetlerine yönelik olarak ilgili
pazarda üçlü kriter testine ilişkin değerlendirmelere yer verilmektedir.
4.1 Birinci Koşul
Üçlü kriter testinin ilk koşulu “pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan bir engelin olması”
olup, ERG tarafından 2008 yılında yayımlanan “Üçlü Kriter Testinin Uygulanması Kılavuzu”nda
(ERG Report on Guidance on the application of the three criteria test) bu kriterin
değerlendirilmesinde;
Batık maliyetler,
Kolaylıkla tekrarlanamayan altyapıların varlığı,
Teknolojik üstünlük,
Mali kaynaklara kolay veya ayrıcalıklı erişim,
Ölçek ve kapsam ekonomileri,
Dikey bütünleşme,
Dağıtım ve satış ağlarının genişletilmesinde karşılaşılan engeller ile
Farklılaştırılmış ürün ve hizmetler
gibi hususların dikkate alınmasının faydalı olabileceği ifade edilmektedir.
Pazara giriş engelleri yapısal ya da hukuki olabilmektedir. Hukukî ya da düzenleyici giriş
engelleri, pazardaki oyuncuların pozisyonlarını doğrudan etkileyen hukukî, idari ya da diğer
devlet yaptırımlarını ifade etmektedir. Söz gelimi, ilgili pazarda hizmet sunacak işletmecilerin
sayılarını sınırlayan bir spektrum tahsisi ya da yetkilendirme rejimi pazara giriş önünde hukukî
ve idari bir giriş engeli niteliğindedir. Bilindiği gibi, önceki yetkilendirme rejiminde benimsenen
görev sözleşmesi, imtiyaz sözleşmesi, telekomünikasyon ruhsatı veya genel izin başlıkları
altındaki yetkilendirme türleri, EHK’nin yürürlüğe girmesi ile birlikte kullanım hakkı ve bildirim
34
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
usulüne dönüştürülerek hem daha etkin ve şeffaf bir yetkilendirme rejimi benimsenmiş, hem de
potansiyel işletmecilerin sektöre girişleri kolaylaştırılmaya çalışılmıştır.
Ülkemizde 2021 yılı Şubat ayı itibarıyla sabit telefon hizmetleri pazarında kullanım hakkı
kapsamında 156 adet STH işletmecisi hizmet sunmak üzere yetkilendirilmiştir. Kurumumuzun
24.06.2009 tarih ve 2009/DK-08/328 sayılı Kararı ile birlikte STH işletmecilerine numara tahsis
edilmesinin yolu açılmış ve anılan Kurul Kararı ile mevzuata uygun olarak Kurumumuza
başvuran STH işletmecilerine numara tahsisleri yapılmıştır. Bu itibarla, STH işletmecilerinin
çeşitli erişim yöntemleriyle veya kendi şebekelerini kurmalarının akabinde çağrı başlatma ve
çağrı sonlandırma hizmetini verir hale gelmelerinin önünde hukuki ya da idari bir engelin
bulunmadığı değerlendirilmektedir.
Bununla birlikte, yapısal giriş engelleri, yani pazarın kendi yapısından kaynaklanan teknik ya da
ekonomik engeller de söz konusu olabilmektedir. Kurumumuz tarafından altyapı kurma ve
işletme yetkisi verilen işletmecilerin ilgili pazarda faaliyet gösterebilmesi ve bu kapsamda
kolaylıkla tekrarlanamayan altyapıların sahibi durumundaki yerleşik işletmeci ile rekabet
edebilmesi için yaygın bir sabit şebeke kurması gerekmektedir. Nitekim toptan seviyede çağrı
başlatma hizmetinin doğrudan alternatifi olabilecek bir yöntem işletmecinin kendi altyapısını
kurmasıdır. İlgili coğrafi pazar kapsamında yer alan tüm ülke çapında böyle bir sabit şebekenin
kurulabilmesi ise hukuki ya da teknik olarak mümkün ise de ekonomik olarak mümkün
görülmemekte ve pazara yeni giren bir işletmeci için yüksek yatırım harcaması ile yüksek batık
maliyetler gerektirmesi nedeniyle oldukça zor bir tercihtir. Bu maliyetler yerleşik işletmeciden
alınacak toptan çağrı başlatma hizmeti ile karşılaştırıldığında oldukça yüksek kalmaktadır.
Dolayısıyla, pazarda etkin rekabetin sağlanabilmesini teminen işbu pazarın konusu olan çağrı
başlatma hizmetinin yerleşik işletmeci tarafından verilmesinin önemi büyüktür.
Öte yandan, ilgili pazar kapsamında işletmeciler tarafından başta yeni yerleşim alanları olmak
üzere bazı bölgelerde alternatif bir altyapı kurulmuş olsa da, bu altyapının hâlihazırdaki durum
itibarıyla çok sınırlı kaldığı ve yerleşik işletmeci üzerinde rekabetçi bir baskı oluşturmaktan çok
uzak olduğu görülmektedir. Ayrıca bu işletmecilerin kendi altyapılarına kıyasla çok geniş bir
altyapıya sahip olan yerleşik işletmecinin sağladığı ölçek ekonomisine ulaşmasının mümkün
olmadığı değerlendirilmektedir.
35
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
Bu itibarla, sabit şebekede çağrı başlatma pazarında yüksek ve geçici olmayan yapısal giriş
engellerinin bulunduğu değerlendirilmektedir.
4.2 İkinci Koşul
Bir pazarda öncül düzenleme yapılabilmesi için gerekli ikinci koşul ilgili pazarda, pazar yapısının
belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya yönelme eğiliminde olmamasıdır. Avrupa
Komisyonu’nun 2007 yılındaki Tavsiye Kararı, bu kriterin incelenmesinin ileriye dönük bakış
açısı ilkesi çerçevesinde gerçekleştirilmesi gerektiğini belirtmektedir. Bu ikinci kriterin
değerlendirilmesinde, ERG’nin üçlü kriter testine ilişkin raporunda da belirtildiği üzere,
işletmecilerin pazar payı, fiyatlama eğilimi, kolayca tekrarlanamayan altyapıların kontrolü gibi
hususların göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Bu unsurlar içerisinde pazar payı, ilgili
pazarın kendiliğinden rekabetçi bir duruma gelip gelemeyeceğine ilişkin yapılacak
değerlendirmelerde ilk ölçüt olarak kullanılmaktadır. Pazar payları, abone sayısı, trafik ya da
önceki yıllardaki gelir bilgilerine göre hesaplanabilmektedir.
Bilindiği üzere toptan seviyedeki sabit çağrı başlatma hizmetine olan talep, perakende sabit
arama hizmetlerine olan talepten kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla, ilgili pazara ilişkin olarak
yapılan değerlendirmelerde ilk olarak perakende pazar göstergeleri esas alınmaktadır. Bu
kapsamda değerlendirildiğinde, Tablo 3’te de bahsedildiği üzere, VoIP dahil abone sayıları
temelinde Türk Telekom ile STH işletmecilerin toplu olarak sahip oldukları pazar paylarının
seneler itibariyle gelişimine yer verilen Şekil 12’ye göre, Türk Telekom’un abone sayısına göre
pazar payında STH işletmecilerinin lehine azalma yaşanarak 2020 yılının üçüncü çeyreği
itibariyle pazar payı %41 seviyesinde gerçekleşmiştir.
Şekil 12: TT ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları (VoIP Abonelikler Dahil)
Kaynak:BTK
36
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
STH işletmecilerinin yönetilebilen VoIP abonelikleri dışında hizmet sunabilmek için Türk
Telekom’dan aldıkları çağrı başlatma hizmetine ilişkin olarak yapılacak değerlendirmeler için,
VoIP abonelikler hariç olmak üzere hesaplanan pazar paylarına yer verilen Şekil 13’e
bakıldığında, Türk Telekom’un dönemler itibariyle %50’nin üzerinde seyreden bir pazar payına
sahip olduğu görülmekle birlikte, 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle pazar payı %47 olarak
gerçekleşmiştir.
Şekil 13: TT ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları (VoIP Abonelikler Hariç)
Kaynak:BTK
Şekil 12 ve Şekil 13’ten de görüldüğü üzere, özellikle son dönemlerde STH işletmecilerinin abone
sayısına göre pazar payının arttığı dikkat çekmekle birlikte; daha önce de belirtildiği üzere, söz konusu
göstergeler arasında Türk Telekom’un iştiraki ve aynı zamanda bir STH işletmecisi olan TTNet’in
artmakta olan abone sayısı da yer almaktadır. Şöyle ki; toplam STH abone sayısı içerisinde TTNet’in payı
2016 yılının dördüncü çeyreği itibariyle %55,7 iken, bu oran 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle %72,4’e
çıkmıştır (
Şekil 14). Dolayısıyla, TTNet hariç STH işletmecilerinin abone sayısı toplamda %16,1 ile
oldukça sınırlı kalmıştır (Şekil 15).
Şekil 14: TTNet’in Abone Sayısı ve STH’lar İçindeki Oranı (VoIP dahil)
Kaynak: BTK
37
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
Şekil 15: STH İşletmecileri, Türk Telekom ve TTNet’in Toplu Abone Sayısı ve Oranı
(VoIP dahil)
Kaynak: BTK
Aşağıda, abone sayısına göre pazar payının yanı sıra, sabit şebekede VoIP dahil toplam çağrı
başlatma trafik hacmine yer verilmektedir. Bu itibarla, Şekil 16’daki dönemler itibariyle sabit
şebekede çağrı başlatma trafiğine bakıldığında, özellikle 2018 yılının son çeyreğinden sonra Türk
Telekom’un pazar payında her bir çeyrekte ortalama 2-3 puan seviyesinde bir azalma yaşanmakla
birlikte; 2019 yılının son çeyreği itibariyle söz konusu azalma trendinin durağanlaştığı ve 2020
yılının üçüncü çeyreği itibariyle dört puana yakın bir artışla %54 seviyesinde gerçekleştiği
görülmektedir. Aynı dönem için STH işletmecilerinin toplu pazar payları %46 olup, daha önce
de yer verildiği üzere söz konusu oran içerisinde TTNet verisi de yer almaktadır.
Şekil 16: VoIP Dahil Çağrı Başlatma Trafiğine Göre Pazar Payları (%)
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, 2020.
Şekil 17’ye göre, Türk Telekom ve STH işletmecilerinin çağrı başlatma trafikleri PSTN ve VoIP
temelinde ayrıştırıldığında, ülkemizde halen %54 oranıyla en fazla Türk Telekom tarafından
38
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
PSTN üzerinden başlatılan trafiğin yer aldığı görülmektedir. İkinci sırada yer aldığı üzere, STH
işletmecilerinin VoIP ile başlattıkları çağrıların dönemler itibariyle artış eğiliminin devam ederek
2017 yılı birinci çeyreği itibariyle %23,7 düzeylerinde olan genel çağrı başlatma trafiği
içerisindeki oranının 2020 yılının üçüncü çeyreğinde %36,2 seviyelerine ulaştığı
söylenebilecektir. Aynı dönemde Türk Telekom’un toplam sabit ses trafiği içerisindeki payı ise
%66,3 seviyesinden %54,0 seviyesine düşerken, STH işletmecilerin VoIP hariç çağrı başlatma
trafiği fazla bir değişikliğe uğramamış ve %9,8 seviyesinde gerçekleşmiştir.
Şekil 17: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un PSTN ve VoIP Trafik Gelişimi (%)
Kaynak: BTK
Ancak, abone sayısının aksine, TTNet’in toplam STH giden trafiği içerisindeki payı oldukça
sınırlı kalmaktadır. Şöyle ki; 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle TTNet tarafından başlatılan
trafik 79,6 milyon dakika ile toplam STH başlatma trafiğinin %7,2’sini oluşturmaktadır (Şekil
18). Bu verilerden yola çıkarak, TTNet abonelerinin sayısına kıyasla fazla bir ses trafiği
yaratmadığı söylenebilse de, Türk Telekom’un çağrı başlatma trafiği ile birlikte
değerlendirildiğinde, toplu pazar payının yaklaşık olarak %65 seviyesinde gerçekleştiği
anlaşılmaktadır (Şekil 19).
Şekil 18: TTNet’in (VoIP dahil) Çağrı Başlatma Trafiği ve STH’lar İçindeki Oranı
Kaynak:BTK
39
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
Şekil 19: STH İşletmecileri, Türk Telekom ve TTNet’in (VoIP dahil) Toplu Trafik
Miktarı ve Oranı
Kaynak:BTK
Elde edilen gelire göre pazar paylarına yer verilen
Şekil 20 ve Şekil 21’e bakıldığında ise; Türk Telekom ve STH işletmecilerinin elde ettikleri pazar
paylarının, abone ve trafiğe göre izlenen gelişimin aksi yönünde gerçekleştiği görülmektedir.
Şöyle ki; şehiriçi, şehirlerarası, uluslararası ve mobile giden aramalardan elde edilen gelir
bilgileri kullanılarak derlenen arama hizmet gelirlerine göre pazar paylarına göre Türk Telekom,
%70’ler seviyesindeki pazar payını 2019 yılının ilk çeyreği itibariyle %80’ler seviyesine
yükseltmiş ve son olarak 2020 yılı üçüncü çeyreğinde %85’lik pazar payına ulaşmıştır. Toplam
telefon hizmetleri gelirlerinde de, Türk Telekom %80’ler seviyesindeki pazar payını dönemler
itibariyle korumaya devam etmektedir.
Şekil 20: STH–TT Arama Hizmet Gelirlerine Göre Pazar Payları (%)21
Kaynak: BTK
21 Şehiriçi, şehirlerarası, uluslararası ve mobile giden aramalardan elde edilen gelir bilgileri kullanılarak derlenmiştir.
40
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
Şekil 21: STH–TT Toplam Telefon Hizmetleri Gelirlerine Göre Pazar Payları, %22
Kaynak: BTK
Yukarıda yer verilen Türk Telekom ile STH işletmecilerinin pazar paylarına ilişkin olarak
yapılan değerlendirmelerin yanı sıra, bakır şebekeye alternatif olan kablo TV şebekesi üzerinden
sunulan telefon hizmetinin ülkemizdeki rekabetçi durumuna da bakılmasının faydalı olacağı
değerlendirilmektedir. Bu çerçevede, daha önce STH işletmecilerinin verileri ile birlikte
değerlendirilen Türksat’ın23 abone sayısına, trafik hacmine ve net satışlarına göre durumuna, bu
sefer STH işletmecileri ile karşılaştırmalı olarak aşağıda yer verilmektedir.
Buna göre 2020 yılının üçüncü çeyreğine göre Türksat’ın STH işletmecileri arasındaki abone
sayısına, trafik hacmine ve net satışlarına göre oranlarının sırasıyla %6,9, %0,4 ve %0,7 olarak
gerçekleştiği görülmektedir (Şekil 22, Şekil 23, Şekil 24). Dolayısıyla Türksat’ın kablo telefon
hizmetinin sunumunda oldukça sınırlı kaldığı anlaşılmaktadır.
Şekil 22: Türksat Abone Sayısı ve STH'lar İçindeki Oranı
Kaynak: BTK
22 Yönlere göre konuşma gelirlerinin yanı sıra bağlantı, nakil ücretleri ile sabit ücret de dahildir.
23 Daha önce de yer verildiği üzere, işbu dokümanda kablo şebekesi üzerinden sunulan arama hizmetinin
yönetilebilen VoIP kapsamında değerlendirilmesi ve bunun da bir nev’i sabit telefon hizmeti olması nedeniyle
Türksat’a ilişkin veriler, STH işletmecilerinin VoIP ile ilgili verileri arasında gösterilmiştir.
41
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
Şekil 23: Türksat Trafik Hacmi ve STH'lar İçindeki Oranı
Kaynak:BTK
Şekil 24: Türksat Net Satış Geliri ve STH'lar İçindeki Oranı
Kaynak: BTK
Netice itibariyle, bu bölümde de tekrarlamakta fayda görüldüğü üzere Türk Telekom,
Türkiye’deki yerleşik sabit şebekenin sahibi olması nedeniyle, herhangi bir işletmeciden çağrı
başlatma hizmeti almak durumunda kalmadan kendi çağrılarını başlatmaktadır. STH
işletmecileri ise sabit şebeke üzerinden çağrılarını ya THK, YAPA, TS, TÖS gibi yöntemlerle
Türk Telekom’dan hizmet almak suretiyle ya da yönetilebilen VoIP kapsamında başlatmaktadır.
2020 yılının üçüncü çeyrek verilerine göre STH işletmecilerinin trafiklerinin %78,6’sı VoIP
teknolojisi ile başlatılmıştır. Toplam sabit çağrı başlatma trafiğinde ise, STH işletmecilerinin payı
2020 yılı üçüncü çeyrek itibariyle %46 seviyelerindedir. Dolayısıyla, ulusal çapta başlatılan
çağrıların yaklaşık %36’sı VoIP ile başlatılan çağrılardan oluşmaktadır. Sonuç olarak, VoIP ile
başlatılan çağrıların sabit pazarda gelişmekte olduğu; ancak önemli seviyelere henüz gelemediği
söylenebilmektedir. Başka bir deyişle, STH işletmecilerince başlatılacak çağrılarda VoIP
teknolojisinin kullanılmasının anılan işletmecilere sağladığı maliyet avantajının, söz konusu
42
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
işletmecilerin pazarda rekabetçi bir pazar payı elde etmelerinde yeterli olmadıkları
görülmektedir. İşbu pazarın belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşup
kavuşmayacağının değerlendirilmesinde alternatif işletmecilerin pazara girişlerine olanak
tanıyacak alternatif altyapıların durumunun da önemle göz önünde tutulması gerekmektedir.
Daha önce de yer verildiği üzere, ülkemizde altyapı kurma ve işletme yetkilendirmesini haiz
işletmecilerin yüksek batık maliyetler nedeniyle kısa ve orta vadede yerleşik işletmecinin
üzerinde rekabetçi bir baskı oluşturabilecek alternatif bir altyapı kurmaları henüz söz konusu
değildir. Benzer şekilde mevcut durumda söz konusu rekabetçi baskıyı yaratabilecek kablo
şebekesi gibi bir alternatif altyapı da bulunmamaktadır.
Dolayısıyla işbu pazardaki duruma bakıldığında, tekrarlanması son derece güç niteliğe sahip
altyapının sahibi olan Türk Telekom’un pazar paylarında her ne kadar zaman içerisinde olumlu
bir azalma görülse de, hala kayda değer bir oranı teşkil ettiği görülmektedir. Söz konusu pazar
paylarında STH işletmecileri lehine yaşanan olumlu gelişmelerde işbu pazar kapsamında
getirilen yükümlülüklerin olumlu yansımaları olduğu değerlendirilmektedir. Bununla birlikte;
Türk Telekom’un halen sahip olduğu pazar payı, özellikle de iştiraki olan TTNet’in verileri ile
birlikte değerlendirildiğinde işbu pazarda etkin rekabetin sağlanabilmesini teminen düzenleme
ihtiyacının devam ettiği sonucuna varılmaktadır.
Netice itibariyle, STH işletmecilerince başlatılacak çağrılarda VoIP teknolojisinin
kullanılmasının anılan işletmecilere sağladığı maliyet avantajının, söz konusu işletmecilerin
pazarda rekabetçi bir pazar payı elde etmelerinde sınırlı kaldığı; işbu pazarda rekabetçi yapının
alternatif altyapıların kurulması ve/veya söz konusu altyapıların etkin bir şekilde kullanılması
durumunda oluşabileceği düşünülmekle birlikte; yukarıda genel olarak yer verilen abone sayısı,
trafik ve gelir bazındaki pazar paylarından da anlaşılacağı üzere, perakende pazarda etkin
rekabetin sağlanmasını teminen işbu sabit şebekede çağrı başlatma pazarının öncül olarak
düzenlenmesine devam edilmesi gerektiği değerlendirilmektedir.
4.3 Üçüncü Koşul
Üçlü kriter testinin üçüncü koşulunu ise “rekabet kurallarının tek başına uygulanmasının pazar
yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” oluşturmaktadır. Bu kapsamda, üçlü kriter
testinin ilk iki koşulunun birlikte sağlanması durumunda oluşabilecek pazar aksaklıklarının
giderilmesine yönelik ex post (ardıl) rekabet kurallarının tek başına yeterli olamayacağının
43
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
değerlendirilmesi gerekmektedir. Pazar aksaklıklarından kaynaklanan etkinsizliklerin
giderilmesine yönelik olarak müdahalelerin tam zamanında ve gecikmeksizin yapılmasının
vazgeçilemez olduğu durumlarda rekabet hukuku kurallarının tek başına yetersiz kalacağı
söylenebilmektedir.
Bu itibarla, tekrar etmek gerekirse, sabit ses hizmetleri pazarındaki işletmecilerin faaliyetlerini
devam ettirebilmelerinin bir yolu yeni bir sabit şebeke kurmak, diğer yolu ise hâlihazırda var
olan sabit şebekenin sahibi konumundaki yerleşik işletmeciden çağrı başlatma hizmeti almaktır.
Ancak mevcut şebekenin alternatifi olacak yeni bir şebeke kurmanın ekonomik açıdan makul ve
kısa vadede mümkün olmaması nedeniyle yerleşik işletmecinin sahibi olduğu altyapı STH
işletmecilerinin son kullanıcılara hizmet sunabilmesi açısından zorunlu bir unsur olarak ortaya
çıkmaktadır. Bu itibarla, sabit ses pazarında faaliyet gösteren STH işletmecilerinin yerleşik
işletmecinin şebekesi üzerinden çağrı başlatma hizmeti alması büyük önem taşımaktadır. Ancak,
STH işletmecilerinin yerleşik işletmeciden çağrı başlatma hizmeti alması tek başına yeterli
olmayacaktır. Zira dikey bütünleşik yapıdaki yerleşik işletmeci toptan pazarda aşırı fiyat talep
etme, düşük kalitede veya geciktirerek hizmet sunma, ayrımcılık yapma gibi pek çok yöntemle
perakende pazardaki rekabeti bozabilme imkânına sahiptir. Bu sebeple, STH işletmecilerinin
yerleşik işletmeciden hizmet almalarının yanı sıra bu hizmetin hangi şart ve koşullarda
sağlanacağının izlenmesi, denetlenmesi ve gerekli görülmesi halinde tespiti de büyük önem
taşımaktadır. Bu ise ancak ilgili pazara özgü, geniş kapsamlı, sürekli takip edilen ve gerektiği
takdirde anında müdahale edilebilen öncül düzenlemelerle mümkündür.
Ayrıca, Avrupa Komisyonu Tavsiye Kararında, yaygın ve belli bir süre içerisinde tekrarlanabilen
piyasa başarısızlıkları ve rekabet karşıtı davranışlara karşı “rekabet hukukuna göre yapılan ardıl
müdahale maliyetlerinin yüksek; söz konusu davranışların fazla sıklıkta tekrarlanabiliyor
olmasının öncül müdahaleyi ise kaçınılmaz kılacağı” ifade edilmektedir. Bu itibarla; ilgili pazar
yapısındaki bozuklukların öncül düzenleme olmaksızın sadece rekabet hukuku kurallarının
uygulanması ile giderilebilmesinin mümkün olmadığı değerlendirilmektedir.
Sonuç olarak işbu Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarında üçlü kriter testi kapsamındaki her
bir kriterin sağlandığı görülmekte olup, yukarıdaki açıklamalar göz önünde bulundurulduğunda
ilgili pazarın öncül olarak düzenlenmesine devam edilmesi gerektiği değerlendirilmektedir.
44
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
5 REKABET SEVİYESİ ANALİZİ
İlgili pazara ilişkin rekabet seviyesinin analizi söz konusu pazarda EPG’ye sahip işletmecinin
olup olmadığına ilişkin tespiti ihtiva etmektedir. Zira yapılan analiz sonucunda; ilgili pazarda
EPG’ye sahip işletmecinin bulunmaması söz konusu pazarın rekabetçi olduğunu, ilgili pazarda
EPG’ye sahip işletmeci veya işletmecilerin varlığı ise söz konusu pazarın rekabetçi olmadığını
göstermektedir. Dolayısıyla bu bölümde yapılan rekabet seviyesi analizi ilgili pazarda EPG’ye
sahip işletmecinin varlığını tespit etmeye yöneliktir.
Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 3’üncü maddesinde ‘etkin piyasa gücü’, “İşletmecinin, ilgili
elektronik haberleşme pazarında, tek başına ya da diğer işletmecilerle birlikte rakiplerinden,
kullanıcılarından ve tüketicilerinden fark edilir bir şekilde bağımsız olarak hareket edebilmesine
imkân sağlayan ekonomik gücü” şeklinde tanımlanmaktadır. Bu kapsamda, anılan Yönetmelik
çerçevesinde ilgili pazarda EPG’ye sahip işletmecilerin bulunup bulunmadığının tespiti için başta
pazar payı olmak üzere; kolayca tekrarlanamayan altyapıların kontrolü, teknolojik avantajlar
veya teknolojik üstünlük, dengeleyici alıcı gücünün düşüklüğü veya olmaması, finansal
kaynaklara veya sermaye piyasalarına kolay ve ayrıcalıklı erişim imkânı, ürün veya hizmet
çeşitliliği, ölçek ekonomisi, kapsam ekonomisi, dikey bütünleşme, gelişmiş dağıtım ve satış
ağları, potansiyel rekabetin olmaması, genişleme önündeki engeller gibi çeşitli kriterler göz
önünde bulundurulmaktadır.
5.1 Pazar Payı
Pazarda EPG’ye sahip bir işletmecinin olup olmadığı değerlendirilirken temel alınan husus, ilgili
işletmecinin tek başına ya da başka bir işletmeciyle birlikte pazardaki ekonomik parametreleri
belirleyebilme gücüdür. Bununla birlikte, istisnai durumlar hariç genellikle yüksek orandaki
(%50’nin üzerindeki) pazar payına sahip bir işletmecinin bulunması durumunda söz konusu
işletmeci EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenmektedir.
Avrupa Komisyonu uygulamalarında %25’in üzerinde pazar payı olmayan işletmecilerin söz
konusu pazarda (tek başına) EPG’ye sahip olması genellikle olasılık dışı görülmektedir. Tek
başına EPG’nin genellikle işletmecilerin %40’ın üzerinde pazar payına sahip olduğu durumlarda
ortaya çıktığı kabul edilmekle birlikte, daha düşük pazar paylarında da EPG’nin bulunabileceği
45
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
ifade edilmektedir. %50’nin üzerindeki pazar payı ise EPG’nin varlığına işaret eden güçlü bir
karine olarak dikkate alınmaktadır.24
Bu kapsamda, bir önceki bölümde yer verilen abone sayısı, gelir ve toplu trafiğe göre pazar
paylarının oluşturduğu genel göstergelerin yanı sıra, yönlere doğru (şehir içi, şehirlerarası,
mobile doğru ve uluslararası) VoIP dahil çağrı başlatma trafiğine ilişkin olarak da Türk Telekom
ile STH işletmecilerinin pazar paylarının incelenmesinde fayda görülmektedir. Şekil 25’te 2017
yılından itibaren dönemler itibariyle STH işletmecileri ile Türk Telekom’un şehir içi çağrı
başlatma trafiğinde aldıkları paylar karşılaştırılmaktadır. Bu itibarla, şehir içi başlatma trafiğinde
Türk Telekom’un pazar payının sürekli olarak %80 oranının üzerinde seyrederek 2020 yılının
ikinci üçüncü itibariyle %81,7 seviyesinde gerçekleştiği; buna karşılık STH işletmecilerinin şehir
içi çağrı başlatma trafiğinden aldıkları payın ise son üç yılda yaklaşık 3 puan artarak %18,3
seviyesinde kaldığı görülmektedir.25
Şekil 25: STH-Türk Telekom Şehir İçi Çağrı Başlatma Trafiği (%)
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, 2020 3. Çeyrek
Şekil 26’da ise, STH işletmecileri ile Türk Telekom’un son üç yıla ilişkin şehirlerarası çağrı
başlatma trafikleri oransal olarak gösterilmektedir. Söz konusu şekilden, 2019 yılına kadar
şehirlerarası çağrı başlatma trafiğinde Türk Telekom’un oransal olarak %60’ların üzerinde
seyreden yüksek pazar paylarına sahip olduğu; 2019 yılının ikinci çeyreği itibariyle söz konusu
pazar paylarındaki gelişimin tersine dönerek, bu sefer STH işletmecilerinin oranının %58,1’e
yükseldiği; ancak sonraki üç dönemde STH işletmecilerinin yükselen pazar paylarını
24 Commission guidelines on market analysis and the assessment of significant market power under the Community
regulatory framework for electronic communications networks and services, 2002, prg. 75.
25 Türk Telekom’un söz konusu istikrarlı seyreden yüksek şehir içi çağrı başlatma trafiğine ilişkin olarak;
şehirlerarası, uluslararası ve mobile doğru aramalarda özellikle kurumsal müşterilerin alternatif işletmecileri şehir
içi aramalara göre daha fazla tercih ettiği, fiyat-maliyet avantajının bulunduğu ve daha esnek fiyatlama
politikalarının uygulanabilir olduğu değerlendirilmektedir.
46
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
koruyamayarak 2020 yılının ikinci çeyreği itibariyle %49,5 seviyesinde gerçekleştiği
görülmektedir. 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle ise STH işletmecilerinin payının 2,5 puan
artarak %53 seviyesine ulaştığı, aynı dönemde Türk Telekom’un payının ise %47 olarak
gerçekleştiği görülmektedir. Bu anlamda 2017 yılından bu yana genel olarak Türk Telekom’un
şehirlerarası çağrı başlatma trafiğinde %71,6’dan %47 oranına doğru, dalgalı olmakla birlikte
azalan payları olduğu görülmektedir. Bu arada, 2019 yılı ikinci çeyreğinden itibaren 2020 yılı
ikinci çeyreğine kadar Türk Telekom’un şehirlerarası çağrı başlatma trafiğinde STH işletmecileri
aleyhine bir toparlanmanın olduğu da dikkat çekmektedir. 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle
ise, STH işletmecilerinin şehirlerarası çağrı başlatma trafiğinden aldığı pazar payı bir önceki
çeyreğe göre 3,5 puan artarak %53 seviyesine ulaşmıştır. Dolayısıyla dönemler itibariyle, Türk
Telekom’un şehirlerarası çağrı başlatma trafiğinde azalan bir seyir görülse de zaman içinde
yaşanan dalgalanma ile birlikte, söz konusu pazar paylarının daha istikrarlı ve rekabetçi bir
gelişme gösterip göstermediğinin zaman içerisinde netleşebileceği değerlendirilmektedir.
Şekil 26: STH-Türk Telekom Şehirlerarası Çağrı Başlatma Trafiği (%)
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, 2020 3. Çeyrek
Şekil 27’de ise, Türk Telekom ile STH işletmecilerinin sabit şebekeden mobile doğru çağrı
başlatma trafikleri kıyaslamasına yer verilmiştir. Bu itibarla, 2017 yılı ikinci çeyrek itibariyle
%53,4 olan Türk Telekom’un pazar payı 2019 yılı dördüncü çeyreğinde %39,8’e kadar düşmüş,
aynı dönemde STH işletmecilerinin payı ise %46,6’dan %60,2 ye yükselmiştir. Akabinde 2020
yılının üçüncü çeyreği itibariyle Türk Telekom’un %39,8 oranındaki payı %45,2 seviyesine
yükselirken, STH işletmecilerinin ise aynı dönemde sabit şebekeden mobile doğru çağrı başlatma
trafiğinden aldığı %60,2’lik pazar payı 6 puan düşerek %54,8’e gerilemiştir. Dolayısıyla gelinen
noktada, 2017 yılından bu yana STH işletmecilerinin mobile doğru başlatılan çağrılardan
aldıkları payın 2019 yılının son dönemine kadar istikrarlı bir şekilde arttığı görülmekle birlikte
2020 yılının ikinci çeyreğinde Türk Telekom lehine yaşanan azalma, üçüncü çeyrekte ise Türk
Telekom aleyhine değişen oranlar göz önünde bulundurulduğunda, söz konusu pazar paylarının
47
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
daha istikrarlı ve rekabetçi bir gelişme gösterip göstermediği hususunun zaman içerisinde
netleşebileceği değerlendirilmektedir.
Şekil 27: STH-Türk Telekom Mobile Doğru Çağrı Başlatma Trafiği (%)
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, 2020 3. Çeyrek
Şekil 28’de ise, STH işletmecilerinin ve Türk Telekom’un yurtdışına doğru çağrı trafiklerine ait
pazar payları karşılaştırılmaktadır. 2017 yılının ikinci çeyrek verilerine göre söz konusu pazarda
Türk Telekom’un %63,2 olan payı, 2019 yılı dördüncü çeyreğe gelindiğinde %31,1’e düşmüş,
aynı dönemde ise STH işletmecilerinin %36,8 olan payı, %68,9’a yükselmiştir. Akabinde 2020
yılının üçüncü çeyreği itibarıyla STH işletmecilerinin %68,9’luk payı %43,6’ya gerilerken, Türk
Telekom’un %31,1’lik pazar payı ise %56,4’e yükselmiş ve Türk Telekom’un pazar payının STH
işletmecilerini önemli ölçüde geçtiği görülmüştür. Dolayısıyla gelinen noktada, özellikle 2018
yılının ikinci çeyreğinden sonra STH işletmecilerinin yurtdışına doğru başlatılan çağrılardan
aldıkları payın 2019 yılının son çeyreğine kadar istikrarlı bir şekilde arttığı; ancak bu dönemden
sonra 2020 yılının üçüncü çeyreğine kadar Türk Telekom lehine yaşanan 25 puanlık azalış göz
önünde bulundurulduğunda, yurt dışına doğru çağrı başlatma trafiğinde henüz istikrarlı
görülmeyen pazar payları için dair net ve doğru bir değerlendirme için bir henüz erken olduğu
düşünülmektedir.
Şekil 28: STH-Türk Telekom Yurtdışına Doğru Çağrı Başlatma Trafiği (%)
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, 2020 3. Çeyrek
48
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
İşbu pazar analizinde yapılan değerlendirmeler ışığında tekrarlamak gerekirse; çağrı başlatma
hizmetinin verilebilmesi için işletmecinin aboneye erişim imkânının olması gerekmektedir. Bu
çerçevede çağrı başlatma hizmeti, son kullanıcılara perakende olarak sunulacak hizmetler için
birer girdi mahiyetindedir. Ülkemizde mevcut durumda ülke genelinde sabit şebekeden diğer
işletmecilere çağrı başlatma hizmetini verebilen tek işletmeci Türk Telekom’dur. STH
işletmeciliği yetkilendirmesine sahip olup arama pazarında Türk Telekom ile rekabet eden
işletmeciler olmasına rağmen mevcut durumda diğer işletmecilere ülke çapında çağrı başlatma
hizmeti sunabilen başka bir işletmeci bulunmamaktadır. Yukarıda yer verilen çağrı başlatma
trafiklerine ilişkin yapılan değerlendirmelerin yanı sıra, bir önceki bölümde abone sayısına,
trafiğe ve gelire göre bakılan pazar paylarında da, özellikle iştiraki TTNet’in göstergeleri de
dikkate alındığında, Türk Telekom’un sahip olduğu genel olarak %50 civarındaki pazar
paylarının önemli bir gösterge olduğu düşünülmektedir. Bu bakımdan EPG’ye sahip işletmecinin
tespitine ilişkin olarak diğer kriterlerin de sağlanıp sağlanmadığının detaylı bir şekilde
incelenmesine gerek olmadığı düşünülmekle birlikte; kolayca tekrarlanamayan altyapıların
kontrolü, dikey bütünleşme, ölçek ekonomisi ile potansiyel rekabetin olmaması ve dengeleyici
alıcı gücünün düşüklüğü gibi kriterlere ilişkin yapılan değerlendirmelere aşağıda yer
verilmektedir.
5.2 Kolayca tekrarlanamayan altyapıların kontrolü
İlgili pazarda kolayca tekrar edilemeyen altyapıları kontrol eden bir işletmecinin bulunması ve
alternatif erişim teknolojilerinin olmaması durumu olası rakipler için pazara girişin önünde
önemli bir engel oluşturmaktadır. Bu anlamda, herhangi bir işletmecinin kolayca kurulamayan
bir altyapıya sahip olması, tek başına o pazarda o işletmecinin belirli bir pazar gücüne sahip
olması manasına gelmektedir. Söz konusu altyapının yeniden kurulamaması teknik, ekonomik
ve hukuki nedenlerden kaynaklanabilir.
Ülkemizde geleneksel şebekenin tamamının Türk Telekom’a ait olmasının ve STH
işletmecilerinin kendi abonelerine Türk Telekom’a benzer yapıda ses hizmetleri sunmasına
olanak sağlayan THK hizmetini de sadece Türk Telekom’dan alabilmelerinin; başka bir ifadeyle
toptan seviyede ulusal çapta Türk Telekom’dan başka bir işletmeciden çağrı başlatma ve THK
hizmeti alabilmelerinin mümkün olmamasının, Türk Telekom’un kolayca tekrarlanamayan
altyapı üzerindeki kontrolünü gösteren önemli bir işaret olduğu değerlendirilmektedir.
49
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
5.3 Dikey Bütünleşme
Dikey bütünleşik işletmeciler genellikle üretim zinciri içindeki farklı katmanlarda farklı alt
teşebbüsleri aracılığıyla faaliyet gösteren işletmecilerdir. Dikey bütünleşik bir işletmeci, üst ve
alt pazarların her ikisinde de sahip olduğu konum sayesinde rakiplerinin pazara girişini
engelleyebilme veya rekabeti kısıtlayarak pazar gücünü artırabilme imkânına sahiptir. Bu
kapsamda Türk Telekom, hem kendisine ait ülke geneline yayılmış şebekesi üzerinden perakende
birimine ve kendi iştiraki olan TTNet dahil diğer işletmecilere toptan çağrı başlatma hizmeti
sunmakta, hem de kendi dikey bütünleşik yapısı içerisinde son kullanıcılarına söz konusu şebeke
üzerinden perakende hizmet sunmaktadır. Bu şekilde kendi altyapısını kurarak toptan ve
perakende seviyede hizmet sunabilen alternatif işletmecilerin sayısı ya da faaliyet alanı oldukça
sınırlıdır. Dolayısıyla, dikey bütünleşik yapısıyla toptan seviyede şebeke altyapısına sahip olan
Türk Telekom’un, ilişkili perakende sabit ses hizmetleri pazarında hem kendisi, hem de iştiraki
olan TTNet vasıtasıyla hizmet sunması, önemli bir rekabet avantajına sahip olmasını mümkün
kılmaktadır.
5.4 Ölçek Ekonomisi
Ölçek ekonomisi, çıktı miktarının artması ile ortalama maliyetlerin düştüğü bir yapıyı ifade
etmektedir. Bu durum özellikle teknolojiye dayalı üretim yapılan ve değişken maliyetlere kıyasla
sabit maliyetlerin çok yüksek olduğu pazarlarda görülmektedir. Sabit haberleşme sektörü de
ölçek ekonomisinin oluşmasına imkân tanıyan sektörlerden birisidir. Zira, aboneler tarafından
kullanılan ses dahil sabit hizmetlerin kesintisiz ve sürdürülebilir sağlanmasını teminen muhtelif
yatırımlar yapılmakta, çeşitli cihaz ve ekipmanların yenilenmesi yoluna gidilmektedir.
Dolayısıyla, mevcut kurulu sabit şebekenin sağladığı kapasitenin kullanım oranına/miktarına
bağlı olarak sunulan hizmet başına düşen birim maliyet farklılaşabilmektedir. Örneğin ülke
geneline kurulu şebekenin yoğun bir şekilde kullanılarak kapasite kullanımının artması sonucu
sabit maliyetler değişmemekle birlikte, Türk Telekom’un sunduğu hizmetlerin ortalama
maliyetlerinde düşüşler ortaya çıkmaktadır. Ölçek ekonomisinin doğal bir sonucu olarak ortaya
çıkan söz konusu maliyet avantajının genel olarak Türk Telekom’un rekabetçi gücü üzerinde
olumlu etkisi bulunmaktadır. Bu nedenle, Türkiye’de mevcut durum itibarıyla yerleşik sabit
şebekenin sahibinin Türk Telekom olması dolayısıyla, Türk Telekom’un mevcut ölçek
ekonomileri ve altyapısının büyüklüğü de dikkate alındığında alternatif işletmecilerin ortalama
50
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
maliyetler açısından Türk Telekom ile rekabet edecek düzeyde hizmet sağlayabilmesi kısa ve
orta vadede mümkün görünmemektedir.
5.5 Potansiyel Rekabetin Olmaması
Potansiyel rekabet, yeni işletmecilerin ilgili pazara giriş imkânını ifade etmektedir. Potansiyel
rekabetin varlığı, mevcut rakiplerin sayısı etkin bir rekabete yol açacak seviyede olmasa dahi,
tarife yapılarının rekabetçi bir seviyede belirlenmesine yol açabilmektedir. Dolayısıyla etkin
piyasa gücünün tespitinde pazara girişte karşılaşılan zorlukların düzeyi ve çeşidi önem
kazanmaktadır.
Çağrı başlatma hizmetinin verilebilmesi için işletmecinin aboneye erişim olanağının bulunması
gerekmektedir. Söz konusu erişim hizmeti sabit şebeke işletmecisinin ülke geneline yayılmış
bakır kablosuna alternatif kabloların son kullanıcıların ikametgâhına kadar yeniden döşenmesi
yoluyla sunulabileceği gibi diğer alternatif altyapıların kullanılması yoluyla da
gerçekleşebilmektedir. Bu kapsamda, ilgili pazarda potansiyel rekabetin olup olmadığı
hususunun değerlendirilmesinde; mevcut ve yakın zamanda gerçekleşmesi öngörülen teknolojik
gelişmelerin de analize dâhil edilmesi önem taşımaktadır. Daha önce de yer verildiği üzere,
pazarda kolayca tekrar edilemeyen altyapıları kontrol eden bir işletmecinin bulunması ve
alternatif erişim teknolojilerinin olmaması ya da sınırlı olması gibi durumlar rakip işletmeciler
için önemli bir engel oluşturmaktadır.
İşbu pazar için alternatif erişim teknolojileri ile aboneye erişim olanakları incelendiğinde; kablo
TV şebekesinin yaygın olması ve söz konusu şebeke üzerinde gerekli yatırımların yapılması
durumunda, bakır kabloya en önemli alternatif olabileceği düşünülmektedir. Ancak daha önce de
ifade edildiği üzere, ülkemizde kablo TV şebekesinin yaygınlığının düşük olduğu ve kablo TV
şebekesi üzerinden faaliyet gösteren ve kablo TV şebekesine yatırım yapan işletmecilerin
sayısının az olduğu göz önünde bulundurulduğunda, bu şebekenin Türk Telekom’un şebekesine
alternatif potansiyel rekabeti doğuracak bir nitelik kazanmasının kısa vadede güç olacağı
değerlendirilmektedir.
Alternatif şebekelerin varlığının dışında, ilgili pazarda etkin rekabet, perakende pazardaki
gelişmelerden kaynaklanan, direkt olmayan kısıtların toptan seviyede EPG’ye sahip işletmeciler
üzerinde yeterli rekabetçi baskı yarattığı durumlarda da desteklenmiş olmaktadır. Bu açıdan
51
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
değerlendirildiğinde işbu pazarın, elektronik haberleşme hizmetleri pazarının bir başka alt pazarı
olan mobil pazardaki gelişmelerden de etkilenmesi olağandır. Başka bir ifadeyle abone, sabit
hattan bir çağrıyı başlatmak yerine, kendi mobil hattı ile çağrısını başlatabilme ya da OTT
hizmetini (yönetilemeyen VoIP) kullanma tercihinde bulunabilmektedir. Ancak daha önce de yer
verildiği üzere, pratikte her iki durumda da ilgili pazardaki iç dinamikler de hesaba katıldığında,
EPG’ye sahip sabit şebeke işletmecisinin pazar gücünü genel anlamda önemli ölçüde kısıtlayacak
kadar yeterli bir baskının kısa ve orta vadede söz konusu olmayacağı değerlendirilmektedir.
5.6 Dengeleyici Alıcı Gücünün Düşüklüğü
İlgili pazarda faaliyet gösteren işletmecilerin müşterilerden bağımsız hareket edebilme gücüne
sahip olması, söz konusu işletmecilerin pazar gücünü artırıcı bir sonuç doğurmaktadır. Buna
karşın, pazarda belirli bir seviyede pazarlık gücüne sahip müşterilerin bulunması, ilgili pazarda
faaliyet gösteren işletmecilerin bağımsız şekilde hareket edebilme kabiliyetini kısıtlamaktadır.
Söz konusu pazarlık gücü, müşterinin büyüklüğünden veya pazara arz yapan işletmeciye
sunacağı diğer avantajlardan (örneğin; diğer pazarlara daha kolay erişim imkânı vb.)
kaynaklanabilmektedir. Geçiş maliyetlerinin yüksekliği ve pazara giriş önünde engeller
bulunması, talep yönünde bulunan müşterilerin pazarlık gücünü azaltan unsurlardır. Dengeleyici
alıcı gücünün varlığından söz edebilmek için bir fiyat artışı ya da fiyat artışı tehdidi oluştuğunda
müşterilerin (makul bir zaman içerisinde) diğer alternatiflere geçebilme olanağına sahip olmaları
gerekmektedir.
Bu çerçevede değerlendirildiğinde, ilgili pazarda bir fiyat artışı karşısında STH işletmecilerinin
alternatif bir altyapı kurma ya da diğer alternatif işletmecilerden hizmet alma olanağının çok
düşük olması nedeniyle, ilgili pazarda Türk Telekom’un lehine dengeleyici alıcı gücünün çok
düşük olduğu değerlendirilmektedir.
5.7 İleriye Dönük Değerlendirmeler
İlgili hizmet/ürün pazarında değerlendirildiği üzere, sabit şebekede çağrı başlatma hizmetinin
talep ve arz yönlü ikame imkânının düşük olması, ayrıca pazara girişin güç olması, pazar
paylarında yıllar itibariyle süre gelen gelişim ve potansiyel rekabetin olmaması Türk Telekom’un
kısa ve orta vadede pazar gücünü koruyacağını göstermektedir. Bununla birlikte, işbu pazar
kapsamında düzenlenen THK yönteminin yanı sıra VoIP teknolojisi ile sunulan hizmetlerin
52
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
yaygınlaşması ile birlikte bu yöntemlerle sunulan hizmetlerin de pazar payının giderek artacağı
değerlendirilmektedir.
Öte yandan, tekrar etmek gerekirse, geleneksel altyapıya alternatif olabilecek kablo TV
şebekesinin ülkemizde Türk Telekom üzerinde henüz önemli ölçüde rekabetçi bir baskı
oluşturmadığı, ülkemizde sadece 24 şehirde kablo TV hizmetinin sunulması ve kablo TV
şebekesine ilişkin devam eden çok büyük yatırımların bulunmaması nedeniyle oldukça sınırlı
rekabetçi etkilerinin olduğu değerlendirilmektedir. Netice itibariyle, alternatif bir sabit şebeke
kurulmasının hem maliyetli olması, hem de zaman alması gibi hususlar göz önüne alındığında
kısa ve orta vadede sabit şebekede çağrı başlatma pazarında Türk Telekom’un gücünü
koruyacağı değerlendirilmektedir.
53
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
6 EPG’YE SAHİP İŞLETMECİLERİN BELİRLENMESİ
İlgili pazardaki rekabet seviyesinin analiz edilmesini teminen ele alınan kriterlere ilişkin olarak
yukarıda yapılan değerlendirmeler çerçevesinde, Kurumumuz tarafından işbu doküman
kapsamında yapılan düzenlemelerin; başka bir ifadeyle getirilen yükümlülüklerin, dönemler
içerisinde ilgili perakende pazar üzerinde olumlu etkileri olduğu gözlemlenmekle birlikte, STH
işletmecilerinin pazar paylarının henüz istikrar kazanamadığı, rekabetçi dengeye ulaşamadığı
anlaşılmaktadır. Türksat Kablo TV şebekesinin ise, hem pazar payları hem de ülkemizde hizmet
sunduğu alan bakımından sınırlı kaldığı görülmektedir. Diğer taraftan, henüz rekabetçi seviyelere
inmemiş olan (%50 civarı) pazar payları ve özellikle iştiraki olan TTNet’in STH işletmecilerinin
içerisinde yer aldığı göz önünde bulundurulduğunda, ülke genelindeki alt yapının sahibi olarak
Türk Telekom’un bu ekonomik gücünü kısa ve orta vadede koruyacağı beklenmektedir. Netice
itibariyle, işbu sabit şebekede çağrı başlatma pazarında Türk Telekom’un EPG’ye sahip işletmeci
olarak belirlenmesi gerektiği değerlendirilmektedir.
54
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
7 EPG’YE SAHİP İŞLETMECİYE GETİRİLECEK YÜKÜMLÜLÜKLER
İlgili pazarda EPG’ye sahip işletmecinin/işletmecilerin tespit edilmesi, söz konusu pazarda etkin
rekabet ortamının bulunmadığının bir kanıtı olarak görülmekte ve yapılan pazar analizinde
ulaşılan sonuçlara göre etkin rekabetin tesisi, korunması ve devamı açısından gerekli görülen
tedbirlerin alınması gerekmektedir. Bu bağlamda, öncelikle tanımlanan ilgili pazarlardaki
EPG’ye sahip işletmecinin/işletmecilerin rekabeti olumsuz etkileyebilecek olası uygulamalarının
ve bu uygulamalar sonucunda ortaya çıkabilecek olası rekabet sorunlarının belirlenmesi
gerekmektedir. Sonrasında ise EPG’ye sahip işletmecinin/işletmecilerin rekabeti bozucu
uygulamalarının önüne geçilmesini hedefleyen orantılı tedbir ve yükümlülüklerin belirlenerek
uygulanmasının yerinde olacağı düşünülmektedir. Bu kapsamda, ilk olarak incelenen pazardaki
rekabet problemine yol açabilecek uygulamaların değerlendirilmesi, alınacak düzenleyici
tedbirlerin tespiti açısından önem arz etmektedir.
Genel anlamda rekabet politikaları çerçevesinde işletmecilerin rekabeti kısıtlayıcı uygulamaları
temelde rakipleri dışlayan fiyat dışı uygulamalar (düşük kalitede hizmet sunma, erişim taleplerini
reddetme ya da erteleme taktikleri uygulama gibi) ile fiyata dayalı uygulamaların yanı sıra son
kullanıcıların aleyhine (aşırı fiyat belirleme, düşük kalite gibi) uygulamalar olarak da ortaya
çıkmaktadır.
Ortaya çıkabilecek rekabet sorunları arasında; EPG’ye sahip işletmecinin/işletmecilerin ilgili
pazarda sahip olduğu gücü kullanarak rakip işletmecilere toptan pazarda hizmet sunmaması veya
işletmecilerin hizmet sunabilmeleri açısından vazgeçilmez nitelikteki unsurlara erişimine izin
vermemesi, sunacağı hizmetin ücretini yüksek belirlemesi, fiyat sıkıştırması yapması, makul ve
kabul edilebilir olmayan koşullar öne sürmesi, perakende düzeydeki iştiraki/birimi ile diğer
işletmeciler arasında ayrım gözetmesi gibi yollarla ilgili pazara giriş engeli oluşturabileceği veya
alternatif işletmecilerin EPG’ye sahip işletmecinin perakende iştiraki/birimi ile rekabet
edebilmelerini engelleyebileceği düşünülmektedir. Söz konusu rekabete aykırı davranışlar ile
rakip işletmecilerin pazara girişleri engellenmekte ve EPG’ye sahip işletmecinin, ilgili pazardaki
gücünü kullanarak perakende düzeyde hizmet sunacak işletmecilere vereceği hizmetleri yüksek
fiyattan ücretlendirme veya düşük kalitede hizmet sunma gibi uygulamalar içine girerek son
kullanıcıların refahının azalmasına neden olabileceği değerlendirmektedir.
55
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
Hem sabit şebekede çağrı başlatma pazarında hem de perakende sabit telefon hizmetlerinde
faaliyet gösteren Türk Telekom’un, çağrı başlatma pazarında sahip olduğu gücü kullanarak
perakende pazarda rakiplerini dışlayıcı rekabet politikaları izlemesi ve ayrıca toptan pazarda
müşterileri olan işletmecilere (aynı zamanda perakende pazarda rakipleri olan işletmecilere) aşırı
fiyatla ve/veya düşük kalitede çağrı başlatma hizmeti sunmak istemesi ihtimal dâhilindedir. Bu
kapsamda, işbu pazarda EPG’ye sahip olan Türk Telekom’un uygulayabileceği rekabeti
kısıtlayıcı davranışlara aşağıda kısaca değinilmektedir:
Dikey Güç Aktarma: Türk Telekom’un toptan pazardaki pazar gücünü dikey olarak
ilişkili diğer bir pazara aktarması durumunda ortaya çıkmaktadır. Dikey güç aktarımının
başarılı olduğu durumlarda, Türk Telekom hem toptan hem de perakende pazarda pazar
gücüne sahip olmaktadır. Dikey güç aktarma fiyata dayalı ve fiyat dışı uygulamalar ile
gerçekleştirilebilmektedir.
o Fiyat dışı uygulamalar: Türk Telekom çağrı başlatma pazarında EPG’ye sahip
işletmeci olarak bu pazarda sahip olduğu pazar gücünü kullanarak ayrımcılık
yapmak, hizmetin sunumunda geciktirici taktikler uygulamak, hizmetlerin paket
halinde veya bir arada alınmasını zorunlu tutmak gibi şartlar öne sürerek rekabet
ihlâlleri uygulayabilir.
o Fiyata dayalı uygulamalar: Türk Telekom çağrı başlatma pazarında EPG’ye
sahip işletmeci olarak aşırı fiyat, fiyat ayrımcılığı ve çapraz sübvansiyon gibi
çeşitli fiyata dayalı uygulamalarla rakiplerini pazarın dışına itebilir.
Aşırı fiyat: EPG’ye sahip yerleşik işletmeci tarafından, rakipleri olan
müşterilerine sundukları çağrı başlatma hizmetleri için aşırı fiyat
uygulamaları söz konusu olabilmektedir.
Fiyat sıkıştırması: Yerleşik işletmecilerin toptan seviyede müşterileri
iken aynı zamanda perakende seviyede rakipleri konumunda olan
alternatif işletmecilerin hizmet sunabilmeleri, anılan işletmecilerden çağrı
başlatma hizmetlerini alabilmelerine bağlıdır. Dolayısıyla söz konusu
işletmeciler için toptan girdi niteliğinde olan çağrı başlatma ücretinin
seviyesi önemlidir. Söz konusu ücret kalemlerinin maliyetlerin çok
üzerinde belirlenmesi ya da başka bir ifadeyle aşırı fiyat uygulanması,
alternatif işletmecilerin maliyetlerini arttıracak ve rekabet edebilme
56
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
güçlerini azaltarak nihayetinde pazardan dışlanmalarına sebep
olabilecektir.
Fiyat ayrımcılığı: EPG’ye sahip yerleşik işletmeci, çağrı başlatma
pazarında sahip olduğu gücü kullanarak perakende pazarda rakiplerini zor
durumda bırakabilecek şekilde fiyat ayrımcılığı yapabilmektedir. EPG’ye
sahip işletmeci rakiplerine, kendisine/iştirakine sağladığı koşullarla çağrı
başlatma hizmeti sağlamayacak olursa diğer işletmecilerin maliyetleri ve
dolayısıyla perakende tarifeleri artacaktır.
Çapraz sübvansiyon: İşletmecilerin faaliyetleri arasında sübvansiyon
yapması rekabete aykırı bir durum olarak değerlendirilmezken, sabit
işletmecilerin EPG’ye sahip oldukları çağrı başlatma hizmetinden elde
ettikleri aşırı gelirle, rekabete açık olan perakende pazardaki kayıplarını
karşılamaları halinde rekabet ihlaline konu bir durum söz konusu
olabilecektir.
Yukarıda yer verilen rekabet aksaklıklarının; rakiplerin maliyetlerinin artırılması, rakiplerin
satışlarının kısıtlanması ve nihai durumda rakiplerin pazarın dışına itilmesi gibi çeşitli sonuçları
olabilecektir. EHK’nin 4’üncü maddesinde elektronik haberleşme hizmetlerinin yürütülmesinde
ve/veya elektronik haberleşme altyapısı işletiminde ve bu hususlarda yapılacak düzenlemelerde
dikkate alınacak ilkeler genel olarak; ayrım gözetmeme, şeffaflık, maliyet esaslı ücret
belirlenmesi ve herkesin makul bir ücret karşılığında hizmetlerden faydalanmasının sağlanması
olarak sıralanmaktadır. Ayrıca Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 11’inci maddesinde “Kurum, ilgili
pazarda etkin piyasa gücüne sahip işletmecilere, ilgili mevzuattaki hükümler saklı kalmak üzere,
aşağıda yer alan yükümlülüklerden birini, birkaçını veya tamamını getirir…” hükmü yer almakta
olup, anılan Yönetmelik’te EPG’ye sahip işletmecilere getirilebilecek yükümlülükler ilgili
mevzuat hükümleri saklı kalmak kaydı ile aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır:
Şeffaflık,
Referans erişim ve/veya arabağlantı tekliflerinin yayımlanması,
Ayrım gözetmeme,
Hesap ayrımı ve maliyet muhasebesi,
Erişim ve/veya arabağlantı sağlama,
Tarife kontrolüne tabi olma,
57
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
Ortak yerleşim ve
Tesis paylaşımı.
İşbu doküman kapsamında yapılan pazar analizi neticesinde sabit telefon işletmecisi olan Türk
Telekom’un sabit şebekede çağrı başlatma pazarında EPG’ye sahip olduğu tespit edilmiş olup bu
çerçevede, hâlihazırda yürürlükte olan ve yukarıda belirtilen yükümlülüklerin gözden geçirilerek
pazarda görülmesi muhtemel rekabet aksaklıkları ile orantılı düzenleyici tedbirlerin uygulanması
gerekmektedir.
7.1 Erişim ve Arabağlantı Sağlama Yükümlülüğü
Normal şartlar altında rekabetçi bir pazarda, işletmecileri kendi aralarında erişim ve/veya
arabağlantı yapmaktan alıkoyacak engellerin bulunmaması gerekmektedir. Erişim ve
arabağlantıya ilişkin olarak talepte bulunulan işletmeciler, ilke olarak ticari bir temelde iyi niyetli
bir şekilde müzakere etmek durumundadır. Ancak günümüze değin düzenleyici kurumların
yaşadığı tecrübeler bu durumun genellikle mümkün olmadığını, ticari müzakerelerin sonuçsuz
kalabildiğini göstermektedir.
Arabağlantı, teknik ve ekonomik boyutu itibarıyla kapsamlı olan, işletmeciler arasında
uzlaşmazlığa en çok konu olan bir husus olup, bu noktada düzenleyici kurumların müdahaleleri
önem arz etmektedir. Orantılı ve uygun arabağlantı düzenlemeleri işletmecilerin kendi
şebekelerini geliştirmelerini teşvik ederken, optimum olmayan arabağlantı düzenlemeleri pazara
girişleri engelleyebilmekte veya yatırımların yeterince yapılamamasına neden olabilmektedir. Bu
kapsamda, arabağlantı düzenlemelerinin ulusal elektronik haberleşme pazarının gelişmesine etki
eden önemli bir rolü ve önceliği vardır.
Pazara yeni girecek işletmecilerin faaliyete geçebilmesi ve hâlihazırda ilgili pazarda faaliyet
gösteren işletmecilerin faaliyetlerine devam edebilmesi için Türk Telekom şebekesi üzerinden
çağrı başlatma hizmeti alınması önem taşımaktadır. Bir başka ifadeyle, sabit telefon ses
hizmetleri pazarında son kullanıcılara hizmet sunan STH işletmecilerinin çağrı başlatma
hizmetlerine ilişkin olarak Türk Telekom ile anlaşamamaları halinde son kullanıcılara sabit ses
hizmeti sunumunda Türk Telekom ile etkin bir şekilde rekabet edebilmeleri mümkün
olmayacaktır. Bu itibarla, Türk Telekom’un ilgili pazarda alternatif işletmecilere erişim hizmeti
sunmayı açıkça ya da dolaylı olarak reddederek, dikey bütünleşik yapıda toptan pazardaki
58
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
gücünü perakende pazara aktarmasının ve alternatif işletmecilerin rekabet etmelerini olanaksız
hale getirmesinin önüne geçilebilmesi için Türk Telekom’a erişim ve arabağlantı sağlama
yükümlülüğünün getirilmesi önem arz etmektedir.
EHK’nin 16’ncı maddesinin 2’nci fıkrasında, “... tüm işletmeciler, talep gelmesi halinde
birbirleriyle arabağlantı müzakerelerinde bulunmakla yükümlüdürler. Tarafların
anlaşamamaları halinde Kurum, işletmecilere arabağlantı sağlama yükümlülüğü getirebilir.”
hükmü yer almaktadır. Ayrıca 08.09.2009 tarihli ve 27343 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak
yürürlüğe giren Erişim ve Arabağlantı Yönetmeliği’nin 9’uncu maddesine göre Kurum, bir
işletmecinin arabağlantıya izin vermemesinin veya aynı sonucu doğuracak şekilde makul
olmayan süre ve şartlar ileri sürmesinin, rekabet ortamının oluşumunu engellediğine veya ortaya
çıkacak durumun son kullanıcıların aleyhine olduğuna karar vermesi hâlinde, söz konusu
işletmeciyi arabağlantı yükümlüsü olarak belirleyebilmektedir.
Bununla birlikte, STH işletmecilerinin Türk Telekom’dan çağrı başlatma hizmeti alırken Türk
Telekom şebekesi ve sistemlerine erişimlerinin sağlanması, işletmecilerin Türk Telekom ve diğer
işletmecilerle rekabet edebilmeleri için önem arz eden bir husustur. EHK’nın 15’inci maddesinde
erişimin kapsamı tanımlanmış olup 16’ncı maddesinin birinci fıkrasında; “…Kurum; bir
işletmecinin diğer bir işletmecinin bu Kanunun 15 inci maddesinde belirtilen hususlarda
erişimine izin vermemesinin veya aynı sonucu doğuracak şekilde erişim için makul olmayan süre
ve şartlar ileri sürmesinin, rekabet ortamının oluşumunu engelleyeceğine veya ortaya çıkacak
durumun, son kullanıcıların aleyhine olacağına karar vermesi halinde, söz konusu işletmeciye
diğer işletmecilerin erişim taleplerini kabul etme yükümlülüğü getirebilir.” hükmüne yer
verilmiştir. Kanun hükümlerinin uygulanmasına yönelik olarak, Erişim ve Arabağlantı
Yönetmeliği’nin 7’nci maddesi ve Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 10’uncu maddesinde
çerçevesinde Kurumun ilgili pazarda EPG’ye sahip işletmecileri erişim yükümlüsü olarak
belirleyebileceği ifade edilmiştir.
Bu bağlamda, işbu sabit şebekede çağrı başlatma pazarında EPG’ye sahip işletmeci olarak Türk
Telekom’a erişim ve arabağlantı sağlama yükümlülüklerinin getirilmesi gerekmektedir. Bu
itibarla, Türk Telekom’un çağrı başlatma hizmetlerinin sunumu kapsamında, bu hizmetlerin
sunumunda zorunlu unsur niteliğini haiz olduğu değerlendirilen yardımcı/tamamlayıcı unsurları
da STH işletmecilerine sunması veya kullanıma açması hususunun da erişim yükümlülüğünün
59
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
kapsamında yer aldığı değerlendirilmektedir. Bu çerçevede Türk Telekom’a getirilen erişim ve
arabağlantı sağlama yükümlülüğü kapsamında aşağıda yer verilen yükümlülükler öneme haizdir.
7.1.1 TS ve TÖS Yükümlülüğü
Pazara yeni girecek işletmecilerin, müşteri kazanabilmek için müşterilerine özellikle TS veya
TÖS yöntemleri ile arama yapabilme imkânını sağlamaları gerekmektedir. Söz konusu imkânın
oluşabilmesi için Türk Telekom’un kendi şebekesinde bu iki hizmetin verilebilmesini mümkün
kılması gerekmektedir.
EHK’nın 33’üncü maddesinin birinci fıkrasında “Kurum, işletmecilere taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı
ön seçimi uygulama yükümlülüğü getirebilir. İlgili pazarda etkin piyasa gücüne sahip
işletmeciler, şebekelerinde Kurum düzenlemeleri doğrultusunda taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı ön
seçimi uygulamakla yükümlü kılınabilir.” hükmü yer almaktadır. Ayrıca Erişim ve Arabağlantı
Yönetmeliği’nin 16’ncı maddesinin birinci fıkrasında “Kurum, ilgili pazarda etkin piyasa
gücüne sahip işletmecilere, son kullanıcıların taşıyıcılarını serbestçe seçebilmelerini temin etme
ve bu kapsamda taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı ön seçimi uygulama yükümlülüğü getirebilir.” hususu
hükme bağlanmıştır.
Bu kapsamda sabit şebekede çağrı başlatma pazarında Türk Telekom’a TS ve TÖS
yükümlülüğünün getirilmesi gerekmektedir.
7.1.2 THK Yükümlülüğü
Alternatif işletmecilerin TS ve TÖS yöntemlerine dayalı arama hizmeti ile birlikte abonelere
sabit şebekeye erişim hizmetini de sunabilmesi ve müşterinin tamamen alternatif işletmecinin
müşterisi haline gelmesi, böylece alternatif işletmecilerin yerleşik işletmeciyle rekabet
edebilecek hizmetler sunabilmeleri açısından THK hizmeti sunma yükümlülüğünün erişim
yükümlülüğünün bir türü ve unsuru olarak getirilmesinin önemli ve gerekli olduğu
düşünülmektedir. Bu noktada, sabit şebekede çağrı başlatma pazarında EPG’ye sahip işletmeci
olan Türk Telekom’a THK yükümlülüğünün getirilmesi gerekmektedir.
Getirilen THK yükümlülüğü sayesinde, STH müşterisi olan abonelerin aylık sabit ücretlerini de
alternatif işletmeciye ödeyerek çift fatura alma zorunluluğundan tamamen kurtulmasının yanında
60
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
topyekün ses (erişim ve arama) hizmetlerinin rekabetçi ve farklı paketler dâhilinde sunulmasının
mümkün kılınması da söz konusu olmaktadır. Açıklanan nedenlerle, THK’nın TS ve TÖS
yükümlülüklerini tamamladığı ve bunlarla birlikte perakende ses hizmetlerinin önemli bir
girdisini teşkil ettiği göz önünde bulundurularak işbu pazar kapsamında düzenlenmesi
gerekmektedir.
7.2 Şeffaflık Yükümlülüğü
Şeffaflık yükümlülüğünü, temel olarak erişim ve arabağlantı hususlarında işletmecilerin
muhasebe bilgisi, teknik ayrıntılar, şebeke özellikleri, kullanıma ve hizmet sunumuna ilişkin
koşullar ve fiyatlara ilişkin verilerin ilgili taraflara şeffaf bir şekilde açıklanması şeklinde
tanımlamak mümkündür. Bu tanımdan da anlaşılacağı üzere; şeffaflık ile erişim/arabağlantı
yükümlülükleri arasında doğal bir bağ olduğu söylenebilir.
Ayrıca, şeffaflık yükümlülüğü, erişim/arabağlantı yükümlülüğü gibi ayrım gözetmeme
yükümlülüğünün etkin uygulanabilmesi açısından önem taşımaktadır. Bu kapsamda, ilgili
pazardaki tüm işletmecilerin hangi koşullarda erişim hizmetlerini alabilecekleri kamuoyu
tarafından bilinebilecek ve böylece şeffaflık yükümlülüğü olası rekabete aykırı ayrımcı
uygulamalarının teşhis edilmesinde kritik bir rol oynayabilecektir.
Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 10’uncu maddesi kapsamında da EPG’ye sahip işletmecilere
şeffaflık yükümlülüğü getirilebileceği hüküm altına alınmıştır. Ayrıca, Erişim ve Arabağlantı
Yönetmeliği’nin ‘Referans erişim teklifleri ve şeffaflık’ başlıklı 11’inci maddesinde Kurumun
ilgili pazarda EPG’ye sahip işletmecilere, “teknik özellikler, şebeke özellikleri, tedarik ve
kullanıma ilişkin hüküm ve koşullar ile ücretler gibi belirli bilgileri aleni hâle getirme
yükümlülüğü” getirebileceğine yer verilmektedir.
Dolayısıyla, sabit şebekede çağrı başlatma pazarında EPG’ye sahip olduğu tespit edilen ve
arabağlantı sağlama yükümlülüğü de getirilen Türk Telekom’un şeffaflık yükümlülüğüne tabi
olması gerekmektedir.
Öte yandan, STH işletmecilerinin ilgili pazarda hangi koşullarda hizmet alacaklarını bilmelerinin
yanı sıra pazardaki rekabet açısından önemli bir husus olan hizmet seviyesi parametrelerini
bilmelerinin de önemli olduğu düşünülmektedir. Bu nedenle şeffaflık yükümlülüğü kapsamında
61
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
Türk Telekom tarafından, temel performans göstergelerinin işletmeci bazındaki ortalama
değerlerinin, işletmeciler arasında kıyas yapılabilmesine imkan tanıyacak şekilde, Kurum
tarafından aksi belirtilmediği sürece, üçer (3) aylık dönemler için müteakip ayın sonuna kadar
hazırlanarak kendi internet sayfaları üzerinden bir sonraki döneme kadar kamuoyu ile
paylaşılması gerektiği değerlendirilmektedir.
7.3 Referans Erişim ve/veya Arabağlantı Teklifleri Hazırlama ve Yayımlama
Yükümlülüğü
Sektörde rekabetin sağlanması açısından en önemli hizmetler arasında arabağlantının olduğu
düşünüldüğünde, tam rekabet ortamının sağlanmasını teminen, sektöre yeni girecek işletmeciler
bakımından arabağlantı koşullarının açık ve anlaşılır bir şekilde belirlenmesi büyük önem arz
etmektedir. Dolayısıyla, işletmeci tarafından hazırlanacak ve Kurum tarafından onaylanacak olan
referans arabağlantı teklifleri, sunulan hizmete ilişkin usul, esas ve ücretlerin belirlenmesinde
önemli ve kritik bir role sahiptir. Zira referans arabağlantı teklifinin yayımlanması kapsamında
pazara yeni giren işletmecilerin erişim yükümlüsü işletmeciler ile yapacakları arabağlantı
anlaşmalarındaki belirsizlikler asgariye indirilerek bu işletmecilerin ileriye yönelik plan
yapabilmeleri sağlanmış olmaktadır.
Referans arabağlantı tekliflerinin hazırlanması ve yayımlanmasıyla ilgili olarak EHK’nın
19’uncu maddesinin 1’inci fıkrasında “Kurum, erişim yükümlüsü işletmecilere referans erişim
teklifi hazırlama yükümlülüğü getirebilir. Kurum tarafından referans erişim teklifi hazırlama
yükümlülüğü getirilen işletmeciler, bu yükümlülüğün getirildiği tarihten itibaren üç ay içerisinde
söz konusu teklifleri Kurumun onayına sunmakla yükümlüdürler” hükmü yer almaktadır.
Buna ilaveten Erişim ve Arabağlantı Yönetmeliği’nin 11’inci maddesinin 2’inci fıkrasında ise
“Kurumun ilgili pazarda etkin piyasa gücüne sahip işletmecilere arabağlantıyı da içerecek
şekilde referans erişim teklifleri hazırlama yükümlülüğü getirebileceği ve referans erişim teklifi
hazırlama yükümlülüğü getirilen işletmecinin, söz konusu yükümlülüğün getirildiği tarihten
itibaren en geç üç ay içinde referans erişim teklifini hazırlayarak Kuruma göndermekle yükümlü
olduğu” ifade edilmektedir.
Öte yandan, STH işletmecilerinin teknik ayrıntılar, şebeke özellikleri, koşullar ve fiyatlar dışında,
Türk Telekom’dan alacakları sabit şebekeden çağrı başlatma hizmetlerine yönelik hizmet
62
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
seviyesi taahhütleri hususunda eksiksiz bilgilendirilmeleri de önem arz etmektedir. Böylece sabit
arama pazarında birbirleri ile rekabet eden STH işletmecilerinin Türk Telekom’dan alacakları
sabit şebekeden çağrı başlatma hizmetinin kalitesine ilişkin eksiksiz ve tam olarak
bilgilendirilmeleri sağlanabilecektir. Bu itibarla işbu yükümlülük kapsamında Türk Telekom’un
Kurumumuz tarafından onaylanacak hizmet seviyesi taahhütleri ile bu taahhütlerin yerine
getirilmemesi durumunda uygulanacak cezai şart ve yaptırımlara referans arabağlantı teklifinde
yer verilmesi gerekmektedir.
Bu çerçevede değerlendirildiğinde, sabit şebekede çağrı başlatma pazarında EPG’ye sahip
olduğu tespit edilen Türk Telekom’a referans arabağlantı teklifi hazırlama ve yayımlama
yükümlülüğünün getirilmesi gerekmektedir.
7.4 Ayrım Gözetmeme Yükümlülüğü
Etkin rekabet ortamının sağlanması açısından büyük öneme sahip olan ayrım gözetmeme
yükümlülüğüne ilişkin olarak EHK’nin 16’ncı maddesinin beşinci fıkrasında;
“Kurum, erişim yükümlüsü işletmecilere, diğer işletmecilerin makul erişim taleplerini,
bu Kanun hükümleri çerçevesinde karşılamalarına yönelik olarak eşitlik, ayrım
gözetmeme, şeffaflık, açıklık, maliyet ve makul kâra dayalı olma yükümlülükleri ile
erişim hizmetlerini kendi ortaklarına, iştiraklerine veya ortaklıklarına sağladıkları ile
aynı koşul ve kalitede sunma yükümlülüğü getirebilir.”
hükmü yer almaktadır. Söz konusu yükümlülük, Erişim ve Arabağlantı Yönetmeliği’nin 10’uncu
maddesinde;
“Kurum, ilgili pazarda etkin piyasa gücüne sahip işletmecilere, elektronik haberleşme
hizmetlerini sağlamak için kendi kullandıkları veya üçüncü şahısların elektronik
haberleşme hizmetlerini sunmak için gereksinim duydukları hizmetleri, söz konusu
hizmetleri talep edenlere; ayrım gözetmeksizin ve kendi ortaklarına, iştiraklerine veya
ortaklıklarına sağladıkları ile aynı koşul ve kalitede temin etme yükümlülüğü
getirebilir.”
şeklinde tanımlanmaktadır.
Pazarda rekabet aksaklıklarının önlenmesi ve etkin rekabet ortamının sağlanması açısından ayrım
gözetmeme yükümlülüğü büyük önem taşımaktadır. EPG’ye sahip işletmecilerin, özellikle sabit
şebekede çağrı başlatma pazarı gibi dikey olarak bütünleşmiş oldukları pazarlarda, rekabet
63
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
ettikleri ve ayrıca hizmet sağladıkları işletmecilere kendi iç (perakende) birimlerine uyguladığı
şartlarda hizmet sunmaları gerekmektedir. Zira söz konusu işletmecilerin ilgili pazarlarda
rekabeti bozucu ayrımcı uygulamalara başvurması, alternatif işletmecilerden bir takım bilgileri
saklamak ya da bazı bilgileri ayrımcı bir şekilde kullanmak suretiyle pazardaki rekabeti kendi
lehlerine bozması, alternatif işletmecilere düşük kalitede hizmet sunmaları veya işletmecilere
kabul edilemeyecek koşullar sunmaları mümkündür. Bu kapsamda, hem toptan pazarda STH
işletmecilerine çağrı başlatma hizmeti sunan hem de sabit ses pazarında STH işletmecileriyle
rekabet eden Türk Telekom’un, STH işletmecilerine dezavantajlı koşullarda hizmet sunması
durumunda, STH işletmecilerinin ilgili pazarda Türk Telekom ile rekabet edebilmeleri olanaksız
hale gelebilecektir. Bu itibarla, STH işletmecilerinin yerleşik işletmecinin kendi perakende
birimine uyguladığı şart ve koşullarda hizmet almalarının sağlanması gerekmektedir.
Bu kapsamda, sabit şebekede çağrı başlatma pazarında EPG’ye sahip olan Türk Telekom’a ayrım
gözetmeme yükümlülüğünün getirilmesi gerekmektedir. Ayrım gözetmeme yükümlülüğü
kapsamında; Türk Telekom’un kendi perakende birimi/iştiraki ile diğer STH işletmecilerine
çağrı başlatma hizmeti ile bu hizmetin sunumunda zorunlu unsur niteliğini haiz olduğu
değerlendirilen yardımcı/tamamlayıcı unsurları, aksini gerektiren objektif durumlar saklı kalmak
kaydıyla, ayrım gözetmeksizin ve eşit şartlar altında sunması gerekmektedir.
Dolayısıyla ayrım gözetmeme yükümlülüğü, Türk Telekom’un sunduğu hizmetlerin kendi
perakende birimine ve diğer STH işletmecilerine eşdeğer kalitede sunulmasını ve perakende sabit
ses hizmetlerinin sunumunda kritik öneme sahip bilgiler ile zorunlu unsur niteliğini haiz yardımcı
hizmetlerin aynı koşullarda tüm STH işletmecileri ile paylaşılmasını kapsamaktadır. Bu şekilde
yerleşik işletmecinin perakende biriminin veya iştirakinin herhangi bir zamanlama avantajı elde
etmelerinin önüne geçilmesi büyük önem taşımaktadır. Yerleşik işletmecinin toptan pazarda
sunduğu hizmetlerde yapmayı planladığı değişiklikleri ve/veya sunmayı planladığı yeni
hizmetleri ve söz konusu hizmetlere ilişkin tarife değişikliklerini ve kampanyalara ilişkin bilgileri
kendi perakende birimlerine daha önce vermek suretiyle perakende pazardaki rakiplerine karşı
bir avantaj sağlaması muhtemeldir. Bu itibarla, Türk Telekom tarafından, tüm STH
işletmecilerinin yeni ürünler/hizmetler ile tarifelere/kampanyalara yönelik gerekli teknik
düzenlemeleri ve pazarlama, reklam vs. çalışmalarını tamamlayarak eşit koşullarda rekabet
edebilmelerini teminen ayrım gözetmeme yükümlülüğü kapsamında, aksi Kurum tarafından
belirtilmediği sürece;
64
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
İlgili pazarda yeni sunulacak ürünlere/hizmetlere ilişkin teknik bilgilerin, hizmet
sunumuna ilişkin koşul ve şartların ve hâlihazırda sunulan hizmetlere ilişkin yapılacak
teknik değişikliklerin yürürlüğe girmeden en az 2 ay öncesinde,
İlgili pazarda daha önce sunulmaya başlanılan toptan ürün/hizmetlere ilişkin yapılacak
tarife değişikliklerinin veya kampanyaların yürürlüğe girmeden en az 1 ay öncesinde
kamuoyuna duyurulması gerekmektedir. Bununla birlikte, bu süreler Kurum tarafından olay
bazında yapılacak değerlendirmeler neticesinde, tüketici ve pazardaki işletmecilerin menfaatleri,
STH işletmecilerinin gerekli değişiklikleri yapabilmeleri için sürenin yeterli olup olmaması,
yapılması muhtemel yatırımlara ve pazardaki rekabete olası etkileri vb. hususlar göz önüne
alınarak uzatılabilecek ya da kısaltılabilecektir.
Öte yandan, yerleşik işletmecinin perakende pazarda rekabetçi bir unsur olan hizmet seviyesi
parametreleri üzerinden de kendi perakende birimine ayrımcılık yapmak suretiyle rekabetçi bir
avantaj kazandırması mümkündür. Yerleşik işletmecinin belirlenen hizmet seviyesi taahhütleri
kapsamında STH işletmecilerine hizmet sunması, kendi perakende birimine ayrımcı
uygulamalarla avantaj sağlamasının önüne geçmesini tek başına engelleyebilecek bir husus
değildir. Bu noktada gerçekleşen temel performans göstergeleri yerleşik işletmecinin ayrımcılık
yapıp yapmadığının tespitinde kullanabilen önemli bir husus olarak ortaya çıkmaktadır. Bu
itibarla, Türk Telekom’un tüm işletmecilere sunduğu sabit şebekede çağrı başlatma hizmetlerine
ilişkin rekabete aykırı ayrımcı uygulamalarının Kurum tarafından tespitinin kolaylaştırılması
açısından; hizmet seviyesi taahhütlerine ilişkin işletmeci bazında gerçekleşme değerlerini içeren
temel performans göstergelerinin, Kurum tarafından aksi belirtilmediği sürece, üçer (3) aylık
dönemler için müteakip ayın sonuna kadar Kuruma gönderilmesi gerektiği
değerlendirilmektedir.
7.5 Tarife Kontrolüne Tabi Olma Yükümlülüğü
Tarife kontrolüne tabi olma yükümlülüğü, farklı yöntemlere ve ilkelere göre uygulanabilmekte
olup bu yöntemlerin belirlenmesinde ilgili pazar kapsamındaki rekabetçi endişelerin göz önüne
alınması gerekmektedir. Diğer bir ifadeyle, tarife kontrolü yükümlülüğü EPG’ye sahip
işletmecinin faaliyet gösterdiği pazardaki rekabet aksaklığına neden olan problemin büyüklüğü
ile orantılı olmalıdır. Örneğin rekabet düzeyi EPG’ye sahip işletmecinin aşırı fiyatlama
yapmasını önleyecek düzeyde değilse, ya da alternatif işletmecilerin erişim hizmetini diğer
kaynaklardan karşılayabilme imkânı çok sınırlıysa veya yoksa tarife kontrolü yükümlülüğü
65
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
çerçevesinde işletmeciye tarifelerini maliyet esaslı belirleme yükümlülüğü getirilebilecektir. Bu
yöntem ile yerleşik işletmecilerin toptan pazarlarda aşırı fiyat uygulamalarının önüne
geçilebilmekte ve alternatif işletmecilerin perakende pazarlarda rekabet edebilmesinin önü
açılmaktadır.
Bu kapsamda, EHK’nin “Kurum, erişim yükümlüsü işletmecilere, erişim tarifelerini maliyet
esaslı olarak belirleme yükümlülüğü getirebilir” şeklindeki 20’nci maddesinin ilk fıkrası, Erişim
ve Arabağlantı Yönetmeliği’nin “Erişim Tarifelerinin Kontrolü” başlıklı 12’nci maddesinin 2’nci
fıkrasındaki “Kurum, ilgili pazarda etkin piyasa gücüne sahip işletmecilere, erişim tarifelerini
maliyet esaslı olarak belirleme yükümlülüğü getirebilir” hükmü ile gerekmektedir. Söz konusu
tarife düzenlemelerinin uygulama detaylarının belirlenmesinde başta Erişim ve Arabağlantı
Yönetmeliği’nin 7 ve 12’nci maddeleri olmak üzere ilgili mevzuat çerçevesinde yapılacak
Kurum düzenlemeleri belirleyici olacaktır.
EHK’nin 20’nci maddesinin 1’inci fıkrası ile “Kurum, erişim yükümlüsü işletmecilere, erişim
tarifelerini maliyet esaslı olarak belirleme yükümlülüğü getirebilir. Kurum tarafından talep
edilmesi halinde yükümlü işletmeciler erişim tarifelerinin maliyet esaslı belirlendiğini ispat
etmek zorundadır.” hususu hükme bağlanmıştır. Erişim ve Arabağlantı Yönetmeliği’nin 12’nci
maddesinde ise Kurumun ilgili pazarda etkin piyasa gücüne sahip işletmecilere, erişim
tarifelerini maliyet esaslı olarak belirleme yükümlülüğü getirebileceği hüküm altına alınmıştır.
Bu açıklamalar ışığında ve Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 10’uncu maddesi çerçevesinde
getirilecek tarife kontrolüne tabi olma yükümlülüğü kapsamında Türk Telekom tarafından ilgili
pazarda sunulan erişim ya da arabağlantı ürünlerinin/hizmetlerinin ücretlerinin maliyet esaslı
olarak belirlenmesi gerekmektedir.
o Fiyat Sıkıştırması Yükümlülüğü
Tarife kontrolüne tabi olma yükümlülüğünün özel bir türü olan fiyat sıkıştırması yükümlülüğü,
rakip işletmecilere yaşanılabilir (rekabet etmeye elverişli) bir alan kalmasını teminen EPG’ye
sahip işletmecinin toptan ve perakende ücretleri arasında marj bırakılmasını ve alternatif
tarifelerin ortaya çıkmasını sağlamaya yönelik bir yükümlülüktür. Daha açık bir ifadeyle fiyat
sıkıştırması, üst (ilgili toptan, upstream) pazarda EPG’ye sahip olan ve rakiplerine toptan
seviyede ürün/hizmet sağlayan dikey bütünleşik bir işletmecinin söz konusu toptan
ürün/hizmetlerin veya perakende pazarda sunduğu ilgili ürün/hizmetlerin fiyatlarını rakiplerinin
66
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
kâr edemeyeceği şekilde belirlemesi durumunu ifade etmektedir. Toptan ve ilişkili perakende
fiyatlar arasındaki farkın alt (ilgili perakende, downstream) pazarda faaliyet yürüten etkin bir
işletmeciye pozitif kâr marjı bırakmaması, söz konusu işletmecilerin dikey bütünleşik (EPG
sahibi) işletmecinin perakende tarifelerini ekonomik olarak tekrar edememesi durumuna karşılık
gelmektedir. Bu yükümlülüğü sağlamaya dönük getirilen fiyat sıkıştırması testi ise EPG’ye
sahip işletmecinin sunduğu belirli bir perakende ürün/hizmet ya da ürün/hizmet gruplarının
fiyatının, o hizmetin (alternatif işletmecilerce kârlı bir biçimde) sunulması için gerekli olan
bütün maliyetlerin toplamından büyük olduğunun belirlenmesi için yapılmaktadır.
EHK’nin “Tarifelerin Düzenlemesi” başlıklı 13’üncü maddesinin ikinci fıkrasının (c) bendine
göre işletmecinin ilgili pazarda etkin piyasa gücüne sahip olduğunun belirlenmesi halinde;
Kurum, fiyat sıkıştırması, yıkıcı fiyatlandırma gibi rekabeti engelleyici tarifelerin önlenmesi için
gerekli düzenlemeleri yapar ve uygulamaları denetler. Bu itibarla fiyat sıkıştırması yükümlülüğü,
ilk olarak, 01/07/2014 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere 26/03/2014 tarihli ve 172 sayılı
Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazar Analizi dokümanına
eklenmiştir. Kapsam ve uygulama esasları 09.02.2021 tarihli ve 2021/DK-SRD/36 sayılı Kurul
Kararı ile güncellenen ‘Fiyat Sıkıştırmasının Tespitine, Önlenmesine ve Giderilmesine İlişkin
Usul ve Esaslar’ çerçevesinde yapılan değerlendirmelerde, fiyat sıkıştırması yükümlülüğüne tabi
tutulan EPG’ye sahip işletmeci ve/veya bu işletmecinin dikey ilişkili bir pazarda aynı kontrol
yapısı içinde faaliyet gösteren ortağı, iştiraki veya ortaklığının toptan ve perakende tarifelerinin
fiyat sıkıştırması içermesinin önlenmesi amaçlanmaktadır.
Bu kapsamda, işbu pazarda EPG’ye sahip işletmeci olan Türk Telekom’un, fiyat sıkıştırması
yükümlülüğüne tabi olması ve konuya ilişkin detayları içeren usul ve esaslara aykırılık içeren
toptan ve perakende seviyedeki tarife ve kampanyaları uygulamamakla yükümlü kılınması
gerektiği değerlendirilmektedir.
Netice itibariyle, ileriye dönük bakış açısıyla, STH işletmecilerinin pazardaki rekabetçi
güçlerinin artırılmasının teşvik edilmesini teminen, ilgili perakende pazarın etkin rekabet
yönünde ilerlemesi adına olumlu etkileri olduğu değerlendirilen fiyat sıkıştırması
yükümlülüğünün işbu pazar analizi dönemince de devam etmesi gerektiği değerlendirilmektedir.
Bu çerçevede, işbu pazar analizi kapsamında Türk Telekom’a getirilen diğer yükümlülüklerle
birlikte sabit çağrı başlatma hizmeti ücretlerinin maliyet esaslı olarak belirlenmesinin ve fiyat
67
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
sıkıştırması yükümlülüğünün devamının karşılaşılabilecek olası rekabet aksaklıklarının
giderilmesi için gerekli olabileceği düşünülmektedir.
7.6 Hesap Ayrımı ve Maliyet Muhasebesi Yükümlülüğü
EHK’nin 21’inci maddesinin ilk fıkrasında yer alan “Kurum ilgili pazarda etkin piyasa gücüne
sahip işletmecilere hesap ayrımı yükümlülüğü getirebilir. Hesap ayrımı yükümlülüğü getirilen
işletmeciler, Kurum tarafından belirlenecek hesap ayrımı ve maliyet muhasebesine ilişkin usul
ve esaslar kapsamında faaliyet alanları ve iş birimleri için ayrı ayrı hesap tutma ile
yükümlüdür.” hükmü ile Erişim ve Arabağlantı Yönetmeliği’nin 13’üncü maddesindeki “Kurum,
ilgili pazarda etkin piyasa gücüne sahip işletmecilere, hesap ayrımı ve maliyet muhasebesi
yükümlülüğü getirebilir.” hükmü çerçevesinde ilgili pazarlarda EPG’ye sahip işletmecilere hesap
ayrımı ve maliyet muhasebesi yükümlülükleri getirilebilmektedir.
İşbu pazarda EPG’ye sahip işletmeciler diğer işletmecilere sundukları çağrı başlatma ücretlerini
olabildiğince yüksek tutma eğiliminde olabileceklerdir. Dolayısıyla, zorunlu unsur niteliğini haiz
olan hizmetlerde düzenleyici müdahalelerin de olmaması durumunda kaynakların etkin bir
şekilde tahsisinde ciddi güçlükler ortaya çıkabilecektir. Bu nedenle, daha iyi bir kaynak tahsisine
neden olacak ve rekabetin tesisine zemin hazırlayacak fiyat yapısının oluşması için, gerekli
düzenleyici müdahalenin yapılması gerekmektedir.
Hesap ayrımı yükümlülüğü, şeffaflık ve ayrım gözetmeme yükümlülüğünün işlevselliğine destek
verirken, tarife kontrolü ve maliyet muhasebesi yükümlülüklerinin uygulanmasına yönelik olarak
da getirilebilmektedir. Bu itibarla, sabit şebekede çağrı başlatma ücretlerinin maliyetlerini
yansıtması önemlidir. Nitekim, işletmeciler için hem bir maliyet, hem de bir gelir unsuru olan
arabağlantı hizmeti ile ilgisi olmayan maliyetlerin kapsama alınmamasının sağlanması ve diğer
işletmecilerin almadıkları hizmetin maliyetine katlanmak zorunda bırakılmalarının önüne
geçilmesi gerekmektedir. Bu çerçevede, ayrım gözetmeme ilkesi ile hesap ayrımı
yükümlülüğünün birlikte uygulanmasının çapraz sübvansiyona yönelimleri azaltabileceği de
düşünülmektedir. Hesap ayrımı ve maliyet muhasebesi yükümlülüğü ile amaçlanan sadece
arabağlantı hizmetinin maliyetinin tespiti olmayıp, aynı zamanda söz konusu hizmet dolayısıyla
ayrımcılığa yol açılıp açılmadığının denetlenmesi ve çağrı başlatma hizmetinin diğer hizmetlerle
olan ilişkisinin tespiti ve değerlendirilmesi de önem arz etmektedir. Bu bağlamda, uygulanacak
olan yöntem ve muhasebe sisteminin Kurum tarafından belirlenmesi esastır.
68
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
Bu çerçevede, hesap ayrımı ve maliyet muhasebesi yükümlülüğünün, gerek niteliği gerekse de
getirilme amacı göz önünde bulundurulduğunda, EHK’nin 7’nci, Erişim ve Arabağlantı
Yönetmeliği’nin 7’nci ve Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 11’inci maddesi uyarınca Türk
Telekom’a getirilmesinin uygun olacağı değerlendirilmektedir.
7.7 Ortak Yerleşim ve Tesis Paylaşımı Yükümlülüğü
Elektronik haberleşme şebekelerinin yaygın altyapı kurulumunu gerekli kıldığı göz önüne
alındığında; altyapının paylaşılması, elektronik haberleşme hizmetlerinin sağlanmasında kaynak
israfının önlenmesi ve altyapı kullanımında etkinlik ve verimlilik gibi hususları beraberinde
getirmektedir. Bu çerçevede, iki ya da daha fazla işletmecinin, kablo ve iletim tesisleri ile kendi
malzeme ve ekipmanlarını ortak kullanmalarına imkân sağlamak üzere santrallerde bina
paylaşımı, fiziksel ortak yerleşim yapmaları ve tesislerini diğer işletmeciler ile paylaşmaları,
kaynakların etkin kullanılması ile erişim ve/veya arabağlantının sağlanması açısından gerekli
görülmektedir.
Bu amaca yönelik olarak, EHK’nin 17’nci maddesinin 1’inci fıkrasında “Bir işletmecinin
tesislerini kamuya veya üçüncü şahıslara ait bir arazinin üzerine veya altına yerleştirebildiği
veya bu tür arazileri kullanabildiği veya kamulaştırma müessesesinden yararlanabildiği hallerde
Kurum, çevrenin korunması, kamu sağlığı ve güvenliği, şehir ve bölge planlaması ve kaynakların
etkin kullanılması gereklerini gözeterek ilgili işletmeciye söz konusu tesisleri ve/veya araziyi
makul bir bedel karşılığında diğer işletmecilerle paylaşmasına ilişkin rekabet üzerindeki etkileri
dikkate alarak yükümlülükler getirebilir.” hükmü yer almaktadır.
EHK’nin 17’nci maddesinin 2’nci fıkrasında “Kurum, işletmecilere kendi tesislerinde, diğer
işletmecilerin ekipmanları için maliyet esaslı bir bedel karşılığında, başta fiziksel ortak yerleşim
olmak üzere her türlü ortak yerleşim sağlama yükümlülüğü getirebilir.” hükmüne, Erişim ve
Arabağlantı Yönetmeliği’nin 14’üncü maddesinin birinci fıkrasında ise “Kurum, işletmecilere
kendi tesislerinde, diğer işletmecilerin ekipmanları için maliyet esaslı bir bedel karşılığında,
başta fiziksel ortak yerleşim olmak üzere her türlü ortak yerleşim sağlama yükümlülüğü
getirebilir.” hükmüne yer verilmektedir.
69
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
Bu çerçevede 02.12.2010 tarihli ve 27773 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Ortak Yerleşim
ve Tesis Paylaşımına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ’in (Ortak Yerleşim ve Tesis
Paylaşımı Tebliği) 4’üncü maddesinde en yaygın ve temel ortak yerleşim türü olan ‘fiziksel ortak
yerleşim’26; “erişim için gerekli olan sistem/cihazların ortak yerleşim yükümlüsünün tesislerine
yerleştirilmesi”; ‘tesis paylaşımı’ ise, “elektronik haberleşme hizmeti sunumunda kullanılan
boru, kanal, direk ve kuleler dahil ilgili tesis ve cihazların diğer işletmeciler tarafından da
kullanılması veya paylaşılması” şeklinde tanımlanmaktadır.
Bu çerçevede, alternatif işletmecilerin, kablo ve iletim tesisleri ile kendi malzeme ve
ekipmanlarını EPG’ye sahip işletmecinin santrallerine yerleştirmeleri, diğer işletmecilerle ortak
kullanmalarına imkân sağlamak üzere santrallerde bina paylaşımı ve fiziksel ortak yerleşim
yapmaları ile tesislerini diğer işletmeciler ile paylaşmalarının, kaynakların etkin kullanılması ile
erişim ve/veya arabağlantının sağlanması açısından gerekli olduğu görülmektedir.
Bu nedenler ışığında, ortak yerleşim ve tesis paylaşımı yükümlülüğünün EHK’nin 7’nci, Erişim
ve Arabağlantı Yönetmeliği’nin 7’nci ve Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 11’inci maddesi
uyarınca EPG’ye sahip işletmeci olan Türk Telekom’a getirilmesinin gerektiği düşünülmektedir.
26 Söz konusu madde kapsamında fiziksel ortak yerleşimin dışında diğer ortak yerleşim türleri olan sanal ortak
yerleşim, birlikte ortak yerleşim ve uzaktan ortak yerleşime ilişkin tanımlara da yer verilmektedir.
70
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
8 SONUÇ
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarına ilişkin olarak yapılan analiz ve değerlendirmeler ile
EHK’nin 6, 7, 13, 15, 16, 17, 19, 20 ve 21’inci maddeleri, Pazar Analizi Yönetmeliği ve diğer
ilgili elektronik haberleşme mevzuatı çerçevesinde;
Türk Telekomünikasyon A.Ş.’nin Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarında EPG’ye
sahip işletmeci olduğu değerlendirilmiş olup işbu pazarda;
o Erişim ve arabağlantı sağlama yükümlülüğüne;
Toptan hat kiralama yükümlülüğü
Taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı ön seçimi yükümlüğü
o Şeffaflık yükümlülüğüne;
Temel performans göstergelerinin işletmeci bazındaki ortalama
değerlerinin, işletmeciler arasında kıyas yapılabilmesine imkan tanıyacak
şekilde, Kurum tarafından aksi belirtilmediği sürece, üçer (3) aylık
dönemler için müteakip ayın sonuna kadar hazırlanarak kendi internet
sayfası üzerinden bir sonraki döneme kadar kamuoyu ile paylaşması
o Referans arabağlantı teklifleri hazırlama ve yayımlama yükümlülüğüne;
Kurumumuz tarafından onaylanacak hizmet seviyesi taahhütleri ile bu
taahhütlerin yerine getirilmemesi durumunda uygulanacak cezai şart ve
yaptırımlara referans erişim ve/veya arabağlantı teklifinde yer verilmesi
o Ayrım gözetmeme yükümlülüğüne;
Aksi Kurum tarafından belirtilmediği sürece, ilgili pazarda yeni sunulacak
ürünlere/hizmetlere ilişkin teknik bilgilerin, hizmet sunumuna ilişkin
koşul ve şartların ve hâlihazırda sunulan hizmetlere ilişkin yapılacak
teknik değişikliklerin yürürlüğe girmeden en az 2 ay öncesinde
kamuoyuna duyurulması
Aksi Kurum tarafından belirtilmediği sürece, ilgili pazarda daha önce
sunulmaya başlanılan toptan ürün/hizmetlere ilişkin yapılacak tarife
değişikliklerinin veya kampanyaların yürürlüğe girmeden en az 1 ay
öncesinde kamuoyuna duyurulması
Hizmet seviyesi taahhüdü ile hizmet seviyesi taahütlerine uyulmaması
halinde uygulanacak cezai şart ve yaptırımlar ile hizmet seviyesi
71
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Nihai Doküman)
taahhütlerine ilişkin işletmeci bazında (herbir başvurusu için) gerçekleşme
değerlerini içeren temel performans göstergelerinin, Kurum tarafından
aksi belirtilmediği sürece, üçer (3) aylık dönemler için müteakip ayın
sonuna kadar Kuruma gönderilmesi
o Tarife kontrolüne tabi olma yükümlülüğüne;
Maliyet esaslı tarife belirleme
Fiyat sıkıştırması yükümlülüğü
o Hesap ayrımı ve maliyet muhasebesi yükümlülüğüne;
o Ortak yerleşim ve tesis paylaşımı yükümlülüğüne
tabi olması gerekmektedir.
72
PAZAR ANALİZİ ÇALIŞMALARI (5. Tur)
SABİT ŞEBEKEDE ÇAĞRI BAŞLATMA PAZARI
Kamuoyu Görüşlerini İçeren
Doküman
BİLGİ TEKNOLOJİLERİ VE İLETİŞİM KURUMU
Temmuz 2021, ANKARA
Ref: 2021.T.EU2014M2.2
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
İÇİNDEKİLER
ŞEKİLLER ............................................................................................................................... 4
TABLOLAR ............................................................................................................................. 5
1 GİRİŞ ................................................................................................................................ 6
3 İLGİLİ PAZAR TANIMI ............................................................................................. 13
3.1 Pazarda Faaliyet Gösteren İşletmeciler ....................................................................... 14
3.2 İlgili Ürün/Hizmet Pazarı ............................................................................................ 15
3.2.1 Geleneksel Sabit Telefon Şebekesi (PSTN) Üzerinden Sunulan Hizmet ............. 16
3.2.2 IP Üzerinden Sunulan Sabit Telefon Hizmeti (VoIP) ........................................... 22
3.3 İlgili Coğrafi Pazar ...................................................................................................... 38
4 İLGİLİ PAZARDA DÜZENLEME GEREKSİNİMİ ................................................ 41
4.1 Birinci Koşul ............................................................................................................... 42
4.2 İkinci Koşul ................................................................................................................. 44
4.3 Üçüncü Koşul .............................................................................................................. 52
5 REKABET SEVİYESİ ANALİZİ ................................................................................ 58
5.1 Pazar Payı .................................................................................................................... 58
5.2 Kolayca tekrarlanamayan altyapıların kontrolü .......................................................... 64
5.3 Dikey Bütünleşme ....................................................................................................... 65
5.4 Ölçek Ekonomisi ......................................................................................................... 65
5.5 Potansiyel Rekabetin Olmaması .................................................................................. 66
5.6 Dengeleyici Alıcı Gücünün Düşüklüğü ...................................................................... 67
5.7 İleriye Dönük Değerlendirmeler ................................................................................. 68
6 EPG’YE SAHİP İŞLETMECİLERİN BELİRLENMESİ ......................................... 72
7 EPG’YE SAHİP İŞLETMECİYE GETİRİLECEK YÜKÜMLÜLÜKLER ............ 74
7.1 Erişim ve Arabağlantı Sağlama Yükümlülüğü ............................................................ 77
7.1.1 TS ve TÖS Yükümlülüğü ...................................................................................... 79
7.1.2 THK Yükümlülüğü ............................................................................................... 79
7.2 Şeffaflık Yükümlülüğü ................................................................................................ 80
7.3 Referans Erişim ve/veya Arabağlantı Teklifleri Hazırlama ve Yayımlama
Yükümlülüğü ........................................................................................................................... 81
7.4 Ayrım Gözetmeme Yükümlülüğü ............................................................................... 82
7.5 Tarife Kontrolüne Tabi Olma Yükümlülüğü .............................................................. 84
7.6 Hesap Ayrımı ve Maliyet Muhasebesi Yükümlülüğü ................................................. 87
7.7 Ortak Yerleşim ve Tesis Paylaşımı Yükümlülüğü ...................................................... 88
2
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
8 SONUÇ ............................................................................................................................ 94
EK: SORU FORMU .............................................................................................................. 96
3
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
ŞEKİLLER
Şekil 1: Çağrı Başlatma Hizmeti ................................................................................................... 9
Şekil 2: Sabit Abone Sayısı ve Penetrasyon................................................................................ 17
Şekil 3: Sabit Abone Sayısının Bireysel ve Kurumsal Aboneliklere Göre Dağılımı (%) ........... 18
Şekil 4: Sabit Trafik Hacmi (milyar dk.) ..................................................................................... 18
Şekil 5: THK Abone Sayısı ......................................................................................................... 21
Şekil 6: STH İşletmecilerinin Toplam Trafiği İçerisinde VoIP trafiği (adet ve %) .................... 26
Şekil 7: Türksat Kablo Telefon Abone Sayısı ............................................................................. 27
Şekil 8: Türksat Trafik Hacmi ..................................................................................................... 28
Şekil 9: Türksat Net Satış Geliri ................................................................................................. 28
Şekil 10: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Trafik Hacimleri (milyon dk) ......................................... 34
Şekil 11: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Abone Sayıları (milyon adet) ......................................... 34
Şekil 12: TT ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları (VoIP Abonelikler Dahil) ......................... 44
Şekil 13: TT ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları (VoIP Abonelikler Hariç) ......................... 45
Şekil 14: TTNet’in Abone Sayısı ve STH’lar İçindeki Oranı (VoIP dahil) ................................ 45
Şekil 15: STH İşletmecileri, Türk Telekom ve TTNet’in Toplu Abone Sayısı ve Oranı (VoIP
dahil) ............................................................................................................................................ 46
Şekil 16: VoIP Dahil Çağrı Başlatma Trafiğine Göre Pazar Payları (%) ................................... 46
Şekil 17: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un PSTN ve VoIP Trafik Gelişimi (%) ............. 47
Şekil 18: TTNet’in (VoIP dahil) Çağrı Başlatma Trafiği ve STH’lar İçindeki Oranı ................ 48
Şekil 19: STH İşletmecileri, Türk Telekom ve TTNet’in (VoIP dahil) Toplu Trafik Miktarı ve
Oranı ............................................................................................................................................ 48
Şekil 20: STH–TT Arama Hizmet Gelirlerine Göre Pazar Payları (%) ...................................... 49
Şekil 21: STH–TT Toplam Telefon Hizmetleri Gelirlerine Göre Pazar Payları, % ................... 49
Şekil 22: Türksat Abone Sayısı ve STH'lar İçindeki Oranı ........................................................ 50
Şekil 23: Türksat Trafik Hacmi ve STH'lar İçindeki Oranı ........................................................ 50
Şekil 24: Türksat Net Satış Geliri ve STH'lar İçindeki Oranı ..................................................... 50
Şekil 25: STH-Türk Telekom Şehir İçi Çağrı Başlatma Trafiği (%) .......................................... 59
Şekil 26: STH-Türk Telekom Şehirlerarası Çağrı Başlatma Trafiği (%) .................................... 60
Şekil 27: STH-Türk Telekom Mobile Doğru Çağrı Başlatma Trafiği (%) ................................. 61
Şekil 28: STH-Türk Telekom Yurtdışına Doğru Çağrı Başlatma Trafiği (%) ............................ 61
4
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
TABLOLAR
Tablo 1: Sabit Abone Sayısı ....................................................................................................... 19
Tablo 2: TS ve TÖS Yöntemiyle Hizmet Alan Kullanıcı Sayısı ................................................ 20
Tablo 3: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un Toplam Abone Sayıları (VoIP Dahil) .......... 25
5
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
1 GİRİŞ
Ülkemiz elektronik haberleşme sektöründe etkin rekabetin tesisi ve korunması amacıyla ilgili
elektronik haberleşme pazarlarına1 yönelik pazar analizlerinin yapılması ve bu pazarlardaki etkin
piyasa gücüne (EPG) sahip işletmecilerin belirlenerek bir takım yükümlülüklere tabi kılınması
mer’i mevzuatın bir gereğidir.
İlki 2005 yılında gerçekleştirilmiş olan “Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı”nın
tanımlanması ve EPG’ye sahip işletmecilerin belirlenmesine ilişkin çalışmanın neticesinde Türk
Telekomünikasyon AŞ (Türk Telekom), EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenmiş ve bu karar
17.03.2006 tarih ve 26111 sayılı Resmî Gazete’de ilan edilmiştir. İkinci tur pazar analizi 2009
yılında gerçekleştirilmiş ve Bilgi Teknoloji ve İletişim Kurulu’nun 07.01.2010 tarihli ve
2010/DK – 10/9 sayılı Kararı ile “01.09.2009 tarih ve 27336 sayılı Resmî Gazete’de
yayımlanarak yürürlüğe giren Elektronik Haberleşme Sektöründe Etkin Piyasa Gücüne Sahip
İşletmeciler ile Bu İşletmecilere Getirilecek Yükümlülüklerin Belirlenmesi Hakkında
Yönetmelik’in 14’üncü maddesinde yer alan “Pazar analizine yönelik kamuoyu görüşü
alınmasına ilişkin dokümanlar ile kamuoyu görüşleri sonrası değerlendirmeleri içeren
dokümanlar ve pazar analizleri sonucunda alınan nihai kararlar Kurumun internet sitesinde
yayımlanır.” hükmü dikkate alınarak “Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Piyasası” hakkındaki
pazar analizi sonucunda, Türk Telekomünikasyon A.Ş’nin sabit şebekede çağrı başlatma
piyasasında EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenmesine” karar verilmiştir. İlgili pazara ilişkin
üçüncü tur pazar analizi ise 2012 yılında gerçekleştirilmiş ve Bilgi Teknolojileri ve İletişim
Kurulu’nun 03.01.2013 tarihli ve 2013/DK-SRD/6 sayılı Kararı ile yine Türk Telekom bu
pazarda EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenmiştir. İlgili pazara ait dördüncü tur pazar analizi
ise 2017 yılında gerçekleştirilmiş ve Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurulu’nun 08.05.2017 tarihli
ve 2017/DK-SRD/152 sayılı Kararı ile Türk Telekom’un Sabit Şebekede Çağrı Başlatma
Pazarında EPG’ye sahip işletmeci olduğuna karar verilmiş olup Türk Telekom aşağıdaki
yükümlülüklere tabi kılınmıştır:
Erişim ve Arabağlantı,
Toptan hat kiralama ve
1 Rapor kapsamında geçen “pazar” ve “piyasa” kavramları aynı anlamda kullanılmaktadır.
6
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
Taşıyıcı seçimi (TS) ve taşıyıcı ön seçimi (TÖS) dahil
Ayrım gözetmeme,
Şeffaflık,
Referans erişim teklifi hazırlama ve yayımlama,
Tarife Kontrolüne tabi olma
Maliyet esaslı tarife belirleme
Fiyat sıkıştırması yükümlülüğü (çoklu hizmet paketleri kapsamında sunulan ses
hizmetleri ve çağrı başlatma hizmetiyle sınırlı olmak üzere)
Hesap ayrımı ve maliyet muhasebesi ve
Ortak yerleşim ve tesis paylaşımı sağlama.
Öte yandan 31.10.2018 tarihinde Kurumumuza tebliğ edilmiş olan Ankara 14. İdare
Mahkemesi’nin 12.06.2018 tarihli ve E.2017/3479 sayılı kararı ile, tarife kontolüne tabi olma
yükümlülüğü kapsamında yer alan “fiyat sıkıştırması yükümlülüğünün (çoklu hizmet paketleri
kapsamında sunulan ses hizmetleri ve çağrı başlatma hizmetiyle sınırlı olmak üzere)”
düzenlenmesine ilişkin yürütmenin durdurulması kararı verilmiştir. Bu kapsamda 27.11.2018
tarihli ve 2018/DK-SRD/344 sayılı Kurul Kararı ile;“08.05.2017 tarih ve 2017/DK-SRD/152
sayılı Kurul Kararıyla onaylanarak yürürlüğe giren ‘Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı
Nihai Dokümanı’nın anılan Mahkeme Kararı doğrultusunda, fiyat sıkıştırması yükümlülüğünü,
çoklu hizmet paketleri kapsamında sunulan ses hizmetleri ve çağrı başlatma hizmetleri ile
sınırlandıran ifade ve değerlendirmelerin bahse konu Mahkeme Kararı nedeniyle kaldırıldığının
belirtildiği revize halinin onaylanması” hususuna karar verilmiştir.
Beşinci tur pazar analizi kapsamında Kurumumuz tarafından hazırlanan Ref:
2021.T.EU2014M2.1 Referans Numaralı Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazar Analizi
Dokümanı (Kamuoyu Görüşünün Alınmasına İlişkin Doküman), 31.03.2021 tarihli ve 2021/İK-
SRD/92 sayılı Kurul Kararı ile kamuoyu görüşünün alınmasını teminen Kurum internet
sayfasında 1 (bir) ay süre ile yayımlanmış olup, bu zaman zarfında söz konusu dokümana ilişkin
olarak Rekabet Kurumu, Türk Telekom, TTNet A.Ş. (TTNet), Turkcell Superonline İletişim
Hizmetleri A.Ş. (Turkcell Superonline), Vodafone Net İletişim Hizmetleri A.Ş. (Vodafone Net),
Serbest Telekomünikasyon İşletmecileri Derneği (TELKODER), Millenicom
Telekomünikasyon Hizmetleri A.Ş. (Millenicom) ve İstanbul BT Telekom İletişim Hizmetleri
LTD. STİ. (İstanbul BT Telekom) tarafından görüşler gelmiştir. Bu çerçevede iletilen görüşlere
7
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
ilişkin Kurumumuz değerlendirmelerinin yer aldığı işbu 2021.T.EU2014M2.2 Referans
Numaralı Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
hazırlanmıştır.
Bu doküman kapsamında genel olarak sabit çağrı başlatma hizmetine yönelik olarak pazar tanımı
yapılmakta, ilgili pazarda düzenleme gereksinimi incelenmekte ve bu pazarın rekabet düzeyi
hakkında yapılan değerlendirmeler neticesinde EPG’ye sahip işletmecinin tespit edilmesi halinde
söz konusu işletmeciye ilişkin yükümlülüklere yer verilmektedir. Bu itibarla ilerleyen
bölümlerde sırasıyla aşağıdaki konulara değinilmektedir:
2’nci bölümde; sabit şebekede çağrı başlatma hizmetinin tanımı ile ilgili değerlendirmeler
yer almaktadır.
3’üncü bölümde; sabit şebekede çağrı başlatma hizmetine ilişkin olarak ilgili ürün ve
coğrafi pazarın tanımlanması hakkında bilgiler verilmekte olup konuya ilişkin talep ve
arz yönlü değerlendirmeler yapılmaktadır.
4’üncü bölümde; sabit şebekede çağrı başlatma pazarında düzenlenme gereksinimi, gerek
Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7’nci maddesinde, gerekse de Avrupa Komisyonu’nun
2007 ve 2014 yıllarında yayımlanan Tavsiye Kararlarında belirtilen üçlü kriter testi
kapsamında değerlendirilmektedir.
5’inci bölümde; ilgili pazardaki rekabet seviyesinin analizi yapılmaktadır.
6’ncı bölümde; ilgili pazarda EPG’ye sahip olan işletmeciler belirlenmektedir.
7’nci bölümde; ilgili pazara ilişkin olarak yapılan analiz neticesinde EPG’ye sahip olduğu
tespit edilen işletmecilere getirilen yükümlülüklere yer verilmektedir.
Sonuç bölümünde; EPG’ye sahip işletmeciler ve anılan işletmecilere getirilen
yükümlülükler belirtilmektedir.
8
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
2 RAPOR KAPSAMINDA DEĞERLENDİRİLEN HİZMET
Elektronik haberleşme hizmetlerinin pazara arzı çerçevesinde işletmeciler tarafından müşterilere
sunulan hizmetler, trafiğin birden fazla şebeke üzerinden geçmesini gerektirebilmektedir.
Dolayısıyla farklı şebekeler arasında trafiğin taşınabilmesi için işletmecilerin birbirlerinden çağrı
başlatma, çağrı taşıma ve çağrı sonlandırma hizmeti satın almalarına ihtiyaç duyulabilmektedir.
Söz konusu hizmetlerden sabit şebekede çağrı başlatma hizmeti, kısaca, sabit altyapı üzerinden
sunulan ses haberleşmesinin sabit bir platformdan başlatılması sürecini ifade etmektedir. Son
kullanıcının aramak istediği telefon numarasını tuşlayarak sabit şebekede çağrı başlatma
hizmetinin tesis edilmeye başlanması için söz konusu kullanıcının sabit altyapıya erişiminin de
sağlanmış olması gerekmektedir (Şekil 1).
Şekil 1: Çağrı Başlatma Hizmeti
Sabit şebekede gündeme gelen erişim hizmetleri, diğer/alternatif işletmecilere sunulduğu gibi,
sabit işletmecinin kendi perakende birimine (self-supply) de sunulmaktadır. Söz konusu
hizmetler, işletmecilerin perakende müşterileri yerine birbirlerine sundukları hizmetler olmaları
nedeni ile “toptan hizmetler” olarak tanımlanmaktadır. Başka bir ifadeyle, işletmeciler son
kullanıcılara hizmet sunmak için toptan seviyede çağrı başlatma hizmeti almak suretiyle
perakende seviyedeki abonelerine arama hizmeti sunmaktadır. Bu nedenle işbu pazar, perakende
seviyedeki sabit haberleşme pazarının bir üst pazarı niteliğindedir.
Diğer bir ifadeyle, toptan seviyede çağrı başlatma hizmeti, perakende seviyede sabit ses
hizmetlerinin sunumu için bir girdi niteliğindedir. Daha spesifik olarak belirtmek gerekirse, çağrı
başlatma hizmeti, işletmecilere kendi son kullanıcılarına arama yapma ya da bu aramaları
yönlendirme sürecinde diğer safhaya –çağrı sonlandırma ya da arabağlantı noktasına- iletme
imkanı vermektedir. Dolayısıyla, çağrı başlatma hizmeti işletmecilerin birbirlerine sundukları
9
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
hizmetler olduğu için toptan seviyede başlı başına bir hizmet olarak ortaya çıkmaktadır.
İşletmeciler, toptan seviyede erişim ya da çağrı başlatma hizmetini almak suretiyle, perakende
seviyede abonelerine farklı sabit telefon hizmetlerini (arama, faks çekme, vb.) sunabilme imkânı
vermektedir. Bu durum toptan seviyede çağrı başlatma hizmetine olan talebin perakende
seviyede son kullanıcıların sabit ses hizmetlerine olan talebinden doğduğuna işaret etmektedir.
Bu nedenle, çağrı başlatma hizmeti, perakende pazarda ayrıca sağlanan bir hizmet olmayıp, son
kullanıcılar bakımından “perakende seviyede sabit ses erişim ve arama hizmetleri”nin ilgili
toptan pazardaki bir unsuru niteliğindedir.
Bu kapsamda sabit şebekede çağrı başlatma hizmetlerinin sunulabilmesi için işletmecinin ya
kendi şebekesinin olması ya da mevcut diğer bir sabit işletmecinin şebekesi aracılığıyla çağrısını
başlatması gerekmektedir. Bu nedenle söz konusu hizmetler genellikle pazara yeni girecek
ve/veya erişim şebekesine sahip olmayan işletmeciler tarafından talep edilmektedir. Örneğin,
sabit haberleşme hizmetleri pazarında hizmet sunmak amacıyla yetkilendirilen ancak kendisine
ait bir şebekesi olmayan herhangi bir alternatif işletmeci için sabit şebeke işletmecisinin şebeke
bileşenlerine erişim sağlayabilmesi, söz konusu çağrının başlatılması kadar gereklidir. Kısaca
pazara yeni giren ya da aboneye erişim sağlayacak bir altyapıya sahip olmayan işletmeciler, sabit
şebeke işletmecisinden her iki hizmeti de bir arada talep edebilmektedir. Daha spesifik olarak
belirtmek gerekirse, toptan seviyede çağrı başlatma hizmetine olan talep ya alternatif işletmeciler
tarafından TS ve TÖS2 ile toptan hat kiralama (THK)3 yöntemleriyle yapılan arama
hizmetlerinden ya da şebeke işletmecisinin son kullanıcıları tarafından talep edilen arama
hizmetlerinden kaynaklanmaktadır. Söz konusu hizmetlere ilişkin değerlendirmelere bir sonraki
bölümde yer verilmektedir.
Yukarıdaki değerlendirmelere göre; işbu pazar analizi dokümanı kapsamında değerlendirilen
sabit çağrı başlatma hizmeti, toptan düzeydeki hizmetleri ifade etmekte olup hizmet sağlayıcılara
kendi son kullanıcılarına arama yapma ya da bu aramaları yönlendirme süresinde diğer safhaya
–çağrı sonlandırma ya da arabağlantı noktasına- iletme imkânı vermektedir. Toptan seviyede
erişim kapsamında çağrı başlatma hizmetine olan talep, perakende seviyedeki sabit erişim ve
arama hizmetlerine olan talepten doğrudan etkilenmektedir.
2 Taşıyıcının, taşıyıcı seçim kodu çevrilmeksizin seçilmesine imkan sağlayacak şekilde önceden seçilmesi yöntemi
taşıyıcı ön seçimi olarak isimlendirilirken; taşıyıcının, taşıyıcı seçim kodu çevrilmesi suretiyle seçilmesi yöntemi ise
taşıyıcı seçimi yöntemi olarak ifade edilmektedir.
3 THK hizmeti, en yalın ifadeyle sabit telefon erişim hizmetinin alternatif işletmecilere sunumu anlamına
gelmektedir.
10
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
Soru 1
Sabit şebekede çağrı başlatma hizmetinin kapsamına ilişkin yapılan değerlendirmelere
katılıyor musunuz? Görüşünüzü gerekçeleriyle birlikte detaylı bir şekilde ifade ediniz.
Soru 1’e ilişkin görüşler:
Turkcell Superonline, Vodafone Net, TELKODER, Millenicom, İstanbul BT Telekom ve
Rekabet Kurumu sabit çağrı başlatma hizmetine ilişkin yapılmış olan tanıma ve hizmetin temel
özelliklerine ilişkin Kurumumuz tarafından yapılan değerlendirmelere katıldıklarını ifade etmiş,
TTNET ise herhangi bir yorumda bulunmamıştır.
Türk Telekom, toptan seviyedeki çağrı başlatma hizmetine olan talebin, perakende seviyede son
kullanıcıların sabit ses hizmetlerine olan talebinden kaynaklandığını, mobil ses hizmetinin
sunulmaya başlaması ile küçülmeye başlayan sabit ses pazarındaki küçülmenin mobilde
gözlemlenen yaygınlık artışı ve teknolojik gelişmelerle devam ettiğini, sonuçta düşüş trendini
etkileyecek düzenlemelerin eş zamanlı uygulamaya alınmasının, var olan düşüş eğilimini
hızlandırdığını ve sabit ses abone sayısında gözlemlenen düşüşün ülkemizde diğer ülkelere
nazaran oldukça keskin olduğunu, kullanıcı alışkanlıklarının gittikçe mobile kaydığını ve
günümüzde sabit hatların satın alınsa bile kullanılmayan ve kullanım ömrünü tamamlamakta olan
bir ürün olduğunu belirtmiştir. Küçülen sabit ses pazarında artık AB mevzuatında ve ülke
örneklerinde görüldüğü şekilde daha hafif düzenleme yaklaşımlarının benimsenmesi gerektiği
ifade edilmiştir.
Türk Telekom tarafından ayrıca ses/konuşma ürününü içeren pazarda sabit mobil ikamesinin
yadsınamaz bir gerçek haline geldiğini, Kurumumuz tarafından da bu durumun önceki pazar
analizlerinde dikkate alındığını ve 2014 yılında Sabit Şebekeler Üzerinden Arama Hizmeti
Pazarı’nda deregülasyona gidildiğini, mobil arama ve erişim hizmetlerinin sabit arama ve erişim
hizmetleri üzerinde rekabetçi bir baskı oluşturması nedeniyle alınan deregülasyon kararının,
özellikle perakende sabit ses hizmetine uygulanan fiyat sıkıştırması testi nedeniyle beklenen
sonucu vermediğini, sonraki yıllarda sabit ses pazarı küçülmeye mobil ses pazarı ise büyümeye
devam ettiği için aradaki makasın sürekli olarak açıldığını iletmiştir. Dolayısıyla sabit mobil
ikame kavramının işbu pazar analizi kapsamında da dikkate alınması gerektiği
değerlendirmesinde bulunmuştur. Avrupa Komisyonu’nun öncül olarak düzenlenmesi öngörülen
11
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
pazarlara ilişkin 2014 yılındaki tavsiye niteliğindeki kararında Sabit Şebekede Çağrı Başlatma
Pazarının düzenlenmesi tavsiye edilen pazarlar arasından çıkarıldığından bahisle işbu pazarın
AB mevzuatı ile uyumlu olarak deregüle edilmesi gerektiği belirtilmiştir.
Soru 1’e ilişkin Kurumumuz değerlendirmeleri:
Türk Telekom tarafından ifade edilen sabit mobil ikamesine dair görüşler çerçevesinde yer
verilen ülkemizdeki sabit-mobil ikamesine ilişkin olarak kısa bir açıklama yapılmasının yararlı
olacağı düşünülmektedir. Şöyle ki; sabit pazarda abone sayısı işbu pazar analizinde de
gösterildiği gibi, 2015 yılından beri 11 milyon civarında dalgalanmaktadır. Trafik hacminde ise
her ne kadar yıllar itibariyle düşüş görülse de, sabit ses pazarını tercih eden salt bir abone
kitlesinin bulunması (örn. kurumsal işletmeler), işbu pazarın aslında mobil hizmetlerden farklı
bir dinamiğinin olduğunu göstermektedir. Kaldı ki, mobil trafikte yaşanan artışın yanında sabit
trafiğin azalması, ülkemize özgü bir durum olmayıp, dünya genelinde gelişen teknoloji ve
değişen tüketici kullanım alışkanlıkları sonucunda yaşanan olağan bir süreçtir. Bu kapsamda
geniş bir perspektiften bakıldığında; elektronik haberleşme hizmetleri pazarının alt pazarları olan
sabit, mobil, kablo, genişbant ya da OTT hizmetleri gibi herhangi bir alt pazardaki bir gelişme,
elbette ki birbirleri ile etkileşim halinde olan söz konusu pazarları etkilemektedir. Bu olağan bir
durumdur. Ancak bu alt pazarların aynı pazar içerisinde ele alınabilmesi için aralarındaki
etkileşimin seviyesi önemlidir. Ülkemizde, açıklanan sebeplerle, sabit-mobil pazarlar arasındaki
olağan etkileşimin yanı sıra ve aynı zamanda da bağımsız olarak sabit pazarda Türk Telekom
dışında hizmet sunan ve bu amaçla toptan seviyede çağrı başlatma hizmeti alması gereken
alternatif işletmeciler de göz önünde bulundurulduğunda, sabit pazarın kendi iç dinamikleri
çerçevesinde yapılacak düzenlemelerde etkin rekabetin sağlanmasının öncelikli olduğu
değerlendirilmektedir.
12
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
3 İLGİLİ PAZAR TANIMI
İlgili pazarın tanımlanması, pazara ilişkin rekabetçi kısıtların sistematik biçimde ifade edilmesi
ve pazar analizi sürecinde yer alan sonraki aşamalara temel teşkil etmesi açısından önem
taşımaktadır.
5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu (EHK)’nun 3’üncü maddesi ile Pazar Analizi
Yönetmeliği’nin 3’üncü maddesinde ‘ilgili pazar’, “ülkenin tümünde veya bir bölümünde
sunulmakta olan belirli bir elektronik haberleşme hizmeti ve onunla yüksek derecede ikame
edilebilen diğer elektronik haberleşme hizmetlerinden oluşan pazar” olarak tanımlanmaktadır.
Bu itibarla ilgili pazarın, hem coğrafi boyut (ilgili coğrafi pazar) hem de söz konusu pazarı teşkil
edebilecek ürün/hizmetlerin (ilgili ürün pazarı) ikame edilebilirliği temelinde tanımlanması
gerekmektedir.
İkame edilebilirlik, hizmet/altyapı sağlayıcılara veya tüketicilere göre ürünlerin birbirlerinin
yerine geçebilmelerinin ölçütüdür. Bu kapsamda, ilgili pazarın tanımlanmasında öncelikle talep
ve arz yönlü ikame olanakları incelenmektedir. Talep yönlü ikame, son kullanıcıların diğer ikame
ürünlere yönelmesi ile oluşmaktadır. Benzer bir yöntem coğrafi sınırların belirlenmesinde de
kullanılmaktadır. Pazar sınırları son kullanıcıların yakın ikame ürünlere ulaşabileceği coğrafi
alanları içerecek şekilde genişletilmektedir.
Arz yönlü ikamede ise ilgili ürünü veya bu ürüne ikame edilebilecek bir başka ürünü üreten ya
da kolaylıkla bu ürünleri üretme olanağına sahip işletmecilerin bulunup bulunmadığı
değerlendirilmektedir. Diğer bir deyişle, ele alınan ürün ya da hizmetler ile ilgili olarak mevcut
veya potansiyel işletmecilerin üretim yapılarını kısa dönemde söz konusu hizmetleri üretecek
şekilde değiştirip değiştiremeyeceği veya bu işletmecilerin büyük ek maliyetler altında kalmadan
söz konusu ürün ve hizmetleri sunup sunamayacağı incelenmektedir.
Arz ve talep ikamesinin değerlendirilmesi aşamasında, uygulanabilir olduğu durumlarda
varsayımsal tekel testi de dâhil olmak üzere, çeşitli yöntemler göz önünde bulundurulmaktadır.
Varsayımsal tekel testi kapsamında, varsayımsal tekel niteliğindeki bir işletmecinin “geçici
olmayan, küçük fakat belirgin bir fiyat artışı”4 uygulamasına karşın, kârlılığını engelleyecek
4 İngilizce karşılığı “Small but Significant and Non-transitory Increase in Price (SSNIP)” olan varsayımsal tekel
testi kapsamında genellikle yüzde beş ile on arasındaki fiyat artışları ifade edilmektedir.
13
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
derecede satışları düşmeyen ürün veya hizmetin, ikame ürün veya hizmet niteliği taşımaması
dolayısıyla ayrı bir pazar olarak değerlendirilmesi gerekmektedir. Varsayımsal tekel testi, diğer
tüm iktisadi varsayımlar gibi oldukça idealize edilmiş koşulları sembolize etmektedir.
Dolayısıyla bu bölümde, sabit çağrı başlatma pazarının tanımının yapılmasında, başka bir
ifadeyle hangi ürün/hizmetlerin ilgili pazara dahil edileceğine yönelik yapılacak
değerlendirmelerde, ülkemizdeki sabit perakende ses hizmetleri pazarında gerçekleşen özellikle
talep yönlü gelişmeler ışığında, çağrı başlatma hizmetlerine yönelik talep ve arz yönlü ikame
değerlendirmeleri kullanılacaktır. İlgili pazarın tanımlanmasında ikinci aşama olan ilgili coğrafi
pazarın tanımlanması aşamasında ise, rekabet şartlarının yeterince homojen olduğu coğrafi
alanlar belirlenmeye çalışılmaktadır.
Bu yaklaşım çerçevesinde, sabit şebekede çağrı başlatma hizmetlerine ilişkin pazar tanımlaması
ile pazarda söz konusu hizmetleri sunan ve söz konusu hizmetleri talep eden işletmeciler ile ilgili
tespit ve değerlendirmelere aşağıda yer verilmektedir.
3.1 Pazarda Faaliyet Gösteren İşletmeciler
Daha önce de ifade edildiği üzere, sabit şebekede çağrı başlatma hizmeti toptan seviyede sunulan
bir hizmet olup, hizmet sağlayıcılara kendi son kullanıcılarına arama yapma ya da bu aramaları
yönlendirme süresinde diğer safhaya –çağrı sonlandırma ya da arabağlantı noktasına- iletme
imkânı vermektedir. Sabit şebekede çağrı başlatma hizmetleri öncelikle ülkemiz geneline yaygın
sabit telefon altyapısına sahip tek yerleşik işletmeci olan Türk Telekom tarafından
verilebilmektedir. Türk Telekom, kendine ait kamu telefon şebekesi ile kendi son kullanıcısına
hizmet sunabilmek için perakende birimine toptan çağrı başlatma hizmetini (self supply)
vermektedir. Bunun dışında pazarda bulunan diğer hizmet sağlayıcılar (sabit telefon hizmeti
sunmak üzere yetkilendirilmiş alternatif işletmeciler olan Sabit Telefon Hizmeti-STH
işletmecileri) da perakende seviyede ses hizmetleri sunabilmek için Türk Telekom’dan toptan
seviyede erişim/çağrı başlatma hizmeti almak durumundadır. Ülkemizde 2021 yılı Şubat ayı
itibariyle kullanım hakkı5 kapsamında yetkilendirilen 153 adet STH işletmecisi bulunmaktadır.
Bunun yanı sıra, benzer hizmetler kablo altyapısına sahip Türksat Uydu Haberleşme Kablo TV
ve İşletme AŞ (Türksat) tarafından da verilebilmektedir.
5 Kullanım hakkı verilmesi yoluyla yapılan yetkilendirmeler kapsamında elektronik haberleşme hizmeti sunmak
isteyen işletmecilere Kurum tarafından numara ve frekans gibi kıt kaynak tahsisi yapılmaktadır.
14
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
3.2 İlgili Ürün/Hizmet Pazarı
Daha önce de yer verildiği üzere, ilgili ürün/hizmet pazarı, fiyatları, kullanım amaçları ve işlevsel
özellikleri ile rekabet koşulları veya arz-talep yapısı açısından birbirleriyle değiştirilebilir ya da
ikame edilebilir ürün/hizmetleri ifade etmektedir. Dolayısıyla geçici olmayan küçük ama belirgin
bir fiyat artışını temsil eden varsayımsal tekel testi ilgili ürün pazarının tespit edilmesinde
işlevsellik sağlayacaktır. Bu kapsamda ilgili ürün pazarı, geleneksel anlamda, geçici olmayan
küçük ama belirgin fiyat artışı testini geçen en küçük ürün grubu olarak tanımlanmıştır. Ancak
Avrupa Komisyonunun benimsediği ve Kurumumuz mevzuatında yer alan ilgili ürün pazarı
tanımında tüketiciler ya da hizmet sunan işletmeciler tarafından değiştirilebilir ya da ikame
edilebilir olarak değerlendirilen tüm ürün ve hizmetlerin de ilgili ürün piyasasının içinde olduğu
ve daha açıklayıcı bir tanımın kabul edildiği görülmektedir. Ayrıca, pazar tanımı yapılırken ürün
ve hizmetler arasındaki ikame edilebilirliğin yanı sıra söz konusu ürün ve hizmetlerin
birbirleriyle ilişkisi ile perakende ve toptan seviyede sunulan aynı hizmetler kümesinin birer
unsuru olmaları da göz önünde bulundurulmalıdır.
Bu çerçevede kullanıcıların (toptan pazarlar için işletmecilerin) bir hizmet veya ürünü diğer bir
hizmet veya ürünün yerine kullanabilme derecesi genel anlamda talep yönlü ikame edilebilirlik
olarak tanımlanmaktadır. Başka bir ifadeyle, ilgili ürün/hizmet pazarının belirlenebilmesini
teminen yapılan talep yönlü ikame değerlendirmeleri kapsamında, geçici olmayan küçük ama
belirgin fiyat artışını (%5-10) izleyen süreçte kullanıcıların bir bölümünün ilgili ürünün
alternatiflerine yönelmesi talep yönlü ikame olarak adlandırılmaktadır. Bu tür bir fiyat artışıyla
birlikte kullanıcılar için talebe konu olan ürün ya da hizmetler ilgili pazarın konusunu teşkil
edecektir. Aynı ilgili pazar içerisinde oldukları düşünülen ikame ürünlerin birbirleriyle tam
anlamıyla benzer olmaları da gerekmemektedir.
Bir pazarda arz yönlü ikame imkânının olması ise, o pazarda hizmet sunan herhangi bir firmanın
verdiği hizmeti başka bir firmanın da sağlayabilmesi anlamına gelmektedir. Dolayısıyla, bir
malın ya da hizmetin arz yönlü ikamesinin olabilmesi aynı malı ya da hizmeti sağlayan firmalar
üzerinde rekabetçi etki meydana getiren önemli bir baskı unsurunun olması demektir.
İşbu bölümde, yukarıda yapılan açıklamalar çerçevesinde sabit şebeke altyapıları üzerinden çağrı
başlatma hizmeti; sunulan ürün/hizmetler, arz ve talep ikamesi kavramları çerçevesinde ele
15
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
alınarak söz konusu ürün/hizmetlerin aynı pazar kapsamında değerlendirilip
değerlendirilemeyeceği hususlarına yer verilmektedir. Bu çerçevede, ilgili toptan ürün olan sabit
çağrı başlatma hizmetine olan talebin özellikle sabit perakende haberleşme hizmetleri
pazarındaki erişim ve ses hizmetlerinde gerçekleşen talep yönlü gelişmelerden etkilenmesi
nedeniyle; ilgili ürün/hizmet pazarının çerçevesinin oluşturulmasında öncelikle, farklı altyapılar
üzerinden sunulan çağrı başlatma hizmetleri çerçevesinde ülkemizde perakende pazardaki
mevcut ya da süre gelen son kullanıcı ve işletmeci tercihleri ile alternatif yöntemlerin kullanım
yaygınlıklarına ilişkin değerlendirmeler yapılmaktadır.
3.2.1 Geleneksel Sabit Telefon Şebekesi (PSTN) Üzerinden Sunulan Hizmet
Bilindiği üzere geleneksel bakır şebeke mimarisi devre anahtarlama esasına göre çalışmaktadır.
Kamu anahtarlamalı telefon şebekesinde (Public Switched Telephone Network, PSTN)
geleneksel zaman bölmeli çoklama (Time division multiplexing, TDM) kullanılmakta olup,
arayan ve aranan taraf arasında görüşmenin gerçekleşmesi için çağrıyı başlatan ve sonlandıran
şebekelerde fiziksel/mantıksal birer hat tahsis edilmektedir. Fiziksel/mantıksal devre tahsisi
nedeni ile çağrının geçtiği güzergâh hakkındaki kapasite ve tahsisli hat gibi bilgiler merkezi
hiyerarşiye göre tutulmaktadır.
Hâlihazırda ülkemizde ISDN (Integrated Service Digital Network) teknolojisiylesabit erişim
hizmetleri de sunulabilmektedir. Abonelerin ISDN’yi talep etme sebebinin, PSTN’den farklı
şekilde, birden fazla kanalın kullanılabilmesi olduğu düşünülmektedir. Bu teknoloji kapsamında
kullanıcı ya birden fazla ses kanalına ihtiyaç duymaktadır ya da ses ve veri kanallarını birlikte
kullanmak istemektedir veya daha hızlı tek bir kanala6 sahip olmayı tercih etmektedir. Bu
çerçevede ISDN BA7 teknolojisi, aynı bakır kablo üzerinden hem ses, hem de veri iletimi için iki
adet 64 kbit/s’lik kanal açarak kullanıcılara bir hat üzerinden ses ve veri iletimi imkânı
sağlamaktadır. ISDN PA8’nın genel fonksiyonuna bakıldığında, analog erişim ve temel ISDN
erişimiyle benzerlik gösterdiği anlaşılmaktadır. Ancak ISDN PA’da desteklenen kanal sayısı
30’a çıkmakta, kanal sayısının artması nedeniyle aramaları yönlendirmek için abone tarafındaki
şebeke sonlandırma noktasında ilave şebeke ekipmanlarının (PBX) kurulması gerekmektedir.
ISDN BA hizmeti genelde bireysel aboneler tarafından tercih edilirken, ISDN PA hizmeti daha
6 Tek bir hızlı kanal iki kanalın birleştirilmesiyle oluşturulabilmektedir.
7 ISDN BA – Integrated Services Digital Network Basic Access – ISDN Temel Erişim.
8 ISDN PA - Integrated Services Digital Network Primary Access – ISDN Birincil Erişim.
16
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
çok kurumsal aboneler tarafından alınmaktadır. Bu erişim türleri arasında her ne kadar
fonksiyonel ikame edilebilirliğin tam olduğu değerlendirilmesi yapılamayacak olsa da, söz
konusu erişim yöntemlerinin geleneksel bakır hatlar üzerinden sunulabilen alternatif teknolojiler
olmaları sebebiyle ve teknolojik tarafsızlık ilkesi gereğince ilgili pazar içinde yer alabilecekleri
düşünülmektedir.
Bu çerçevede, ülkemizde 2020 yılı üçüncü çeyrek sonu itibariyle toplam 12.300.390 adet sabit
telefon abonesi bulunmaktadır. Şekil 2’den de görüleceği üzere, 2015-2020 yılları arasında sabit
abone sayısı 11-12 milyon bandında seyretmektedir. Buna bağlı olarak penetrasyon oranı da %14
civarında gerçekleşmektedir.
Şekil 2: Sabit Abone Sayısı ve Penetrasyon
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, 2020 3.çeyrek.
Şekil 3’te yıllar itibariyle sabit abone sayısının içerisindeki bireysel ve kurumsal aboneliklerin
payları gösterilmektedir. Buna göre 2017 yılı birinci çeyreğinden 2020 yılı üçüncü çeyreğine
kadar olan süreçte, sabit abone sayısında bireysel aboneliklerin oranının %74’ten %77’ye
yükseldiği; kurumsal aboneliklerin oranının ise %26’dan %23’e düştüğü görülmektedir.
17
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
Şekil 3: Sabit Abone Sayısının Bireysel ve Kurumsal Aboneliklere Göre Dağılımı (%)
Kaynak: BTK
Abone sayısındaki hafif dalgalanmaya kıyasla ülkemizde yıllar itibariyle gerçekleşen sabit trafik
hacminde ise düşüş göze çarpmaktadır (Şekil 4). Bu itibarla, 2017 yılının birinci çeyreğinde
toplam sabit trafik hacmi 2,08 milyar dakika iken, 2020 yılı üçüncü çeyrekte yaklaşık %35
oranında azalarak 1,34 milyar dakikaya düşmüştür. Dünyadaki eğilimlere benzer şekilde
ülkemizde tüketici tercihlerindeki değişimle birlikte, aramalarda mobil telefon kullanımının daha
tercih edilir olmasının da etkisiyle sabit ses trafik hacminde yaşanan azalmanın ilerleyen
dönemlerde de söz konusu olabileceği düşünülmektedir.
Şekil 4: Sabit Trafik Hacmi (milyar dk.)
Kaynak: BTK
Tablo 1’de Türk Telekom ile alternatif işletmecilerin VoIP abonelikleri hariç sahip olduğu sabit
hat aboneliklerine yer verilmektedir. Tablo 1 incelendiğinde, 2020 yılının üçüncü çeyreği
18
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
itibariyle VoIP dahil edilmeden sabit abonelerinin yaklaşık %47’sinin Türk Telekom’dan,
%53’ünün ise STH işletmecilerinden hizmet aldığı görülmektedir.
Tablo 1: Sabit Abone Sayısı 9
Dönem İşletmeci PSTN ISDN TOPLAM TOPLAM (%)
Türk Telekom 5.987.899 287.048 6.274.947 %61
2018-4
STH 3.973.934 38.910 4.012.844 %39
Türk Telekom 5.772.299 281.036 6.053.335 %59
2019-1
STH 4.210.508 30.803 4.241.311 %41
Türk Telekom 5.549.107 267.524 5.816.631 %57
2019-2
STH 4.376.948 30.565 4.407.513 %43
Türk Telekom 5.387.034 267.332 5.654.366 %55
2019-3
STH 4.621.801 30.985 4.652.786 %45
Türk Telekom 5.219.515 264.670 5.484.185 %53
2019-4
STH 4.820.590 25.084 4.845.674 %47
Türk Telekom 5.036.689 259.414 5.296.103 %51
2020-1
STH 5.042.912 23.189 5.066.101 %49
Türk Telekom 4.916.700 255.552 5.172.252 %49
2020-2
STH 5.385.636 19.298 5.404.934 %51
Türk Telekom 4.788.334 251.996 5.040.330 %47
2020-3
STH 5.674.345 21.004 5.695.349 %53
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, 2020 3. Çeyrek
Daha önce de yer verildiği üzere Türk Telekom, şebekesi üzerinden son kullanıcısına arama
hizmeti sunabilmesi için kendi perakende koluna çağrı başlatma hizmetini sağladığı gibi üçüncü
taraflara da TS ve TÖS yöntemiyle toptan seviyede çağrı başlatma hizmeti sunabilmektedir. Türk
Telekom yurt çapında THK hizmeti sunan da tek işletmeci konumundadır. THK hizmetinin Türk
Telekom’dan alınması durumunda STH işletmecileri, son kullanıcı yerleşkesinden kamu telefon
şebekesine fiziksel bir bağlantı sağlayabilmektedir. Böylece, TS ve TÖS yöntemlerinden farklı
olarak THK yöntemi, STH işletmecilerinin abonelerine hem erişim hem de arama hizmetini tek
bir fatura üzerinden sunabilmesine olanak tanımaktadır. Bu yöntemde, toptan seviyede şebekenin
ses ile ilişkilendirilebilen kısmı STH işletmecilerine erişim yükümlülükleri kapsamında
9 VoIP abonelikler hariç olmak üzere TS, TÖS ve THK aboneliklerini kapsamaktadır.
19
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
sunulmaktadır. Perakende seviyede ise sabit ses hizmetlerinin alınması kapsamında kullanıcı,
aylık sabit ücretin ödenmesine tekabül eden kısmı da dâhil olmak üzere arama hizmetlerine
ilişkin olarak sadece STH işletmecisi ile muhatap olmakta ve aldığı hizmetlere ilişkin olarak
sadece ilgili STH işletmecisinden fatura almaktadır. STH işletmecileri bu yöntemle sundukları
hizmetler üzerinde tam bir kontrole sahip olmakta ve Türk Telekom’un sunduğu hizmetlere
benzer hizmetleri kullanıcılarına sunabilmektedir.
Bu çerçevede Tablo 2’de, dönemler itibariyle STH işletmecilerinin taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı ön
seçimi yöntemleriyle hizmet verdiği kullanıcı sayılarına yer verilmektedir. Söz konusu tablodan
görüleceği üzere bu yöntemlerle hizmet alan kullanıcı sayısında genel olarak bir azalış
görülmektedir. Bu kapsamda, VoIP abonelikler hariç toplam STH abonelerinin yaklaşık %2.4’ü
tarafından taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı ön seçimi yöntemleri kullanılmaktadır.
Tablo 2: TS ve TÖS Yöntemiyle Hizmet Alan Kullanıcı Sayısı
TÖS TS Toplam
2018-1 205.516 24.464 229.980
2018-2 194.575 23.030 217.605
2018-3 195.905 21.799 217.704
2018-4 204.732 20.649 225.381
2019-1 186.344 19.531 205.875
2019-2 185.017 18.648 203.665
2019-3 184.274 20.379 204.653
2019-4 169.497 19.972 189.469
2020-1 168.533 21.834 190.367
2020-2 126.575 15.867 142.442
2020-3 120.393 15.220 135.613
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, 2020 3. Çeyrek.
Dolayısıyla, Tablo 1’de yer verilen STH sabit hat aboneliklerinin hemen hemen tamamının THK
yöntemi ile yapıldığı söylenebilecektir. Nitekim Şekil 5’ten de görülebileceği üzere, Eylül 2020
itibariyle THK abone sayısı 5.737.254 olarak gerçekleşmiş olup, dönemler itibariyle THK abone
sayısında istikrarlı bir artış yaşanmaktadır.
20
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
Şekil 5: THK Abone Sayısı
Kaynak: BTK
Çağrı başlatma hizmeti, daha önce de ifade edildiği üzere, şebeke içi ya da şebeke dışına
yapılacak herhangi bir aramanın kurulabilmesi için yerleşik işletmecinin altyapısı üzerinden
sunulabileceği gibi son kullanıcının ikametgâhına yeni bir erişim hattının kurulması suretiyle de
gerçekleşebilmektedir. Yeni bir erişim şebekesi kurulması halinde işletmecilerin yüksek batık
maliyetlerle karşı karşıya kalacağı önemli bir gerçektir. Yerel ağın paylaşıma açılması (YAPA)
üzerinden hizmet sunulması yönteminin ise ülkemizde gerçekleşen kullanıcı sayısı göz önüne
alındığında, hâlihazırda çeşitli gerekçelerle yaygın olarak tercih edilmediği görülmektedir. Mart
2020 itibariyle tam ve paylaşımlı erişim yöntemleri kullanılarak hizmet sunulan kullanıcı sayısı
55.945’dir. Bununla birlikte YAPA’nın da önemli bir erişim yöntemi olması ve teknolojik ve
maliyetlerdeki değişim sonucu ilerleyen dönemlerde de kullanıcı sayısının artması ihtimalinin
bulunması nedeniyle, çağrı başlatma hizmeti verilmesi sırasında TS, TÖS ve THK gibi kullanılan
yöntemlerden birisi olarak değerlendirilmesi gerekmektedir.
Taşıyıcı seçimi, taşıyıcı ön seçimi, YAPA ve THK yöntemleri ile STH işletmecileri tarafından
son kullanıcılara, Türk Telekom tarafından sunulan arama ve erişim hizmetlerine ikame
olabilecek nitelikte benzer hizmet sunulmaktadır. Fonksiyonellik açısından değerlendirildiğinde,
esasen THK yöntemiyle son kullanıcı, Türk Telekom’un aboneliğinden çıkarak artık ilgili STH
işletmecisinin abonesi olmakta ve muhatap olarak anılan işletmeciyi bilmektedir. Arz yönlü
ikame kapsamında değerlendirildiğinde de perakende seviyede oluşan talebe göre anılan
yöntemler arasında alternatif işletmeciler müşterilerine hizmet sunabilmektedir. Dolayısıyla,
THK hizmetinin, Türk Telekom tarafından ISDN/PSTN hatlar için toptan seviyede kendi
perakende birimine sunulan (self-supply) çağrı başlatma hizmeti ile ikame olabileceği, bununla
21
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
birlikte YAPA; taşıyıcı seçimi, taşıyıcı ön seçimi yöntemlerinin de kullanımlarının kısıtlı
olmasının yanında, alternatif erişim yöntemleri arasında yer almalarından ötürü aynı ilgili
ürün/hizmet pazarında değerlendirilebilecekleri düşünülmektedir.
Yukarıdaki açıklamalar ve değerlendirmeler kapsamında Türk Telekom tarafından ISDN/PSTN
hatlar için kendi son kullanıcısının arama yapabilmesi için perakende birimine sunduğu (self-
supply) çağrı başlatma hizmeti ile STH işletmecilerinin gerek TS ve TÖS, gerekse de YAPA ve
THK yöntemleri çerçevesinde kullandıkları çağrı başlatma hizmeti aynı ilgili ürün pazarı
içerisinde değerlendirilmektedir.
3.2.2 IP Üzerinden Sunulan Sabit Telefon Hizmeti (VoIP)
Dünyadaki gelişmelere paralel olarak ülkemizdeki geleneksel PSTN şebekesi, Yeni Nesil
Şebekeler (YNŞ) olarak adlandıran yapıya dönüşmektedir. Bu çerçevede, teknolojik değişimlerin
sonucu olarak, devre anahtarlamalı şebekeler yerini paket anahtarlama esasına göre çalışan
şebekelere bırakmaktadır. Paket anahtarlamalı şebekelerde çağrının başlatılması ve
sonlandırılması için fiziksel devre tahsisine gerek bulunmamaktadır.10 Dolayısıyla her çağrı için
ayrı bir hat tahsis edilmemektedir. Bu ise işletim maliyetlerinde büyük tasarruf sağladığı gibi,
şebekenin esnekliğini de artırmaktadır.
Bu çerçevede ses hizmetlerine erişimde giderek artan oranda IP’ye dayalı yöntemler
kullanılmaya başlanmakta, sabit şebekeden bir çağrı, IP üzerinden de (Voice over IP, VoIP)
başlatılabilmektedir. Böyle bir durumda VoIP çağrılarının işletmeciler arasındaki toptan
seviyedeki teslimi söz konusu çağrıların “ortam geçidi (media gateway)” olarak adlandırılan
cihazlar yolu ile paket anahtarlamalı sistemden TDM’ye çevrilmesi ile gerçekleştirilmektedir.
Genel olarak VoIP hizmetleri, darbant olarak nitelendirilebilecek geleneksel PSTN şebekesi
yerine genişbant internet bağlantısını kullanmaktadır. IP’ye dayalı bir sistemi kullandığından,
VoIP hizmetleri veri iletimi esasına dayanmaktadır. Bu nedenle arama hizmeti de yapılabilmesi
için kullanıcıların IP bağlantısına ihtiyacı bulunmaktadır.
Genellikle IP üzerinden tüm ses taşıma hizmetlerini ifade eden VoIP, hem herhangi bir coğrafi
numara gerektirmeyen ve hizmet kalitesi parametrelerini kontrol etmenin çok mümkün olmadığı
10 Paket anahtarlamalı şebekelerde de aboneye erişim bir gerekliliktir.
22
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
hizmetleri (yönetilemeyen VoIP), hem de STH işletmecileri tarafından sunulan, hizmet kalitesi
parametreleri ve numara tahsisi nedeniyle daha kaliteli hizmet sunulmasına olanak tanıyan
yönetilebilen IP telefon hizmeti (yönetilebilen VoIP) hizmetlerini kapsamaktadır. Ancak birinci
kategoriye giren, yani bilgisayara bir programın kurulması yoluyla kullanılan VoIP hizmetleri
(yani yönetilemeyen VoIP), işlevsel farklılıkları, genişbant penetrasyonu, fiyatlandırma, ulusal
ve uluslararası numaralandırma planına göre çağrı alması ve hizmet kalitesi gibi hususlar
nedeniyle işbu analizin dışında tutulacaktır. Nitekim 9 Ekim 2014 tarihli Elektronik Haberleşme
Sektöründe ilgili Pazarlar Tavsiyesine iliştirilen AB Komisyonunun Açıklayıcı Notu’nda11, AB
düzenleyici kurumların önemli bir kısmı tarafından yönetilemeyen VoIP’in ses hizmetine bir
ikame olarak görülmediği de ifade edilmektedir. Avrupa Komisyonu, VoIP hizmetlerinin
yönetilebilir (managed) olması için son kullanıcının genişbant bağlantısını kontrol yetkisine
sahip ve bu şekilde yüksek güvenilirlik ile hizmet kalitesini tesis eden hizmet
sağlayıcısının/taşıyıcının olması ve ulusal/uluslararası numaralandırma planına göre çağrı alması
gerektiğini belirtmektedir. Bu çerçevede, genellikle fiber, kablo TV ya da DSL şebekeleri
üzerinden sunulan yönetilebilen VoIP’in mevcut durumda standart ses hizmetlerinde olduğu gibi
söz konusu kriterlere sahip olması nedeniyle, ikame ürün olarak değerlendirilmesi ve geleneksel
sabit telefon hizmetinin yanında ilgili ürün/hizmet pazarı tanımında yer alması gerektiği
değerlendirilmektedir. Nitekim, Açıklayıcı Not’ta da belirtildiği üzere yönetilebilen VoIP
hizmetleri 2007 Tavsiyesinde bütün üye ülkeler tarafından ilgili pazar tanımına dahil edilmiştir.
Ülkemizde, yeni yerleşim yerlerine erişimde FTTH, FTTB gibi fiber erişim modelleri de
kullanılabilmektedir. Söz konusu modellerle erişim sağlanan abonelere “home gateway"
cihazları üzerinden sabit telefon hizmeti verilebildiği gibi, toptan seviyede THK hizmeti de
sunulabilmektedir. Dolayısıyla, sabit telefon hizmeti denildiğinde akla sadece PSTN şebekesi
değil, anılan hizmetin sunulabildiği YNŞ de gelmelidir. Nitekim Pazar Analizi Yönetmeliği’nin
4’üncü maddesi çerçevesinde de yapılacak pazar analizleri kapsamında “teknolojik tarafsızlık”
ilkesi benimsenmektedir. Bu itibarla, sabit çağrı başlatma hizmetinin sunulması kapsamında ilgili
ürün/hizmet pazarının tanımlanmasında, hizmetin sunulduğu altyapıdan ziyade, geleneksel sabit
telefon şebekesi üzerinden sunulan çağrı başlatma hizmeti ile fonksiyonellik ve ekonomik açıdan
talep ve arz yönlü ikame imkânına ilişkin değerlendirmelerde bulunulması faydalı olacaktır.
11 https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/explanatory-note-accompanying-commission-
recommendation-relevant-product-and-service-markets
23
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
Daha önce de bahsedildiği üzere, VoIP aboneliği kapsamında IP trafiğin başlatılabilmesi için
buna uygun cihazların bulunması gerekmektedir. Ancak, geleneksel telefon hizmetinden farklı
olarak söz konusu cihazlar elektrik kesintilerine karşı duyarlı olup, kesinti zamanlarında,
özellikle geleneksel telefon hizmetlerinde yapılabilir olan acil durum çağrıların yapılamaması
gibi farklılıkları bulunmaktadır. Bu anlamda işlevsellik açısından, geleneksel sabit çağrı başlatma
hizmetine tam ikame olamamakla birlikte; günümüzde elektrik kesintilerinin minimum seviyede
ve özellikle iş yerlerinde kesintisiz güç kaynaklarının kullanımının yaygın ve tercih edilebilir
olması, artan VoIP abone sayısı, STH işletmecilerinin tabi oldukları hizmet kalitesi ölçütleri ve
sahip oldukları numara kaynakları, VoIP aramaların geleneksel aramalara nazaran sağladığı
maliyet avantajının alternatif işletmecilerce son kullanıcılarına uygun fiyatlarla yansıtılabiliyor
olmasının getirdiği avantajlarla birlikte ele alındığında, perakende seviyede IP üzerinden sunulan
(yönetilebilen VoIP) hizmetler, geleneksel çağrı başlatma hizmetine talep açısından ikame
görülebilmektedir.
Bu açıklamalar ışığında ülkemizde yönetilebilen VoIP kapsamında hizmet alan abone sayısı ile
bu abonelerce yaratılan VoIP trafiğinin genel içerisindeki payına yer verilmesinin yararlı olacağı
değerlendirilmektedir. Bu çerçevede, Tablo 3’te STH işletmecilerinin VoIP abone sayılarına da
yer verilerek, sabit ses pazarındaki toplam abone sayısı ve pazar payları incelenmektedir. Söz
konusu tablodan da görüleceği üzere, 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle STH işletmecilerinin
VoIP abonelikleri 1.513.681’e ulaşmış olup, bu rakam toplam sabit abone sayısının yaklaşık
olarak %12’sine tekabül etmektedir. Başka bir ifadeyle, Türkiye genelinde sabit abonelerin
%12’sine VoIP üzerinden sabit ses arama hizmeti sunulmaktadır. VoIP aboneler de dahil
edildiğinde, STH’ların sabit ses pazarındaki payı, VoIP hariç abone sayısına kıyasla, yaklaşık
olarak %53’ten %58’e yükselmektedir. Türk Telekom’un payı ise toplamda yaklaşık %41
seviyesindedir.
24
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
Tablo 3: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un Toplam Abone Sayıları (VoIP Dahil) 12
Toplam Abone Sayısı Toplam (%)
VoIP% VoIP %
STH
Dönem (topl. (STH
VoIP TT STH TT STH
abone abone
içinde) içinde)
2017-2 1.079.326 7.416.529 3.480.011 68,06% 31,94% 9,91% 31,01%
2017-4 1.348.237 7.028.171 4.212.756 62,52% 37,48% 11,99% 32%
2018-2 1.365.185 6.636.434 4.790.023 58,08% 41,92% 11,95% 28,50%
2018-4 1.281.814 6.274.947 5.294.658 54,24% 45,76% 11,08% 24,21%
2019-2 1.188.460 5.816.631 5.595.973 50,97% 49,03% 10,41% 21,23%
2019-4 1.147.931 5.484.185 5.993.605 47,78% 52,22% 10,00% 19,15%
2020-1 1.301.884 5.296.103 6.367.985 45,41% 54,59% 11,16% 20,44%
2020-2 1.460.803 5.172.252 6.865.737 42,97% 57,03% 12,13% 21,27%
2020-3 1.513.681 5.040.330 7.209.040 41,15% 58,85% 12,36% 21%
Kaynak: BTK
Şekil 6’da, STH işletmecilerinin toplam çağrı başlatma trafiğine, VoIP yöntemi ile başlatılan
trafiğe ve toplam trafik içinde VoIP çağrı başlatma trafiğinin payına yer verilmektedir. Bu
kapsamda, STH işletmecilerinin VoIP dahil toplamda başlattıkları çağrılarda özellikle son dört
çeyrekte dalgalanma olduğu görülmekle birlikte, zaman içerisinde bir artış seyrinde olduğu da
anlaşılmaktadır. STH işletmecilerinin gerçekleştirdiği VoIP trafiğinin ise, benzer
dalgalanmalarla birlikte 2020 yılının ikinci çeyreğinde farklı olarak bir miktar azaldığı
görülmektedir. STH işletmecilerinin toplam trafiği içerisindeki VoIP trafiği ise, 2020 yılının
üçüncü çeyreği itibariyle %78,6 seviyesinde gerçekleşmiştir.
12 İşbu dokümanda STH işletmecileri arasında Türk Telekom’un iştiraki olan TTNet yer almaktadır. Ayriyeten,
kablo şebekesi üzerinden sunulan arama hizmetinin yönetilebilen VoIP kapsamında değerlendirilmesi ve bunun da
bir nev’i sabit telefon hizmeti olması nedeniyle VoIP aboneliklere ilişkin olarak yer verilen trafik dahil tüm STH
verileri içerisinde Türksat verileri de yer almaktadır.
25
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
Şekil 6: STH İşletmecilerinin Toplam Trafiği İçerisinde VoIP trafiği (adet ve %)
Kaynak: BTK
Tablo 3 ve Şekil 6’nın birlikte değerlendirilmesi neticesinde, 2020 yılının üçüncü çeyreği
itibariyle, STH abonelerinin yaklaşık %21’ini, toplam sabit abonelerin ise %12’sini teşkil eden
VoIP abonelerinin yarattığı trafiğin kendi toplam STH trafiği içerisindeki payının %78,6 olduğu;
başka bir ifadeyle STH işletmecilerinin, sahip olduğu VoIP aboneliklerinin %21 ile sınırlı
olmakla birlikte, trafiğinin yaklaşık olarak %80’e varan bir oranda VoIP temelli olduğu
söylenebilecektir.
Yukarıdaki değerlendirmeler çerçevesinde Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 4’üncü maddesi
gereğince benimsenen teknolojik tarafsızlık ilkesi gereğince; fiber şebeke, kablo ya da DSL
şebekesi gibi bir ayrıma gidilmeksizin; başka bir ifadeyle, üzerinden sunulduğu şebekeden
bağımsız olarak (yönetilebilen) VoIP hizmetleri, geleneksel sabit telefon şebekesi üzerinden
sunulan arama hizmeti ile birlikte aynı ilgili ürün pazarı içerisinde değerlendirilmektedir.
Pazar analizlerinde teknolojik tarafsızlık ilkesi benimsenmekle birlikte, YNEŞ kapsamında fiber
şebeke yatırımlarının ve bu çerçevede fiber dönüşümün devam ettiği göz önünde
bulundurulduğunda, sabit telefon şebekesine alternatif bir şebeke olması nedeniyle kablo
televizyon (kablo TV) şebekesi üzerinden sunulan kablo telefon hizmeti ile bu hizmetin
ülkemizde sunumu hakkında da bilgi verilmesinin faydalı olacağı değerlendirilmektedir.
Günümüzde kablo TV şebekeleri; sayısallaştırma, omurga şebekede fiber-optik kabloların
kullanımı ve çift yönlü iletişim desteği gibi iyileştirmeler ile alternatif bir elektronik haberleşme
altyapısı olarak kullanılabilmektedir. Şebekede bir takım yatırım maliyetleri oluşturan bu
26
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
iyileştirmeler telefon, TV yayıncılığı ve genişbant hizmetlerin aynı altyapı üzerinden
sunulabilmesini sağlamaktadır. Bu itibarla, bilindiği üzere, ülkemizde kablo TV altyapısı
üzerinden, ülke geneline yaygın sabit telefon altyapısına sahip tek yerleşik işletmeci olan Türk
Telekom’un sunmakta olduğu telefon hizmetine benzer hizmet verilmektedir.
Bu çerçevede kablo TV şebekelerinde sunulan telefon hizmeti, sabit şebekede telefon hizmetinin
sunulması ile benzer özellikler taşımaktadır. Ancak, ülkemizde erişilebilirlik bakımından söz
konusu şebekenin durumu farklılık arz etmektedir. Ülkemizde kablo TV şebekesinin yaygınlığı
düşük olduğu gibi, kablo TV şebekesi üzerinden faaliyet gösteren ve kablo TV şebekesine
yatırım yapan işletmecilerin sayısı da maalesef azdır. Ayrıca, yayıncılık hizmetleri dışındaki
hizmetlerin tamamı, halihazırda 24 ilde kurulu olan kablo TV şebekesinin ulaştığı her noktada
da sunulamamaktadır.
Şekil 7’de Türksat’ın yıllar itibariyle kablo telefon hizmeti abone sayısına yer verilmektedir. Bu
itibarla, ülkemizdeki kablo telefon hizmetinden yararlanan Türksat abone sayısı dalgalı bir seyir
izlemekle birlikte 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle bir önceki çeyreğe göre artış eğilimine
girerek 495.329 abone seviyesinde gerçekleşmiştir.
Şekil 7: Türksat Kablo Telefon Abone Sayısı
Kaynak: BTK
Yıllar itibariyle Türksat Kablo TV şebekesi üzerinden başlatılan çağrılara yer verilen trafik
hacminin 2020 yılının üçüncü çeyreğinde yaklaşık 2,3 milyon dakikaya düştüğü görülmektedir.
27
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
Şekil 8’e bakıldığında; Türksat’ın yaklaşık 3 milyon dakika olan 2018 yılı birinci çeyreğindeki
trafik hacminin 2020 yılının üçüncü çeyreğinde yaklaşık 2,3 milyon dakikaya düştüğü
görülmektedir.
Şekil 8: Türksat Trafik Hacmi
Kaynak: BTK
Şekil 9’da ise Türksat’ın yıllar itibariyle kablo telefon hizmetinden elde ettiği net satış gelirlerine
yer verilmektedir. Bu itibarla Türksat, dönemler itibariyle net satış gelirini arttırarak 2020 yılının
üçüncü çeyreği itibariyle 4.227.517 ₺ gelir elde etmiştir.
Şekil 9: Türksat Net Satış Geliri
4227517
4.500.000 4011754
4.000.000
3.500.000
3.000.000
2328557
2.500.000
2.000.000 1523382,62
1.500.000
854896
1.000.000 445402 531296
223493
500.000
0
2017-1 2017-3 2018-1 2018-3 2019-1 2019-3 2020-1 2020-3
Kaynak: BTK
Dolayısıyla, dönemler itibariyle dalgalı olmakla birlikte artış eğiliminde olduğu görülen kablo
telefon abonelerinin söz konusu telefon hizmetini kullanımlarını düşürdükleri ancak bu
hizmetlerden Türksat’ın elde ettiği gelirin artmakta olduğu söylenebilecektir.
Yapılan değerlendirmeler neticesinde, Türk Telekom tarafından PSTN/ISDN hatlar üzerinden
kendi abonelerine sunulan çağrı başlatma hizmeti ile gerek geleneksel bakır şebeke, gerekse de
28
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
(fiber şebeke, kablo TV ya da DSL şebekesi gibi teknoloji ayrımına gitmeden) IP üzerinden
sunulan sabit telefon hizmeti (yönetilebilen VoIP) kapsamında başlatılan çağrıların (TS, TÖS,
YAPA ve THK yöntemlerini de içerecek şekilde) aynı ilgili ürün pazarı içerisinde ele
alınabileceği değerlendirilmektedir.
Soru 2
Türk Telekom tarafından geleneksel sabit telefon (PSTN) şebekesi üzerinden kendi
abonelerine sunulan çağrı başlatma hizmeti ile gerek geleneksel bakır şebeke, gerekse de (fiber
şebeke, kablo TV ya da DSL şebekesi gibi teknoloji ayrımına gitmeden) IP üzerinden sunulan
sabit telefon hizmeti (yönetilebilen VoIP) kapsamında başlatılan çağrıların (TS, TÖS, YAPA
ve THK yöntemlerini de içerecek şekilde) aynı ilgili ürün pazarı içerisinde ele alınabileceği
değerlendirmesine katılıyor musunuz? Görüşünüzü gerekçeleriyle birlikte detaylı bir şekilde
ifade ediniz.
Soru 2’ye ilişkin görüşler:
Rekabet Kurumu, Vodafone Net, Turkcell Superonline, TELKODER, Millenicom ve İstanbul
BT Telekom Kurumumuz görüşlerine katıldıklarını ifade etmiş olup, TT Net herhangi bir
yorumda bulunmamıştır.
Rekabet Kurumu VoIP üzerinden çağrı başlatma yönteminin geleneksel çağrı başlatma
yöntemine ikame olup olmadığının tespitinde son tüketicinin tercihlerinin ve VoIP hizmetinden
faydalanabilmek için gerekli şartların daha detaylı incelenmesinin faydalı olabileceğini
belirtmiştir. Ayrıca çağrı başlatacak abonenin internet bağlantısına, farklı bir ekipmana veya
maliyetli bir kurulum hizmetine de ihtiyaç duyup duymayacağını, duyacaksa bu unsurların ikame
imkânı üzerindeki etkisinin de ele alınabileceğini; kurumsal ve bireysel abonelerin VoIP
üzerinden ses hizmeti kullanımına ilişkin tercihlerinin farklı olabileceğini, bireysel abonelerin
belirgin şekilde daha az oranda VoIP üzerinden hizmet alıyor olabileceği ihtimalini ifade etmiştir.
TELKODER, Millenicom ve İstanbul BT Telekom dünya çapında mobil ses hizmetlerine yönelik
bir talep artışı ve tüketici tercih değişikliği yaşansa da Türkiye’de sabit ses trafiğindeki düşüşün
çok radikal olduğunu ve sadece tüketici tercihlerindeki değişimi yansıtmadığını ve bu duruma
yol açan en önemli etkenin sabit ses pazarında, mobil ses pazarı ile rekabet edebilecek, tüketici
29
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
ihtiyaçlarına cevap verebilecek hizmet çeşitliliğine ve kaliteye ulaşılamaması olduğunu
belirtmiştir.
Turkcell Superonline, pazardaki rekabet eksikliğinin, hakim durumdaki işletmeci olan Türk
Telekom’un yıllardır %80’in altına düşmeyen gelir pazar payını ve %80’in de üzerindeki şehir
içi çağrı başlatma trafiği payını koruması sonucunu doğurduğunu; TELKODER, Millenicom,
İstanbul BT Telekom ve Turkcell Superonline; AB’de yeni nesil işletmecilerin %60-70’lik oran
ile en çok YAPA uygulamasından faydalanırken ülkemizde YAPA uygulamasının kullanımının
çok düşük olduğunu; buna neden olan faktörlerin ise mevcut YAPA modelinde maliyet esaslı
ücretler uygulanmaması, Türk Telekom binalarına girişin uzun ve zahmetli bir süreç içinde
gerçekleşmesi, ortak yerleşim maliyetlerinin maliyet esaslı olmaması, işletmecilerin
kullanmadıkları enerjinin ücretini ödemek zorunda kalması ve YAPA santral sayılarının
yetersizliği olduğunu; YAPA yönteminin etkin olarak uygulamaya alınamamasının “tercih
edilmeme” gerekçesine dayandırılmasının yanlış anlaşılmalara mahal vereceğini ve YAPA’ya
ilişkin maliyet ve süreçlerin rasyonel olmadığına vurgu yapılması gerektiğini ifade etmiştir.
TELKODER, Millenicom, İstanbul BT Telekom ve Turkcell Superonline tarafından ayrıca
TTNET’in alternatif işletmeciler kategorisinde yer almasının yanlış bir uygulama olduğunu,
TTNET’in alternatif işletmeci kategorisinde değil Türk Telekom ile birlikte değerlendirilmesi ve
Türk Telekom (TTNET dahil) ve STH işletmecileri için hizmet türlerini de PSTN/Taşıyıcı
Seçimi/Taşıyıcı Ön Seçimi/THK, ISDN ve VoIP olarak tespit edilmesi gerektiği; TTNET
tarafından sunulan VOIP hizmetlerinin ayrıştırılarak gerçek alternatif işletmeciler tarafından
sunulmakta olan VOIP hizmetinin hacminin değerlendirilmesi gerektiği bildirilmiştir.
Türk Telekom, 16.12.2009 tarihli ve 2009/DK –10/659 sayılı Kurul Kararı ile Sabit Telefon
Şebekesine Erişim Piyasası kapsamında EPG ilan edilerek Toptan Hat Kiralama yükümlülüğü
getirildiğini ve sonrasında 10.02.2010 tarihli ve 2010/DK–07/88 sayılı Kurul Kararı ile mobil
arabağlantı ücretlerinde % 50’nin üzerinde düşüş gerçekleştirildiğini, bu karar neticesinde mobil
operatörlerin her yöne konuşma içerecek şekilde paketler oluşturduğunu ve pazarda gelişim
ivmesinin bir hayli arttığını belirtmiş; 14.07.2010 tarihli ve 2010/DK-07/417 sayılı Kurul Kararı
ile onaylanan Yalın DSL hizmetinin yürürlüğe girmesi neticesinde sabit ses pazarında iptallerin
oldukça arttığını, 2010-2012 yılları arasında yıllık 1 milyonun üzerinde abone kayıpları
yaşandığını ve 3G’nin gelmesi ile birlikte eş zamanlı alınan bir dizi düzenleme kararları
neticesinde sabit ses pazarının eridiğini ifade etmiştir.
30
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
Türk Telekom ayrıca 26.03.2014 tarihli ve 2014/DK-SRD/172 sayılı Kurul Kararı ile kendisine
tekli paketlere ilişkin fiyat sıkıştırması yükümlülüğü getirildiğini, pazardaki PSTN-THK
dengesinin THK yönüne kaymaya başladığını; fakat Turknet tarafından konuya ilişkin açılan
davanın Turknet lehine sonuçlanması ile yeniden fiyat sıkıştırmasının tekli paketlere
uygulanmaya başladığını, bugün gelinen noktada % 60’ın üzerinde sabit ses pazar payının STH
aboneliklerine ait olduğunu ve söz konusu aboneliklerin THK erişim yöntemi ile büyük oranda
TTNet üzerinden sağlanmakta olup konuşmadan ziyade erişim ürünü olarak kullanıldığını
belirtmiştir. Türk Telekom yaşanan teknolojik gelişmelerle oldukça küçülen pazarda pazar
analizi kapsamında bu yönde tam deregülasyona gidilmesi, tam deregülasyon yapılmaması
durumunda ise tarife kontrolüne tabi olma (maliyet esaslı tarife belirleme ve fiyat sıkıştırması)
yükümlülüğünün kaldırılması gerektiğini ifade etmiştir.
Türk Telekom ek olarak, oldukça düşük abone sayısı ve trafik hacmine sahip olan TS ve TÖS
hizmetlerinin pazar kapsamında değerlendirilerek yükümlülükler getirilmesini anlamsız
bulduğunu iletmiştir.
Soru 2’ye İlişkin Kurumumuz Değerlendirmeleri:
Rekabet Kurumu tarafından kurumsal ve bireysel abonelerin VoIP üzerinden ses hizmeti
kullanımına ilişkin tercihlerinin farklı olabileceğini, bireysel abonelerin belirgin şekilde daha az
oranda VoIP üzerinden hizmet alıyor olabileceği ihtimaline ilişkin görüşlerine ilişkin olarak
Nihai Dokümana gerekli açıklamalar eklenmiştir.
İşletmeciler tarafından YAPA’ya ilişkin olarak ifade edilen görüşler doğrultusunda, Pazar
Analizi Dokümanı’nda yer verilen “YAPA üzerinden hizmet sunulması yönteminin ise ülkemizde
gerçekleşen kullanıcı sayısı göz önüne alındığında, hâlihazırda çeşitli gerekçelerle yaygın olarak
tercih edilmediği görülmektedir.” ifadesinin işletmecilerce yanlış anlaşılmaya mahal vereceği
kaygısı göz önünde bulundurularak nihai dokümanda ifade değişikliği yapılması uygun
görülmüştür.
TELKODER, Millenicom, İstanbul BT Telekom ve Turkcell Superonline tarafından TTNET’in
alternatif işletmeciler kategorisinde yer almasının yanlış bir uygulama olduğu, TTNET’in
alternatif işletmeci kategorisinde değil Türk Telekom ile birlikte değerlendirilmesi gerektiği
görüşüne ilişkin olarak ise; işbu Pazar Analizi Dokümanı’nın çerçevesinde uygun olduğu ölçüde,
hem bir STH işletmecisi olarak, hem de Türk Telekom’un iştiraki olarak TTNET’e ilişkin veriler,
31
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
Türk Telekom verileri ile birlikte ya da Türk Telekom’dan ayrı olarak STH verileri içerisinde
gösterilerek değerlendirmelerde bulunulmuştur.
Türk Telekom tarafından yer verilen görüş ve değerlendirmelerin ise, genel olarak ilgili soru ile
bir ilişkisi görülemediğinden ilerleyen sorular kapsamında değerlendirilmesinin daha uygun
olacağı düşünülmektedir. Bununa birlikte, TS ve TÖS hizmetlerinin son kullanıcılarca
başlatılacak çağrılarda seçilebilecek yöntemler arasında olmaları nedeniyle ilgili pazar
kapsamından çıkarılması talebi ise eksik değerlendirmeye yol açabilecek olması nedeniyle uygun
görülmemektedir.
Toptan Seviyedeki Talep Yönlü İkame
Kullanıcıların (toptan pazarlar için işletmecilerin) bir hizmet veya ürünü diğer bir hizmet veya
ürünün yerine kullanabilme derecesi genel anlamda talep yönlü ikame edilebilirlik olarak
tanımlanmaktadır. Daha somut bir şekilde belirtilmesi gerekirse; geçici olmayan küçük ama
belirgin fiyat artışını (%5-10) izleyen süreçte kullanıcıların bir bölümünün ilgili ürünün
alternatiflerine yönelmesi talep yönlü ikame olarak adlandırılmaktadır. Aynı ilgili pazar
içerisinde oldukları düşünülen ikame ürünlerin birbirleriyle tam anlamıyla benzer olmaları da
gerekmemektedir.
Bu çerçevede değerlendirildiğinde; şebeke işletmecisi tarafından sunulabilen çağrı başlatma
hizmetinin alternatif işletmecilere maliyeti arttığında, anılan işletmecilerin bu hizmeti abonesi ile
bağlantısı olmayan başka bir şebekeden ikame etmesi mümkün olamamaktadır. Bununla birlikte,
toptan çağrı başlatma hizmetinin satın alınmasına alternatif olarak işletmeciler son kullanıcı
lokasyonlarına erişimi olan başka bir şebeke (kablo TV, fiber vb) kurabilmektedir. Ancak şebeke
işletmecisinden çağrı başlatma hizmeti alan işletmecilerin çağrı başlatma hizmetinin fiyatının
arttığı durumlarda kablo TV ya da fiber şebekelere kolaylıkla ve hızlı bir şekilde geçmesi
mümkün değildir. Özellikle de ülkemizde söz konusu şebekelerin yaygın olmaması alternatif
işletmecilerin bu şebekeleri kullanmalarını sınırlandırmaktadır. Bunun dışında, son kullanıcı
lokasyonlarına bağlantısı olan şebeke kısımları Türk Telekom’dan YAPA yöntemiyle
kullanılabilmektedir. Ancak hâlihazırda bu alternatif de çok sınırlı sayıda kullanılabilmektedir.
Diğer taraftan bir STH işletmecisi, daha önce de yer verildiği üzere, son kullanıcılara sabit
şebekeden arama hizmeti sunabilmek için YAPA dışında THK yöntemi ile de erişim sağlamakta
32
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
ya da yönetilebilen VoIP teknolojisinden faydalanabilmektedir. TS yönteminden farklı olarak
THK yöntemi ile hizmet sunumunda, yerleşik işletmeci tarafından sunulan sabit erişim ve arama
hizmetlerine tamamen benzer nitelik taşıyan ya da ikame olabilecek nitelikte hizmet
sunulmaktadır. Dolayısıyla, işbu pazar analizi dokümanında değerlendirilen farklı çağrı başlatma
yöntemleri arasındaki toptan seviyedeki talep yönlü ikame, alternatif işletmecilerin pazara giriş
için kurguladıkları iş planları için gerekli olan yatırım seviyelerine bağlı olarak şekillenmektedir.
Perakende Seviyedeki Talep Yönlü İkame
Toptan pazarlardaki rekabet durumu, ilgili perakende pazarlardaki ürün ve/veya hizmetlerden
kaynaklanan rekabetçi baskıdan etkilenmektedir. Bu kapsamda çağrı başlatma ücretlerinin
rekabetçi hale gelmesi için işletmeci üzerinde perakende seviyede dolaylı olarak etkili olabilecek
çeşitli uygulamalar söz konusu olabilmektedir. Bu uygulamalar sabit telefon işletmecilerinin
çağrı başlatma ücretlerini yükseltmesini belirli ölçüde sınırlayabilmektedir. Söz konusu dolaylı
etkilere örnek olarak, arayan taraf öder prensibi çerçevesinde çağrı başlatma ücretinin yükselmesi
sonucunda perakende arama tarifesi artan abonelerin sabitten arama yapmak yerine kendi mobil
hattını, şebekeler üstü (Over the Top, OTT) hizmetleri13 ya da kablo ses hizmetini tercih etmeleri
gibi alternatif olabilecek yöntemleri kullanmaları gösterilebilmektedir. Sabit şebeke
işletmecisine çağrı başlatma ücreti ödenmesini gerektirmeyen bu tür bir arama seçenekleri sabit
şebeke işletmecisi üzerinde baskı oluşturma potansiyeline sahiptir. Ancak, sabit ses hizmetleri
pazarının kendi iç dinamikleri çerçevesinde değerlendirildiğinde, bu durumdan en çok sabit çağrı
başlatma ücretlerinin artması neticesinde maliyeti artan ve bu şekilde dolaylı da olsa abone
kaybına uğrayan STH işletmecilerinin etkilenmesi kuvvetle muhtemeldir.
Ülkemizde, diğer ülkelere de benzer şekilde, özellikle 3G sonrası teknolojik gelişmeler, mobil
genişbant kullanımının yaygınlaşması ve cep telefonlarının sağladığı mobilitenin de etkisiyle
birlikte zaman içerisinde mobil iletişim daha çok tercih edilir hale gelmiş ve sabit ses trafiğinde
son beş yılda %43 seviyesinde azalma yaşanmıştır (
Şekil 10). Abone sayılarının gelişimine bakıldığında ise, mobil aboneliklerde istikrarlı bir artışın
yaşandığı, son beş yılda abone sayısının %10 oranında artarak 82,8 milyona ulaştığı; sabit abone
13 BEREC tarafından hazırlanan Ocak 2016 tarihli OTT Raporu’nda (BEREC Report on OTT Services) OTT
hizmetleri, “internet üzerinden son kullanıcılara sağlanan bir içerik, hizmet ya da bir uygulama” olarak
tanımlanmaktadır.
33
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
sayısının ise dalgalı olmakla birlikte 11 milyon civarında seyrettiği, 2016 yılından sonra
toparlanmanın yaşanarak 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle 12 milyonu geçtiği
görülmektedir. Dolayısıyla mobil hizmetlerdeki gelişmelerin sabit abone sayısından ziyade, sabit
ses trafiği üzerinde etkili olduğu söylenebilmektedir.14 Başka bir ifadeyle, sabit ses trafiğinin bir
oranda mobil trafiğe kaydığı, sabit abone sayısında ise bu anlamda benzer bir gelişmenin
yaşanmadığı değerlendirilmektedir.
Şekil 10: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Trafik Hacimleri (milyon dk)15
Kaynak: BTK
Şekil 11: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Abone Sayıları (milyon adet)16
Kaynak: BTK
Bununla birlikte, sabit ve mobil şebekeler ile bu şebekeler üzerinden sunulan ses hizmetleri
arasında yapısal farklılıkların ve her bir pazarın kendi özel iç dinamiklerinin olduğu da
bilinmektedir. Sabit abone sayısında
14 Bu durum ülkemize özgü olmamakla birlikte, sabit ses trafiğindeki azalmanın sadece mobil hizmetlerdeki
gelişmelere bağlanmasının eksik bir değerlendirme olacağı düşünülmektedir.
15 Sabit trafik hacmi, Türk Telekom ile STH işletmecileri tarafından yaratılan trafikten oluşmaktadır.
16 Sabit abone sayısı, Türk Telekom ile STH işletmecilerinin abone sayılarının toplamından oluşmaktadır.
34
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
Şekil 11’de görülen toparlanma (ya da en azından belirli bir abone kitlesinin korunması),
özellikle müşterileri üzerinde yarattığı güven algısına olumlu etkilerinin olduğunu değerlendiren
kurumsal işletmelerce ve yaş grubuna göre değişen bazı kesim bireylerce sabit hat aboneliğine
verilen önemi de göstermektedir. Bu açıklamalar göz önünde bulundurulduğunda, mobil
hizmetlerdeki gelişmelerin sabit ses pazarı üzerindeki rekabetçi baskısının sınırlı olduğu
değerlendirilmektedir.
İşbu dokümanda ilgili ürün/hizmet pazarına dahil edilmeyen yönetilemeyen VoIP hizmetleri
kapsamında değerlendirilen OTT hizmetleri üzerinden arama yapılabilmesi hususuna ilişkin
olarak; arayan ve aranan tarafın aynı hizmetten, eş zamanlı bağlanarak yararlanması
(interoperability) gerektiği, kapsama alanı ve hızların birbiriyle uyumlu çalışamayabilmesi gibi
hususlar çerçevesinde değerlendirildiğinde ve son kullanıcılar nezdinde OTT hizmetlerinin data
kullanımına bağlı olarak göreceli düşük kalite ve güvenlik algısının söz konusu olabileceği17 de
göz önünde bulundurulduğunda; anılan hizmetlerin geleneksel sabit ses hizmetleriyle tam
anlamıyla ikame olmadığı; ancak bir ölçüde, sınırlı rekabetçi etkilerinin söz konusu olabileceği
değerlendirilmektedir. Bu sebeple, OTT hizmetlerin genel olarak kullanımının son yıllarda
artıyor olması ve gelecekte de artmasının beklenmesiyle birlikte, kısa ve orta vadede sabit ses
aboneliklerinden anılan hizmet kullanımına yüksek seviyelerde bir geçiş beklenmemektedir.
Dolayısıyla, OTT hizmetlerinin kullanımının sabit şebekede çağrı başlatma hizmeti üzerindeki
ikame etkisinin de sınırlı olduğu düşünülmektedir.18
Kablo ses hizmetlerinin de benzer şekilde, ülke geneline yaygın olacak şekilde bir altyapının
olmaması gibi daha önce açıklanan sebeplerle, sabit şebekede çağrı bağlatma hizmeti üzerindeki
baskısının sınırlı olması nedeniyle, anılan perakende yönlü talep imkanının da sınırlı olduğu
düşünülmektedir.
Toptan Seviyedeki Arz Yönlü İkame
17 Söz konusu hususlara, BEREC’in OTT Raporu’nda ifade edildiği üzere, çoğu AB Düzenleyici Kurum tarafından
yapılan değerlendirmeler kapsamında yer verilmiştir.
18 Nitekim güncel Mobil Çağrı Sonlandırma Pazar Analizinde de, OTT hizmetinin abonelerce kullanımının
ülkemizde esas olarak SMS/MMS sonlandırma ücretleri üzerinde rekabetçi baskı yaratacağının düşünüldüğü; söz
konusu durumun ses/görüntülü arama hizmetleri için henüz erken olduğu, şebekeler üstü hizmetlerin geleneksel
mobil ses hizmetinin yerini alması ya da potansiyel olarak ikame etmesi için kullanımının oldukça yaygınlaşmasının
gerektiği değerlendirmelerinde bulunulmuştur.
35
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
Talep kavramı perakende ya da toptan olarak ayrılabilirken, arz kavramı yapısı gereği sadece
toptan olarak incelenebilmektedir. Bir pazarda arz yönlü ikame imkânının olması, o pazarda
hizmet sunan herhangi bir firmanın verdiği hizmeti başka bir firmanın da sağlayabilmesi
anlamına gelmektedir. Dolayısıyla, bir malın ya da hizmetin arz yönlü ikamesinin olabilmesi
aynı malı ya da hizmeti sağlayan firmalar üzerinde rekabetçi etki meydana getiren önemli bir
baskı unsurunun olması demektir. Çağrı başlatma pazarında ise arz yönlü ikame kavramı
alternatif işletmecilerin son kullanıcıya erişim imkânına bağlıdır. Son kullanıcılara sabit
şebekeden arama hizmeti sunan STH işletmecilerinin çağrı başlatma hizmetini temin
edebilecekleri yerleşik işletmecinin dışında başka işletmeciler de bulunması halinde çağrı
başlatma pazarında arz yönlü ikame imkânı söz konusu olabilecektir. Ülkemizde kablo platform
ve altyapı yetkilendirme çalışmaları yapılmış olmakla birlikte, çağrı başlatma hizmetlerinin
ücretlerinde geçici olmayan küçük ama belirgin bir artış olması durumunda ilgili işletmecilerin
son kullanıcılara erişebilmek için katlanacakları maliyetlerin yüksek olması nedeniyle kısa ve
orta vadede sabit şebekede çağrı başlatma pazarına alternatif yöntemlerle giriş imkânının düşük
olduğu değerlendirilmektedir. Bu itibarla, ilgili pazarda kısa vadede oluşabilecek şartlar
çerçevesinde arz yönlü ikame imkânının bulunmadığı değerlendirilmektedir.
Daha önce de yer verildiği üzere, ülkemizde bakır şebekenin tamamı Türk Telekom’a aittir. STH
işletmecilerinin kendi abonelerine Türk Telekom’a benzer yapıda ses hizmetleri sunmasına
olanak sağlayan THK hizmeti Türk Telekom’dan alınabilmektedir. THK yöntemiyle ve
yönetilebilen VoIP abone sayısında görülen artış perakende erişim ve ses pazarındaki rekabetçi
yapıya katkı sağlasa da, toptan seviyede ulusal çapta Türk Telekom’dan başka bir işletmeciden
çağrı başlatma ve THK hizmeti alınmasının mümkün olmaması arz yönlü ikame imkânını
kısıtlamaktadır. Türk Telekom tarafından çağrı başlatma ya da THK hizmetinin verilmemesi
halinde ya da bu hizmetlerin fiyatında karlılığı önemli derecede etkileyecek bir artış olması
halinde STH işletmecilerinin başka bir işletmeciden bu hizmetleri ulusal çapta alması hâlihazırda
mümkün görülmemektedir.
Yukarıdaki değerlendirmeler ışığında kısa ve orta vadede toptan seviyede çağrı başlatma
pazarında arz yönlü ikame imkânının bulunmadığı düşünülmektedir.
Soru 3
36
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
Kısa ve orta vadede oluşabilecek şartlar çerçevesinde sabit şebekede çağrı başlatma pazarında
toptan ve perakende seviyelerde yapılan arz ve talep yönlü ikame değerlendirmelerine ilişkin
görüşleriniz nelerdir? Cevabınızı gerekçeli biçimde açıklayınız.
Soru 3’e ilişkin görüşler:
Turkcell Superonline, TELKODER, Millenicom, İstanbul BT Telekom, Vodafone Net ve
Rekabet Kurumu Kurumumuz tarafından yapılan değerlendirmelere katıldıklarını ifade
etmişlerdir. Rekabet Kurumu ilâveten ülkemizdeki bakır şebekenin tamamının Türk Telekom’a
ait olduğu bilgisi doğrultusunda yönetilebilen VoIP yöntemi ile çağrı başlatan bir STH
işletmecisinin yine Türk Telekom’dan bir hizmet alımında bulunması gerekip gerekmediğinin,
gerekiyorsa bu durumun arz ikamesi açısından doğurduğu sonuçların değerlendirilmesinin
faydalı olabileceğini iletmiştir.
TTNET ve Türk Telekom; 2013 yılından günümüze paylaştığı verilerde mobil pazarın gelişimini
sürdürürken sabit pazarda ARPU enflasyon karşısında erimiş olmasına rağmen abone sayısının
azalmaya devam ettiğini, 2014 yılında dahi kabul edilen sabit-mobil ikamesi kavramının etkisini
bir hayli arttırdığını, sabit ses pazarının mobil baskısıyla abone sayısı, trafik ve gelir açısından
sürekli küçüldüğünü belirtmiştir. Ayrıca Avrupa Komisyonu ve BEREC’in çalışmalarından
örnekler verilerek tüketici tercihlerinin mobile kayması, sabit-mobil şebekeler arası
yakınsamanın artışı gibi hususları örneklerle açıklamıştır. 2020 yılsonu itibarıyla Türkiye’deki
ses pazarının abone sayısına göre yaklaşık % 87’sinin, arama trafiğine göre ise yaklaşık %
98’inin mobile ait olduğu ve dolayısıyla mobil ses hizmetinin sabit ses hizmetini tek yönlü ikame
ettiğini, sabit ses hizmetinin mobil ses hizmetine ikame olmadığını, mobil ses hizmetinin fiili
durumda kullanıcıların birinci tercihi olduğunu ve bu kapsamda mobil ses hizmetleri ile sabit ses
hizmetlerinin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini ifade etmiştir.
TTNET ve Türk Telekom ayrıca, STH işletmecilerinin abone kırılımları incelendiğinde THK
yöntemi ile çağrı başlatmak yerine oldukça etkin bir şekilde VoIP ile çağrı başlattıklarının
görüldüğünü, VoIP ile başlatılan çağrıların, THK ile başlatılan çağrılar üzerinde rekabetçi baskı
oluşturarak pazarda arz ikamesi oluşturduğunu, bu kapsamda VoIP aboneliklerinin sürekli
37
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
artışını koruyacağı ve arz ikamesinin daha da güçleneceğini, VoIP hizmetinin sabit şebekede
çağrı başlatma pazarında geleneksel ses hizmetine ikame olduğunu, dolayısıyla VoIP hizmetinin
ve Toptan Sabit Yerel ve Merkezi Erişim Pazarları kapsamında sunulan genişbant hizmetlerinin
ve kablo TV altyapısı dâhil olarak alternatif işletmeci altyapılarının arz yönlü ikame sağladığını
belirtmiştir.
Soru 3’e ilişkin Kurumumuz değerlendirmeleri:
Rekabet Kurumu tarafından iletilen görüşe ilişkin olarak, yönetilebilen VoIP yöntemi ile çağrı
başlatan bir STH işletmecisinin yine Türk Telekom’dan çağrı başlatma ya da benzeri bir hizmet
alımında bulunması gerekmemekte olup bu durumun arz ikamesi açısından doğurduğu sonuçlara
ilişkin olarak da bir değerlendirmesi yapılması gerekli görülmemektedir.
Mobil hizmetlerine ilişkin olarak TTNET ve Türk Telekom tarafından iletilen görüşlere ilişkin
değerlendirmelerimize birinci soruda yer verildiği için burada tekrar edilmesine gerek
görülmemekle birlikte, ilgili pazarda mobil ve sabit ses hizmetlerinin birlikte değerlendirilmesi
görüşüne ilişkin genel olarak, sabit-mobil hizmetler arasındaki ikame ya da yakınsama
değerlendirmelerinden bağımsız olarak mobil hizmetlerin tüketiciler nezdindeki fonksiyonellik
farklılıkları da göz önünde bulundurulduğunda AB tarafından düzenlenen ilgili pazarlar
kapsamında da söz konusu hizmetler için ayrı ayrı pazarların tanımlandığı görülmektedir. Ayrıca,
ülkemiz pazar koşulları çerçevesinde STH işletmecilerinin mobil şebekeler üzerinden çağrı
başlatamadıkları da dikkate alındığında, sabit ve mobil ses hizmetlerinin aynı ilgili pazar
kapsamında değerlendirilmesinin pratikte bir anlam teşkil etmeyeceği değerlendirilmektedir.
TTNet ve Türk Telekom’un, VoIP ile başlatılan çağrıların, THK ile başlatılan çağrılar üzerinde
rekabetçi baskı oluşturarak pazarda arz ikamesi oluşturduğu iddiasına yönelik olarak;
yönetilebilen VoIP abone sayısında görülen artışın perakende erişim ve ses pazarındaki rekabetçi
yapıya katkı sağladığı düşünülse de, yönetilebilen VoIP kapsamında kullanılan fiber, kablo TV
gibi şebekelerin ulusal çapta yaygınlaşmamış olmasından kaynaklanan kısıtların dikkate alınması
gerektiği düşünülmektedir. Bu çerçevede, işbu pazar analizi dokümanında toptan seviyede ulusal
çapta Türk Telekom’dan başka bir işletmeciden çağrı başlatma ve THK hizmeti alınmasının
mümkün olmamasının arz yönlü ikame imkânını kısıtladığı değerlendirilmiştir. Kaldı ki VoIP
yöntemiyle çağrı başlatma hizmeti ile PSTN şebekesi üzerinden başlatılan çağrılar yapılan ikame
38
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
değerlendirmeleri neticesinde hâlihazırda işbu pazarda aynı ilgili ürün tanımı içerisinde yer
almıştır.
3.3 İlgili Coğrafi Pazar
Yapılacak pazar analizinde ilgili ürün pazarı belirlendikten sonra bu pazarın coğrafi sınırlarının
belirlenmesi gerekmektedir. Ürün veya hizmetlerle ilgili tarafların arz ve taleplerinin
gerçekleştiği, rekabet şartlarının yeterince homojen olduğu ve komşu alanlardaki söz konusu
şartların yeterli derecede farklı olması nedeni ile ayırt edilebilir nitelikte olduğu coğrafi alana,
ilgili coğrafi pazar denilmektedir. Bir başka deyişle ilgili ürünün ikame imkânının olduğu ve
pazar yapısının birbirine benzer olduğu bölgeler ilgili pazarın coğrafi sınırlarını oluşturmaktadır.
Tüketicilerin herhangi bir yerde faaliyet gösteren işletmeciden kolay bir şekilde ilgili ürünü
alabilmesi veya diğer işletmecilerin bu bölge içinde kolay bir şekilde aynı/ikame ürünü/ürünleri
sunabilmesi durumunda söz konusu bölgeler ilgili coğrafi pazar içinde yer almaktadır.
Ülkemizde ilgili pazar kapsamında değerlendirilen sabit şebekede çağrı başlatma hizmeti tüm
ülke genelinde talep edilebilecektir. Dolayısıyla, işbu pazar kapsamında talep edilmesi halinde
verilecek çağrı başlatma hizmetine ilişkin ilgili coğrafi pazarın boyutunun, herhangi bir bölge
farkı gözetilmeksizin, tüm ülke geneli olması gerektiği değerlendirilmektedir.
Soru 4
Sabit şebekede çağrı başlatma hizmeti için ilgili coğrafi pazarın ülke genelini kapsadığı görüşü
ile aynı fikirde misiniz? Cevabınızı gerekçeli biçimde açıklayınız.
Soru 4’e ilişkin görüşler:
Rekabet Kurumu, Vodafone Net, Turkcell Superonline, TELKODER, Millenicom ve İstanbul
BT Telekom Kurumumuz görüşlerine katıldıklarını ifade etmiştir.
Türk Telekom ve TTNet tarafından ise, 2019 yılı sonunda onaylanan Toptan Sabit Yerel ve
Merkezi Erişim Pazarı kapsamında benimsenmiş olan coğrafi alt pazar yaklaşımının, sabit
şebekede çağrı başlatma pazarı için de belirlenmesi gerektiği; bununla birlikte, diğer sorularda
yapılan değerlendirmeler neticesinde mobil ve sabit altyapılar üzerinden sunulan ses
hizmetlerinin birbirine ikame olduğu; dolayısıyla sabit-mobil ikamesi çerçevesinde söz konusu
39
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
pazar analizi özelinde ilgili coğrafi pazarın ülke geneli olarak belirlenmesinde sakınca
görülmediği ifade edilmektedir.
Soru 4’e ilişkin Kurumumuz değerlendirmeleri:
Türk Telekom ve TTNet tarafından ifade edilen Toptan Sabit Yerel ve Merkezi Erişim Pazarı
kapsamında benimsenmiş olan coğrafi alt pazar yaklaşımının, sabit şebekede çağrı başlatma
pazarı için de belirlenmesi gerektiği görüşüne ilişkin olarak; söz konusu pazarların farklı yapıda
farklı özellikler gösteren pazarlar olduğu; farklı kullanım ve talep koşulları dolayısıyla, işbu
pazarın kendi düzenlenme amacının coğrafi pazar ayrımı için henüz uygun olmadığı
değerlendirilmektedir.
40
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
4 İLGİLİ PAZARDA DÜZENLEME GEREKSİNİMİ
Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7’nci maddesinin birinci fıkrası uyarınca, pazar analizi sürecinde
tanımlanan ilgili pazarın düzenleme gereksinimine aşağıdaki koşulların birlikte gerçekleşmesi
durumunda karar verilmektedir:
- Pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan engel veya engellerin olması,
- Pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının
beklenmemesi ve
- Rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar aksaklıklarını
gidermede yetersiz olması.
İlgili pazarda düzenleme gereksinimi, Avrupa Komisyonu’nun 17 Aralık 2007 tarihli Tavsiye
Kararında (2007/879/EC) yukarıda sayılan üç koşulu içine alan “üçlü kriter testi” kapsamında
değerlendirilmektedir. Söz konusu kriterlerin hepsini birlikte sağlayan pazarların öncül
düzenlemelere tabi olabileceği, pazarlar düzenlenirken bu üç kriterin tek tek değerlendirilmesi
ve bu üç kriterden herhangi birinin karşılanmaması durumunda ilgili pazarda öncül
düzenlemelerin yapılmaması gerektiği ifade edilmektedir.
2007/879/EC sayılı Tavsiye Kararında belirtildiği üzere; birinci ve ikinci kritere ilişkin yapılacak
değerlendirmeler, pazar analizlerinde yer alan batık maliyetleri içerecek şekilde giriş engelleri,
pazar payları, ücretler, trendler, alternatif şebekelerin varlığı gibi pazar yapısı ve dinamiklerine
ilişkin ileriye dönük bir yaklaşımla yapılan değerlendirmelere dayanacaktır. Bu noktada, Avrupa
Birliği (AB) düzenlemeleri çerçevesinde “üçlü kriter testi” ile EPG’nin tespitinde kullanılacak
kriterler arasında yakınsama öngörülmektedir. Avrupa Düzenleyiciler Grubu (European
Regulatory Group, ERG)’nun üçlü kriter testine ilişkin raporunda üye ülkelerin düzenleyici
kurumlarının üçlü kriter testinde düzenleme gereksinimine ilişkin inceleme detayının hiçbir
durumda EPG’nin tespit edilmesinde gerek duyulan analizden ayrıntılı olamayacağı
belirtilmektedir. Yukarıda belirtilen hususlar 2014 yılındaki Tavsiye Kararı’nda da
korunmaktadır.
Diğer taraftan, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7’nci maddesinin ikinci fıkrası kapsamında,
mezkûr koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğinin tespitinde; Kurum tarafından toptan düzeyde
getirilen yükümlülüklerin perakende düzeyde rekabetin tesisine yönelik etkisi de göz önünde
bulundurulması hüküm altına alınmıştır. Buna göre; toptan seviyede getirilen yükümlülüklerin
41
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
perakende pazarda ilave bir düzenlemeye gerek bırakmayacak şekilde yeterli olması durumunda,
perakende pazarların düzenlenmemesi söz konusu olabilecektir. Nitekim bu yaklaşım AB
mevzuatında da yerini bulmuştur. Komisyon öncelikle ilgili toptan pazarların düzenlenmesi
gerektiği, toptan pazarların düzenlenmesi neticesinde yine de rekabet sağlanamıyorsa perakende
seviyede pazar analizinin yapılabileceği yaklaşımını benimsemiştir.
Bu çerçevede, bu bölümde Sabit Şebekede Çağrı Başlatma hizmetlerine yönelik olarak ilgili
pazarda üçlü kriter testine ilişkin değerlendirmelere yer verilmektedir.
4.1 Birinci Koşul
Üçlü kriter testinin ilk koşulu “pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan bir engelin olması”
olup, ERG tarafından 2008 yılında yayımlanan “Üçlü Kriter Testinin Uygulanması Kılavuzu”nda
(ERG Report on Guidance on the application of the three criteria test) bu kriterin
değerlendirilmesinde;
Batık maliyetler,
Kolaylıkla tekrarlanamayan altyapıların varlığı,
Teknolojik üstünlük,
Mali kaynaklara kolay veya ayrıcalıklı erişim,
Ölçek ve kapsam ekonomileri,
Dikey bütünleşme,
Dağıtım ve satış ağlarının genişletilmesinde karşılaşılan engeller ile
Farklılaştırılmış ürün ve hizmetler
gibi hususların dikkate alınmasının faydalı olabileceği ifade edilmektedir.
Pazara giriş engelleri yapısal ya da hukuki olabilmektedir. Hukukî ya da düzenleyici giriş
engelleri, pazardaki oyuncuların pozisyonlarını doğrudan etkileyen hukukî, idari ya da diğer
devlet yaptırımlarını ifade etmektedir. Söz gelimi, ilgili pazarda hizmet sunacak işletmecilerin
sayılarını sınırlayan bir spektrum tahsisi ya da yetkilendirme rejimi pazara giriş önünde hukukî
ve idari bir giriş engeli niteliğindedir. Bilindiği gibi, önceki yetkilendirme rejiminde benimsenen
görev sözleşmesi, imtiyaz sözleşmesi, telekomünikasyon ruhsatı veya genel izin başlıkları
altındaki yetkilendirme türleri, EHK’nin yürürlüğe girmesi ile birlikte kullanım hakkı ve bildirim
42
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
usulüne dönüştürülerek hem daha etkin ve şeffaf bir yetkilendirme rejimi benimsenmiş, hem de
potansiyel işletmecilerin sektöre girişleri kolaylaştırılmaya çalışılmıştır.
Ülkemizde 2021 yılı Şubat ayı itibarıyla sabit telefon hizmetleri pazarında kullanım hakkı
kapsamında 156 adet STH işletmecisi hizmet sunmak üzere yetkilendirilmiştir. Kurumumuzun
24.06.2009 tarih ve 2009/DK-08/328 sayılı Kararı ile birlikte STH işletmecilerine numara tahsis
edilmesinin yolu açılmış ve anılan Kurul Kararı ile mevzuata uygun olarak Kurumumuza
başvuran STH işletmecilerine numara tahsisleri yapılmıştır. Bu itibarla, STH işletmecilerinin
çeşitli erişim yöntemleriyle veya kendi şebekelerini kurmalarının akabinde çağrı başlatma ve
çağrı sonlandırma hizmetini verir hale gelmelerinin önünde hukuki ya da idari bir engelin
bulunmadığı değerlendirilmektedir.
Bununla birlikte, yapısal giriş engelleri, yani pazarın kendi yapısından kaynaklanan teknik ya da
ekonomik engeller de söz konusu olabilmektedir. Kurumumuz tarafından altyapı kurma ve
işletme yetkisi verilen işletmecilerin ilgili pazarda faaliyet gösterebilmesi ve bu kapsamda
kolaylıkla tekrarlanamayan altyapıların sahibi durumundaki yerleşik işletmeci ile rekabet
edebilmesi için yaygın bir sabit şebeke kurması gerekmektedir. Nitekim toptan seviyede çağrı
başlatma hizmetinin doğrudan alternatifi olabilecek bir yöntem işletmecinin kendi altyapısını
kurmasıdır. İlgili coğrafi pazar kapsamında yer alan tüm ülke çapında böyle bir sabit şebekenin
kurulabilmesi ise hukuki ya da teknik olarak mümkün ise de ekonomik olarak mümkün
görülmemekte ve pazara yeni giren bir işletmeci için yüksek yatırım harcaması ile yüksek batık
maliyetler gerektirmesi nedeniyle oldukça zor bir tercihtir. Bu maliyetler yerleşik işletmeciden
alınacak toptan çağrı başlatma hizmeti ile karşılaştırıldığında oldukça yüksek kalmaktadır.
Dolayısıyla, pazarda etkin rekabetin sağlanabilmesini teminen işbu pazarın konusu olan çağrı
başlatma hizmetinin yerleşik işletmeci tarafından verilmesinin önemi büyüktür.
Öte yandan, ilgili pazar kapsamında işletmeciler tarafından başta yeni yerleşim alanları olmak
üzere bazı bölgelerde alternatif bir altyapı kurulmuş olsa da, bu altyapının hâlihazırdaki durum
itibarıyla çok sınırlı kaldığı ve yerleşik işletmeci üzerinde rekabetçi bir baskı oluşturmaktan çok
uzak olduğu görülmektedir. Ayrıca bu işletmecilerin kendi altyapılarına kıyasla çok geniş bir
altyapıya sahip olan yerleşik işletmecinin sağladığı ölçek ekonomisine ulaşmasının mümkün
olmadığı değerlendirilmektedir.
43
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman)
Bu itibarla, sabit şebekede çağrı başlatma pazarında yüksek ve geçici olmayan yapısal giriş
engellerinin bulunduğu değerlendirilmektedir.
4.2 İkinci Koşul
Bir pazarda öncül düzenleme yapılabilmesi için gerekli ikinci koşul ilgili pazarda, pazar yapısının
belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya yönelme eğiliminde olmamasıdır. Avrupa
Komisyonu’nun 2007 yılındaki Tavsiye Kararı, bu kriterin incelenmesinin ileriye dönük bakış
açısı ilkesi çerçevesinde gerçekleştirilmesi gerektiğini belirtmektedir. Bu ikinci kriterin
değerlendirilmesinde, ERG’nin üçlü kriter testine ilişkin raporunda da belirtildiği üzere,
işletmecilerin pazar payı, fiyatlama eğilimi, kolayca tekrarlanamayan altyapıların kontrolü gibi
hususların göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Bu unsurlar içerisinde pazar payı, ilgili
pazarın kendiliğinden rekabetçi bir duruma gelip gelemeyeceğine ilişkin yapılacak
değerlendirmelerde ilk ölçüt olarak kullanılmaktadır. Pazar payları, abone sayısı, trafik ya da
önceki yıllardaki gelir bilgilerine göre hesaplanabilmektedir.
Bu kapsamda, Tablo 3’te de bah
Bu sayfadaki metin bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş niteliği taşımaz. Bağlayıcı olan, Resmî Gazete’de yayımlanan metindir.