Kurul kararı · 2021/DK-SRD/206

Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazar Analizi

Kurum
BTK
Karar tarihi
27.07.2021
Karar no
2021/DK-SRD/206
BİLGİ TEKNOLOJİLERİ VE İLETİŞİM KURULU KARARI Karar Tarihi : 27.07.2021 Karar No : 2021/DK-SRD/206 Gündem Konusu : Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazar Analizi KARAR : Sektörel Rekabet Dairesi Başkanlığının hazırladığı takrir ve ekleri incelenmiştir. 5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu’nun 6’ncı maddesinin (ö) bendi ve 7’nci maddesinin üçüncü fıkrası, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 5’inci maddesinin birinci ve ikinci fıkrası ile 14’üncü maddesi çerçevesinde; Takrir Ek-1’de yer alan “2021.EC2007M1.3” referans numaralı “Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazar Analizi Nihai Dokümanı”nın onaylanması ve Kamuoyu görüşü alınmasına ilişkin ve Takrir Ek- 2’de yer alan “2021.EC2007M1.1” referans numaralı “Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazar Analizi Dokümanı” ile Kamuoyu görüşlerini içeren ve Takrir Ek-3’te yer alan “2021.EC2007M1.2” referans numaralı “Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazar Analizi Dokümanı” ile birlikte Kurumumuz internet sayfasında yayımlanması hususlarına karar verilmiştir. 1/1 PAZAR ANALİZİ ÇALIŞMALARI (4. Tur) SABİT TELEFON ŞEBEKESİNE ERİŞİM PAZARI Nihai Doküman BİLGİ TEKNOLOJİLERİ VE İLETİŞİM KURUMU Temmuz 2021, ANKARA Ref: 2021.EC2007M1.3 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman İÇİNDEKİLER Pazar Konusu Hizmetin Kapsamı .............................................................................. 7 İlgili Pazar Tanımı ..................................................................................................... 7 2.2.1 İlgili Ürün/Hizmet Pazarı ..................................................................................... 9 2.2.1.1 Sabit telefon şebekesine erişim ve sabit arama hizmetleri .......................... 10 2.2.1.2 Perakende düzeyde sabit erişim ve mobil erişim hizmetleri ....................... 11 2.2.1.3 Sabit telefon şebekesine erişim türleri ........................................................ 11 İlgili Pazar Tanımına İlişkin Nihai Değerlendirme ................................................. 13 Birinci Kriter ............................................................................................................ 17 İkinci Kriter ............................................................................................................. 18 Üçüncü Kriter .......................................................................................................... 33 2 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman ŞEKİLLER Şekil 1: Sabit Abone Sayısı ve Penetrasyon............................................................................. 20 Şekil 2: Sabit Trafik Hacmi (milyar dk.) .................................................................................. 22 Şekil 3: THK Abone Sayısı ...................................................................................................... 24 Şekil 4: Pazara İlişkin Analitik Döngü ..................................................................................... 26 Şekil 5: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Trafik Hacimleri (milyon dk) ........................................ 28 Şekil 6: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Abone Sayıları (milyon adet) ........................................ 28 Şekil 7: PSTN ve VoIP Trafik Gelişimi ................................................................................... 30 Şekil 8: STH İşletmecilerinin Toplam Trafiği İçerisinde VoIP Trafiği (adet ve %) ................ 30 3 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman TABLOLAR Tablo 1: Kablo TV Şebekesi Bilgileri ...................................................................................... 12 Tablo 2: Sabit Abone Sayısı (VoIP abonelikleri hariç)* .......................................................... 21 Tablo 3: TS ve TÖS Yöntemiyle Hizmet Alan Kullanıcı Sayısı ............................................. 23 Tablo 4: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un Toplam Abone Sayıları (VoIP Dahil) ....... 31 Tablo 5: Türk Telekom ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları ( VoIP dahil) ......................... 31 4 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman GİRİŞ 05.11.2008 tarihli ve 5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu (EHK) başta olmak üzere ilgili mevzuat çerçevesinde; ülkemizin elektronik haberleşme sektörüne ilişkin olarak yapılacak pazar analizleri doğrultusunda, etkin rekabetin tesisi, kaynakların etkin ve verimli kullanılması, haberleşme altyapı, şebeke ve hizmet alanında teknolojik gelişimin ve yeni yatırımların teşvik edilmesi Kurumumuzun başlıca amaçları arasında yer almaktadır. İlgili mevzuat; rekabetin tesisi olgusunu, seçili pazarlara yönelik analizlerin yapılması yöntemi ile temin etmeye yöneliktir. Bu amaçla, ülkemize özgü şartlara uygun şekilde yapılan pazar analizleri ile ilgili piyasaların tanımlanması, bu piyasalara ilişkin etkin rekabet ortamının bulunup bulunmadığının değerlendirilmesi ve ihtiyaç halinde alınması gereken tedbirlerin belirlenmesi rekabetin tesisi açısından önem arz etmektedir. Diğer yandan, başta Avrupa Birliği (AB) müktesebatı ve pratikleri olmak üzere ülke örnekleri ile sektörün teknoloji ve iktisadi eğilimlerinin izlenmesi de bir o kadar önemlidir. Sabit telefon şebekesine erişim pazarına yönelik 1. tur çalışmaları 2005 yılında gerçekleştirilmiştir. 2. tur çalışmaları ise 2009 yılı sonunda sonuçlandırılarak 16.12.2009 tarihli ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile Türk Telekomünikasyon A.Ş. (Türk Telekom) anılan pazarda Etkin Piyasa Gücüne (EPG) sahip işletmeci olarak belirlenmiştir. Buna göre söz konusu pazarda ilgili işletmeci;  Erişim sağlama,  Toptan hat kiralama,  Taşıyıcı seçimi (TS) ve taşıyıcı önseçimi (TÖS),  Ayrım gözetmeme,  Şeffaflık,  Referans erişim teklifi hazırlama ve yayımlama ve  Tarife kontrolüne tabi olma (maliyet esaslı tarife belirleme) yükümlülüklerine tabi kılınmıştır. Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarına ilişkin 3. tur pazar analizi 26.03.2014 tarihli ve 2014/DK–SRD/170 sayılı Kurul Kararı ile tamamlanmıştır. Ancak Ankara 11 inci İdare Mahkemesi’nin 05.02.2016 tarihli ve E.2015/121; K.2016/255 sayılı ve 22.02.2016 tarihli ve 5 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman E.2015/1180; K.2016/338 sayılı iptal kararlarının gereğinin sağlanmasını teminen, 15.06.2016 tarihli ve 2016/DK-SRD/297 sayılı Kurul Kararı ile anılan pazar için hâlihazırda 2009/DK- 10/659 sayılı Kurul Kararı eki 2010.P.1.2 & P.2.2 sayılı Kamuoyu Görüşlerini İçeren Dokümanın uygulanmasına karar verilmiştir. Bahse konu yargı kararları gereğince uygulanmakta olan 2010.P.1.2 & P.2.2 sayılı Kamuoyu Görüşlerini İçeren Dokümanın hâlihazırda güncelliğini yitirdiği ve sektördeki rekabetçi yapıya yönelik katkısının son derece azaldığı düşünülmektedir. Bu kapsamda ilgili perakende pazarın ve konu yükümlülüklerin, toptan pazarlara getirilen yükümlülükler çerçevesinde yeniden gözden geçirilmesi ve sektördeki uygulamaların geldiği aşamalar çerçevesinde pazarın düzenlemeye elverişliliği de dikkate alınarak gerekli güncellemelerin yapılmasının uygun olacağı değerlendirilmektedir. Buradaki temel amaç, söz konusu pazardaki gelişmeler ile ilgili geçmiş ve mevcut verilerin karşılaştırılması ışığında ve -yürürlükteki hukuki düzenlemelerin yeterliliği bağlamında ileriye yönelik yapısal bir değerlendirme yapılmasıdır. Sabit telefon şebekesine erişim pazarına yönelik olarak başlatılan 4. tur pazar analizi çalışmaları kapsamında bu dokümanda özetle; sabit telefon şebekesine perakende seviyede erişim hizmeti incelenmekte ve söz konusu hizmetin oluşturduğu ilgili pazara ilişkin pazar tanımı yapılarak düzenleme gereksinimi ortaya konulmaktadır. Bu itibarla 4. tur pazar analizi kapsamında Kurumumuz tarafından hazırlanan 2021.EC2007M1.1 Referans Numaralı Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazar Analizi Dokümanı (Kamuoyu Görüşünün Alınmasına İlişkin Doküman), 31.03.2021 tarihli ve 2020/İK-SRD/93 sayılı Kurul Kararı ile kamuoyu görüşünün alınmasını teminen Kurum internet sayfasında 1 (bir) ay süre ile yayımlanmıştır. Söz konusu Dokümana ilişkin olarak Kurumumuza gönderilen görüşlerin ve söz konusu görüşlere ilişkin Kurumumuz değerlendirmelerinin yer aldığı 2021.EC2007M1.2 Referans Numaralı Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazar Analizi (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman) ve söz konusu görüş ve değerlendirmelerin akabinde revize edilerek nihai hale getirilen işbu 2021.EC2007M1.3 Referans Numaralı Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazar Analizi Nihai Dokümanı hazırlanmıştır. 6 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman İLGİLİ PAZAR Pazar Konusu Hizmetin Kapsamı Bu doküman kapsamında incelenen hizmet, sabit bir noktadan perakende seviyede sunulan sabit telefon şebekesine (PSTN) perakende seviyede erişim hizmetidir. Bu erişim hizmeti ile birlikte son kullanıcılar şehir içi, şehirlerarası, uluslararası ya da diğer şebekelere arama yapma imkânı yanında faks hizmeti ve temel internet (darbant) hizmetlerinden de yararlanabilme imkânına kavuşmaktadır. Günümüzde söz konusu faks ve darbant internet hizmetlerinin sunumu son derece kısıtlıdır. Sabit telefon şebekesine (PSTN) erişim hizmeti yerel ağ şebeke sonlandırma noktasından sunulmaktadır. Böylece son kullanıcılar tarafından sabit telefon şebekesine darbant erişim veya bağlantı sağlanarak sabit bir lokasyon ya da adresten arama yapmak, çağrı almak ve ilgili hizmetlerden yararlanmak mümkün hale gelmektedir. Ülkemizde sabit darbant telefon şebekesine erişim hizmeti, yerleşik işletmeci olan Türk Telekom ya da son kullanıcıya perakende sabit ses pazarında hizmet sunmak üzere çeşitli yöntemlerle aboneye erişim hakkına sahip kullanım hakkı1 ile yetkilendirilmiş Sabit Telefon Hizmeti (STH) işletmecileri tarafından sunulabilmektedir. Ülkemizde 2021 yılı Şubat ayı itibariyle kullanım hakkı kapsamında yetkilendirilen 153 adet STH işletmecisi bulunmaktadır. İlgili Pazar Tanımı “AB Elektronik Haberleşme Şebekeleri ve Hizmetleri İçin Düzenleyici Çerçeveye Göre Pazar Analizi ve Etkin Piyasa Gücü Değerlendirmesi Hakkında Kılavuz” (Pazar Analizi ve Etkin Pazar Gücü Değerlendirmesi Hakkında Kılavuz) (2018/C 159/01) uyarınca, pazar tanımı mekanik veya soyut bir süreç olmamakla birlikte, geçmiş pazar davranışlarının ve belirli sektörle ilgili tüm mekaniğin anlaşılması için mevcut tüm bulguların analizini gerektirmekte ve özellikle muhtemel ya da ileriye dönük bir pazar analizi yürütülürken, durağan bir yaklaşımdan ziyade dinamik bir yaklaşımı gerektirmektedir.2 Bu noktada ilgili pazarın tanımlanması, 1 Kullanım hakkı verilmesi yoluyla yapılan yetkilendirmeler kapsamında elektronik haberleşme hizmeti sunmak isteyen işletmecilere Kurum tarafından numara ve frekans gibi kıt kaynak tahsisi yapılmaktadır. 2 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52018XC0507(01)&from=EN 7 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman rekabetçi kısıtların sistematik biçimde ifade edilmesi ve pazar analizi sürecinde yer alan sonraki aşamalara temel teşkil etmesi açısından önem taşımaktadır. Diğer yandan, EHK’nın 3 üncü maddesinde ve Pazar Analizi Yönetmeliğinin 3 üncü maddesinde ‘ilgili pazar’, “ülkenin tümünde veya bir bölümünde sunulmakta olan belirli bir elektronik haberleşme hizmeti ve onunla yüksek derecede ikame edilebilen diğer elektronik haberleşme hizmetlerinden oluşan pazar” olarak tanımlanmaktadır. Bu itibarla ilgili pazarın, hem coğrafi boyut (ilgili coğrafi pazar), hem de söz konusu pazarı teşkil edebilecek ürün/hizmetlerin (ilgili ürün pazarı) ikame edilebilirliği temelinde tanımlanması gerekmektedir. İkame edilebilirlik, işletmecilere veya tüketicilere göre ürünlerin birbirlerinin yerine geçebilmelerinin ölçütüdür. Bu kapsamda, ilgili pazarın tanımlanmasında öncelikle talep ve arz yönlü ikame olanakları incelenmektedir. Perakende pazarların analizi, belirli bir zaman ufku üzerinde ileriye yönelik bir perspektiften talep yönlü ve uygun olduğu ölçüde de arz yönlü ikame dikkate alınarak yapılmaktadır. Arz ve talep ikamesinin değerlendirilmesi aşamasında, uygulanabilir olduğu durumlarda varsayımsal tekel testi de dâhil olmak üzere, çeşitli yöntemler göz önünde bulundurulmaktadır. Dolayısıyla bu bölümde sabit telefon şebekesine erişim pazarının tanımı, başka bir ifadeyle hangi ürün/hizmetlerin ilgili pazara dâhil edileceğine yönelik yapılacak değerlendirmelerde, ülkemizde gerçekleşen gelişmeler doğrultusunda perakende erişim hizmetlerine yönelik talep ve arz yönlü ikame kavramları çerçevesinde ele alınmaktadır. Bu noktada, yakın ilişkili perakende pazar olan sabit şebekeler üzerinden arama pazarının 01.07.2014 tarihi itibariyle öncül düzenlemelere konu olmaktan çıkarılmasına ve bu bağlamda daha önce EPG ilan edilen Türk Telekom’a getirilen yükümlülüklerin kaldırılmasına karar verilmiş olduğunun hatırlatılmasında fayda görülmektedir. Diğer yandan, sabit telefon şebekesine erişim pazarındaki hizmetlerin toptan seviyede diğer işletmecilere sunulduğu pazar olan sabit şebekede çağrı başlatma pazarındaki ilgili hizmetler ile söz konusu hizmetlerin sunumuna ilişkin ilgili pazarda EPG sahibi işletmeciye getirilen yükümlülüklerden ve aynı kapsamda, “Toptan Sabit Yerel ve Merkezi Erişim Pazarları”na yönelik pazar analizi çalışmalarından da ilgili olduğu ölçüde ilerleyen bölümlerde bahsedilmektedir. 8 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman İlgili pazarın tanımlanmasında ikinci aşama olan ilgili coğrafi pazarın tanımlanması aşamasında ise rekabet şartlarının yeterince homojen olduğu coğrafi alanlar belirlenmeye çalışılmaktadır. 2.2.1 İlgili Ürün/Hizmet Pazarı İlgili ürün/hizmet pazarı; fiyatları, kullanım amaçları ve işlevsel özellikleri ile rekabet koşulları veya arz-talep yapısı açısından birbirleriyle değiştirilebilir ya da ikame edilebilir ürün/hizmetleri ifade etmektedir. Dolayısıyla geçici olmayan küçük ama belirgin bir fiyat artışını temsil eden varsayımsal tekel testi ilgili ürün pazarının tespit edilmesinde işlevsellik sağlayacaktır. Bu kapsamda ilgili ürün pazarı, geleneksel anlamda, geçici olmayan küçük ama belirgin fiyat artışı testini geçen en küçük ürün grubu olarak tanımlanmıştır. Ancak Avrupa Komisyonunun benimsediği ve Kurumumuz mevzuatında yer alan ilgili ürün pazarı tanımında tüketiciler ya da hizmet sunan işletmeciler tarafından değiştirilebilir ya da ikame edilebilir olarak değerlendirilen tüm ürün ve hizmetlerin de ilgili ürün piyasasının içinde olduğu görülmektedir. Bu çerçevede kullanıcıların (toptan pazarlar için işletmecilerin) bir hizmet veya ürünü diğer bir hizmet veya ürünün yerine kullanabilme derecesi genel anlamda talep yönlü ikame edilebilirlik olarak tanımlanmaktadır. Başka bir ifadeyle, ilgili ürün/hizmet pazarının belirlenebilmesini teminen yapılan talep yönlü ikame değerlendirmeleri kapsamında, geçici olmayan küçük ama belirgin fiyat artışını (%5-10) izleyen süreçte kullanıcıların bir bölümünün ilgili ürünün alternatiflerine yönelmesi talep yönlü ikame olarak adlandırılmaktadır. Bu tür bir fiyat artışıyla birlikte kullanıcılar için talebe konu olan ürün ya da hizmetler ilgili pazarın konusunu teşkil edecektir. Aynı ilgili pazar içerisinde oldukları düşünülen ikame ürünlerin birbirleriyle tam anlamıyla benzer olmaları da gerekmemektedir. Bir pazarda arz yönlü ikame imkânının olması ise, o pazarda hizmet sunan herhangi bir firmanın verdiği hizmeti başka bir firmanın da sağlayabilmesi anlamına gelmektedir. Diğer bir deyişle, ele alınan ürün ya da hizmetler ile ilgili olarak mevcut veya potansiyel işletmecilerin üretim yapılarını kısa dönemde söz konusu hizmetleri üretecek şekilde değiştirip değiştiremeyeceği veya bu işletmecilerin büyük ek maliyetler altında kalmadan söz konusu ürün ve hizmetleri sunup sunamayacağı incelenmektedir. Dolayısıyla, bir malın ya da hizmetin arz yönlü ikamesinin olabilmesi aynı malı ya da hizmeti sağlayan firmalar üzerinde rekabetçi etki meydana getiren önemli bir baskı unsurunun olması demektir. 9 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman İşbu bölümde, yukarıda yapılan talep ve arz yönlü ikame açıklamaları doğrultusunda, farklı altyapılar üzerinden sabit telefon şebekesine erişim hizmeti kapsamında sunulan ürün/hizmetlerin, aynı pazar kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği hususlarına yer verilmektedir. Buna göre işbu pazara ilişkin önceki pazar analizlerinde de ikame incelemesine konu edilen hizmetlere ilişkin güncel değerlendirmeler aşağıdaki gibidir: 2.2.1.1 Sabit telefon şebekesine erişim ve sabit arama hizmetleri Perakende düzeyde sunulan sabit erişim hizmeti işletmecinin kendi şebekesi üzerinden abonesine arama hizmetinin yanında darbant internet ve faks hizmetlerinin de sunulmasını kapsarken, sabit şebeke üzerinden arama hizmeti son kullanıcıya yalnızca görüşme yapabilme imkânı sağlamaktadır. Bu iki hizmet arasında fonksiyonel farklılıklar olması sebebiyle son kullanıcılar tarafından farklı amaçlara yönelik olarak talep edilmektedirler. Buna göre, piyasada alternatif işletmecilerin bulunmadığı bir ortamda son kullanıcılar, erişim ve arama hizmetlerini aynı işletmeciden almak durumunda iken, yerleşik işletmeciye rakip diğer işletmecilerin de faaliyette bulunduğu bir piyasada, son kullanıcılar erişim hizmetini bir işletmeciden arama hizmetini ise farklı bir işletmeciden alabilmektedir. Son kullanıcıların, erişim ve arama hizmetlerini farklı işletmecilerden temin edebilmeleri için taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı ön seçimi yöntemlerinin yanı sıra, arama kartları ve numaratör (dialer vb.) cihazları da kullanmaları gerekebilmektedir. Erişim ve arama hizmetlerine arz açısından bakıldığında ise, erişim hizmeti sunan işletmecilerin aynı zamanda arama hizmeti de sunduğunu ancak, arama hizmeti sunan tüm işletmecilerin erişim hizmeti sunmadığı görülmektedir. Bu kapsamda erişim ve arama hizmetlerinin ikame değil, tamamlayıcı hizmetler olduğu değerlendirilmektedir. Sonuç itibariyle rekabet şartları ve kullanıcıların farklı işletmeciler arasında geçiş yapabilme imkânı açısından sabit erişim ve sabit arama hizmetlerinin önemli derecede farklı olduğu düşünülmektedir. Zira Kurumumuz yerleşik uygulamasına göre de iki hizmet ayrı pazarlar kapsamında ele alınmış olup, perakende bir pazar olan sabit şebekeler üzerinden arama pazarına yönelik yapılan son pazar analizi neticesinde ilgili pazar 01.07.2014 tarihi itibariyle öncül düzenlemelere konu olmaktan çıkarılmıştır. 10 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman 2.2.1.2 Perakende düzeyde sabit erişim ve mobil erişim hizmetleri Sabit ve mobil altyapılar üzerinden her ne kadar benzer hizmetler sunulabilse de sabit şebekeler doğası gereği mobil hizmetlerin temel özelliği olan mobiliteyi sağlayamamaktadır. Talep yönlü bakıldığında kullanıcılar için sabit erişim yerine mobil erişimi kullanma yoluyla tek yönlü bir ikame imkânından bahsedilebilmektedir. Arz yönlü ikame incelemesinde ise, mobil erişim hizmetinin transmisyon kapasitesi ve hizmet kalitesi açısından sabit erişim hizmetini ikame edememesi, mobil işletmecinin de sabit erişim hizmetini sunabilmek için sabit şebeke altyapısına ihtiyaç duyması sonucu, gerekli yatırım miktarının yüksekliği, sabit şebekedeki ölçek ve kapsam ekonomileri, arz yönlü ikamenin kısa veya orta vadede oluşmasını güçleştirmektedir. Aşağıda 3.2 başlığında detaylı olarak açıklandığı üzere, mobil hizmetlerin sabit hizmetler üzerinde tek yönlü ve sınırlı rekabetçi etkisinin olabildiği düşünülmekle birlikte, söz konusu hizmetlerin bu anlamda birbirlerine ikame olmadığı değerlendirilmektedir. 2.2.1.3 Sabit telefon şebekesine erişim türleri Sabit telefon şebekesine erişim piyasasında dört farklı üründen bahsedilebilir. Bunlar analog telefon hatları, değişik kapasitelerde hizmet sunumuna olanak sağlayan sayısal telefon hatları (ISDN BA ve ISDN PA), Sabit Telsiz Erişimi ve Kablo TV erişimidir. Hâlihazırda ülkemizde bakır kablo çifti üzerinden PSTN ve ISDN teknolojileriyle sabit erişim hizmeti sunulmaktadır. Sabit telsiz erişimi ve Kablo TV erişimi ise sabit erişim hatlarına ve sayısal ISDN hatlarına ikame olabilecek ürünler olarak karşımıza çıkmaktadır. Öncelikle ifade etmek gerekirse şu ana kadar sabit telsiz erişim hizmeti sunmak için Kurumumuzca yetkilendirilmiş bir işletmeci bulunmamaktadır. Bu sebeple sabit telsiz erişim hizmetinin sabit erişim pazarına konu bir hizmet olarak değerlendirilmesi mümkün görünmemektedir. Kablo TV hizmetleri konusunda ise, mevcut durumda ilgili işletmeci tarafından abonelerine VoIP hizmetleri sunulmaktadır. Tablo 1’de kablo internet ve kablo telefon abone sayısına ilişkin verilere yer verilmektedir. 2017 yılı dördüncü çeyreğinde 826.734 olan kablo internet abone sayısı, 2019 yılı dördüncü çeyreğinde 968.826, 2020 yılı üçüncü çeyreğinde ise 1.061.032 olarak gerçekleşmiştir. Her ne kadar kablo internet abone sayısı yıllar itibariyle artış gösterse de, bu artış sınırlı düzeyde kalmıştır. Türksat Uydu Haberleşme Kablo TV ve İşletme A.Ş. (Türksat) tarafından sunulan Kabloses (kablo telefon hizmetinin markasıdır) hizmetinden 11 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman faydalanabilmek için öncelikli olarak Kablonet (Kablo TV tarafından sunulan internet hizmeti) aboneliğine sahip olunması gerekmektedir. Söz konusu Kabloses abone sayısının yıllar itibariyle dalgalanma gösterdiği, 2020 yılı üçüncü çeyreğinde ise 495.329 abone sayısına ulaştığı görülmektedir. Tablo 1: Kablo TV Şebekesi Bilgileri 2017-4 2018-4 2019-4 2020-1 2020-2 2020-3 Kablo 826.734 912.989 968.826 994.079 1.021.001 1.061.032 internet abone sayısı Kablo telefon 498.369 427.517 277.866 369.157 440.737 495.329 abone sayısı Kaynak: BTK Kablo TV şebekesinin halihazırda ülke genelinde (24 ilde mevcuttur) yaygın olarak sunulmadığı dikkate alındığında ve yukarıda yer alan Tablo 1’deki veriler ışığında, Kablo TV hizmetlerinin Türk Telekom’un ilgili şebekesine ikame olabilmesinin kısa ve orta vadede olanaklı olmadığı öngörülmektedir. ISDN teknolojilerine ilişkin olarak; abonelerin ISDN’i talep etme sebebinin, PSTN teknolojisinden farklı şekilde, birden fazla kanalın kullanılabilmesi olduğu düşünülmektedir. Bu teknoloji kapsamında kullanıcı ya birden fazla ses kanalına ihtiyaç duymaktadır ya da ses ve veri kanallarını birlikte kullanmak istemektedir veya daha hızlı tek bir kanala3 sahip olmayı tercih etmektedir. ISDN BA4 teknolojisi, aynı bakır kablo üzerinden hem ses hem de veri iletimi için iki adet 64 kbit/s’lik kanal açarak kullanıcılara bir hat üzerinden ses ve veri iletimi imkânı sağlamaktadır. ISDN PA5’nın genel fonksiyonuna bakıldığında analog erişim ve temel ISDN erişimiyle benzerlik gösterdiği anlaşılmaktadır. Ancak ISDN PA’da desteklenen kanal sayısı 30’a çıkmakta, kanal sayısının artması nedeniyle aramaları yönlendirmek için abone tarafındaki şebeke sonlandırma noktasında ilave şebeke ekipmanlarının (PBX) kurulması gerekmektedir. Kullanım amacı ve maliyet unsurları gibi nedenlerle; ISDN BA hizmeti genelde bireysel 3 Tek bir hızlı kanal iki kanalın birleştirilmesiyle oluşturulabilmektedir. 4 ISDN BA – Integrated Services Digital Network Basic Access – ISDN Temel Erişim. 5 ISDN PA - Integrated Services Digital Network Primary Access – ISDN Birincil Erişim. 12 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman aboneler tarafından tercih edilirken, ISDN PA hizmeti daha çok kurumsal aboneler tarafından alınmaktadır. Bu erişim türleri arasında her ne kadar fonksiyonel ikame edilebilirliğin tam olduğu değerlendirilmesi yapılamayacak olsa da söz konusu erişim yöntemlerinin geleneksel bakır hatlar üzerinden de sunulabilmeleri sebebiyle sabit erişim pazarı içinde yer aldığı düşünülmektedir. 2.2.2 İlgili Coğrafi Piyasa Tarafların ürün veya hizmetlerle ilgili arz ve taleplerinin gerçekleştiği, rekabet şartlarının yeterince homojen olduğu ve komşu alanlardaki söz konusu şartların yeterli derecede farklı olması nedeni ile ayırt edilebilir nitelikte olduğu alana, ilgili coğrafi piyasa denilmektedir. Bir başka deyişle, ilgili ürünün ikame imkânının bulunduğu ve piyasa yapısının birbirine benzer olduğu bölgeler ilgili piyasanın coğrafi sınırlarını oluşturmaktadır. Son kullanıcıların herhangi bir yerde faaliyet gösteren işletmeciden kolay bir şekilde ilgili ürünü alabilmesi veya diğer üreticilerin bu bölge içinde kolay bir şekilde söz konusu ürünü sunabilmesi durumunda anılan bölgeler ilgili coğrafi piyasa içinde yer almaktadır. Hâlihazırdaki durum itibariyle, yerleşik işletmeci olarak ülke genelinde sabit telefon şebekesi üzerinden hizmet sunabilmesi ve mevcut altyapının işletilebilmesi konusunda Türk Telekom ile Kurumumuz arasında İmtiyaz Sözleşmesi imzalanmış olup, anılan işletmecinin faaliyet sahası tüm ülkeyi kapsamaktadır. Bahse konu İmtiyaz Sözleşmesi ve ilgili diğer mevzuat uyarınca Türk Telekom, bu perakende piyasa içinde şebekesinden erişim hizmeti talep eden abonelerine coğrafi fark gözetmeksizin aynı ücret ve kaliteyi sağlamak durumundadır. STH işletmecileri, Türk Telekom’un altyapısından yararlanarak Yerel Ağın Paylaşıma Açılması (YAPA) ve Toptan Hat Kiralama (THK) gibi toptan hizmetler vasıtasıyla ülke çapında son kullanıcılara perakende seviyede erişim hizmeti sunabilmektedir. Bu nedenle, sabit şebekeye erişim hizmeti piyasasında ilgili coğrafi piyasanın ülke geneli olduğu değerlendirilmektedir. İlgili Pazar Tanımına İlişkin Nihai Değerlendirme Pazar Analizi ve Etkin Pazar Gücü Değerlendirmesi Hakkında Kılavuz’a göre; ilgili ürün pazarının belirlenmesine ilişkin olarak, “bir sonraki gözden geçirme döneminde pazarın özelliklerinin gözle görülür ölçüde değişmemiş olması ve bir sonraki gözden geçirme döneminde de muhtemelen değişmeyecek olması durumunda geçmiş uygulamaların ilgili kabul 13 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman edileceği” hususu düzenlenmiştir. Buna göre, Sabit (Darbant) Telefon Şebekesine Erişim Piyasasına ilişkin olarak bir önceki analiz döneminde yapılmış “ilgili pazar tanımını” değiştiren bir gelişmenin söz konusu olmadığı değerlendirilmektedir. Yukarıda yer verilen değerlendirmelerle birlikte, daha önceki dönemde yapılmış olan analizlere paralel olarak ilgili ürün pazarının sabit telefon şebekesi üzerinden arama hizmetlerini içermediği, mobil erişim hizmetleri ile Kablo TV ve sabit telsiz erişimi hizmetlerinin arz ve talep ikameleri bakımından aynı piyasada olmadığı değerlendirmelerinin günümüzde de geçerliliğini koruduğu düşünülmektedir. Diğer bir ifade ile Sabit (Darbant) Telefon Şebekesine Erişim Piyasasına ilişkin olarak bir önceki analiz döneminde yapılmış “ilgili pazar tanımının” içeriğinde bir değişiklik olmadığı değerlendirilmektedir. Buna göre, ilgili pazar tanımı; sabit telefon şebekesine erişimi, yani sabit telefon şebekesi üzerinden aboneye arama hizmetinin yanı sıra (darbant) internet, faks vb. hizmetlerin de sunulmasını içermekte olup, ülke genelinde, sabit bir noktadan ve teknolojiden bağımsız olarak sağlanan analog ve sayısal (ISDN BA ve ISDN PA) erişim hizmetlerini içermektedir. 14 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman İLGİLİ PİYASADA DÜZENLEME GEREKSİNİMİ Öncül düzenlemeye tabi olabilecek pazarlara ilişkin 17/12/2007 tarihli ve 2007/879/EC sayılı “Avrupa Komisyonu Tavsiye Kararı”nda düzenlenmesi talep edilen piyasalar arasında sabit telefon şebekesine erişim pazarına yer verilmiş iken, 09/10/2014 tarihli ve 2014/710/EU sayılı Tavsiye Kararı kapsamında anılan pazara yer verilmemiştir. Buna göre Avrupa Komisyonu, kullanıcıların VoIP ve mobil aramalar ile şebekeler üstü hizmetler6 (OTT-Over The Top Services) gibi teknolojilere yöneldikçe, sabit aramaların hacminde bir azalma olduğuna, hala sabit telefon kullanan kullanıcıların ise artık geleneksel telefon şebekesi, fiber veya kablo ağları gibi bir dizi farklı platformdan ve yerel ağa erişim üzerinden genişbant ve ses hizmetleri sunan alternatif işletmecilerden sabit erişim satın alabildiklerine işaret ederek, bu perakende pazarın teknolojik gelişmeleri yansıtacak şekilde değerlendirilmesi gerektiğine ve bundan sonra Avrupa'da öncül düzenlemeye tabi olmaması gerektiğine karar vermiştir.7 Her ne kadar AB tüketici birliklerince8; bu pazarda var olan öncül düzenlemeler sayesinde rekabetin sağlandığı ve “Bu pazarın öncül düzenlemeden çıkartılmasıyla, altyapı sahiplerinin alternatif operatörlerin rekabet baskısını boşa çıkarma riski taşıyan bir toptan telefon ücretini serbestçe belirleyebilecekleri” iddia edilmiş olsa da, Avrupa’da günümüzde gelinen aşamada bu kaygıları destekleyecek bir sonuç ortaya çıkmamıştır. Bununla birlikte, Avrupa Komisyonu’nun 09.10.2014 tarihli ve 2014/710/EU9 sayılı Tavsiye Kararında öncül düzenlemeye tabi piyasalar arasında yer almayan pazarlar için; “Pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan engel veya engellerin olması,” “İlgili pazarda, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmemesi” ve “Rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” kriterlerinin hepsini birlikte sağlanması halinde bu pazarların da öncül düzenlemelere tabi olabileceği, pazarların düzenlenmesi için bu üç kriterin tek tek değerlendirilmesi ve bu üç kriterden biri karşılanmıyorsa ilgili pazarda öncül düzenlemelerin yapılmaması gerektiği ifade edilmektedir. 6 BEREC tarafından hazırlanan Ocak 2016 tarihli OTT Raporu’nda (BEREC Report on OTT Services) OTT hizmetleri, “internet üzerinden son kullanıcılara sağlanan bir içerik, hizmet ya da bir uygulama” olarak tanımlanmaktadır. 7 https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_14_1112 8 http://www.beuc.eu/publications/beuc-x-2014-055_mgo- gbe_review_of_the_recommendation_on_relevant_markets.pdf 9 http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=uriserv:OJ.L_.2014.295.01.0079.01.ENG 15 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman Anılan Tavsiye Kararının Dibacesinin on birinci paragrafında ise; birinci ve ikinci kritere ilişkin yapılacak değerlendirmelerin pazar analizlerinde düzenleme yokluğunda, giriş engelleri (batık maliyetleri içerecek şekilde), pazar yapısı ve dinamiklerine (pazar payları, ücretler, trendler, alternatif şebekelerin varlığı) ilişkin ileriye dönük bir yaklaşımla yapılan (ön değerlendirme mahiyetindeki) değerlendirmeleri içereceği ifade edilmiştir. Yani, hem anılan Tavsiye Kararı’nda hem de Avrupa Düzenleyiciler Grubu (ERG) raporlarında10 üçlü kriter testi için yapılan analizin ispat yükünün EPG’ye sahip işletmeciyi belirlemedeki analizi hiçbir surette aşmayacağı ve üçlü kriter testinin düzenleme gereksinimini tespit etmek için yapılan bir ön değerlendirme olduğu açıkça belirtilmektedir. Dolayısıyla ERG’nin (yeni adıyla BEREC’in) üçlü kriter testine ilişkin raporunda üye ülkelerin düzenleyici kurumlarının üçlü kriter testinde düzenleme gereksinimine ilişkin inceleme detayının EPG’nin tespit edilmesinde gerek duyulan analizden daha kapsamlı ve ayrıntılı olamayacağı belirtilmektedir. İlgili pazara ilişkin AB mevzuatı ve düzenleme yaklaşımları yukarıdaki şekilde olmakla birlikte, konunun ülkemiz mevzuatı kapsamında ele alınması esastır. Buna göre; ülkemiz mevzuatında da 27.11.2012 tarihli ve 28480 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7 nci maddesinde “(1) Pazar analizi sürecinde ilgili pazarın düzenleme gereksinimine aşağıdaki koşulların birlikte gerçekleşmesi durumunda karar verilerek, pazar analizi sürecine devam edilir. a)Pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan engel veya engellerin olması, b)Pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmemesi, c)Rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar aksaklıklarını gidermede yetersiz olması. (2)Bu maddenin ilk fıkrasında belirtilen koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğinin tespitinde Kurum tarafından toptan düzeyde getirilen yükümlülüklerin perakende düzeyde rekabetin tesisine yönelik etkisi de göz önünde bulundurulur.” hükmüne yer verilmiş olduğu görülmektedir. Bu bölümde sabit telefon şebekesine erişim hizmetlerine yönelik olarak ilgili pazarda üçlü kriter testine ilişkin değerlendirmeler bulunmaktadır. 10 ERG (08) 21, Report on Guidance on the application of the three criteria test, 2008 16 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman Birinci Kriter İlgili pazar kapsamında düzenleme gereksinimi belirleyebilmek için üçlü kriter testinin ilk koşulu olarak “pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan bir engelin olması” olup olmadığının değerlendirilmesi gerekecektir. ERG (yeni adıyla BEREC) tarafından 2008 yılında yayımlanan “Üçlü Kriter Testinin Uygulanması Kılavuzu”nda11 bu kriterin değerlendirilmesi aşamasında;  Batık maliyetler,  Kolaylıkla tekrarlanamayan altyapıların varlığı,  Teknolojik üstünlük,  Mali kaynaklara kolay veya ayrıcalıklı erişim,  Ölçek ve kapsam ekonomileri,  Dikey bütünleşme,  Dağıtım ve satış ağlarının genişletilmesinde karşılaşılan engeller ile  Farklılaştırılmış ürün ve hizmetler gibi hususların da dikkate alınabileceği ifade edilmiştir. Pazara giriş engelleri hukuki yani düzenlemeye dayalı olabileceği gibi yapısal engel de olabilmektedir. Hukukî ya da düzenleyici giriş engelleri pazardaki oyuncuların pozisyonlarını doğrudan etkileyen hukukî, idari ya da diğer devlet yaptırımlarını ifade etmektedir. Söz gelimi ilgili pazarda faaliyet verecek firmaların sayılarını sınırlayan bir spektrum tahsisi ya da yetkilendirme rejimi pazara giriş önünde hukukî ve idari bir giriş engeli niteliğindedir. STH işletmecilerinin çeşitli erişim yöntemleriyle veya ilave olarak altyapı işletmeciliği hizmeti yetkilendirmesi alma suretiyle kendi şebekelerini kurmaları akabinde son kullanıcıya hizmet verebilir hale gelmelerinin önünde hukuki ya da idari bir engelin bulunmadığı değerlendirilmektedir. Yapısal giriş engelleri ise, başlangıç maliyetleri veya talep koşullarından kaynaklanan ve pazara girişleri engellemek ya da geciktirmek suretiyle yerleşik işletmeci ile alternatif işletmeciler arasında asimetrik koşullara yol açan engeller olarak tanımlanabilir. Buna göre; maliyet avantajları, büyük ölçek ve kapsam ekonomileri, kapasite kısıtlamaları ve yüksek başlangıç 11 ERG Report on Guidance on the application of the three criteria test 17 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman maliyetleri ile tanımlanan pazarlarda, pazara giriş önünde yüksek giriş engellerinin varlığından söz edilebilir. Ayrıca teknik olarak tekrarlanması ekonomik açıdan makul olmayan şebekelerin ya da şebeke bileşenlerinin varlığı durumunda da benzer giriş engelleri ile karşılaşılabilir. Pazara yeni giriş yapacak işletmecilerin söz konusu pazardaki hizmetleri sunabilmeleri için temel anlamda; yüksek düzeyde batık maliyet gerektiren yaygın bir sabit altyapı şebekesinin kurulması ya da bu hizmeti diğer işletmecilerden toptan düzeyde satın alarak ilgili hizmetlerin perakende düzeyde son kullanıcılara sunulması olmak üzere iki seçenekleri olduğu düşünülmektedir. Bunlardan ilk seçenek, gerektirdiği yüksek batık maliyetler ve geçiş hakları kapsamındaki yüksek maliyetler açısından değerlendirildiğinde ciddi bir yapısal engel niteliğindedir. Özellikle, altyapı yatırımı yapmak için gerekli başlangıç maliyetlerinin yüksekliği ve batık maliyetlerin varlığı, pazara girişleri engellemek ve/veya geciktirmek suretiyle yerleşik işletmeci ile alternatif işletmeciler arasında asimetrik koşullar oluşturan giriş engellerini meydana getirmektedir. Ancak toptan düzeyde yerleşik işletmeciden temin edilecek hizmetlerin, düzenleyici kurumlar tarafından düzenlenmiş hizmetler olması durumunda, bu engellerin söz konusu olmayabileceği de söylenebilecektir. Buna göre, Türk Telekom’un ülke çapına yayılmış altyapısının tekrarlanmasının, özellikle son kullanıcıların sabit telefon şebekesine erişecekleri kısım olan erişim altyapısının bütünüyle yinelenmesinin oldukça zor olduğu değerlendirilmektedir. Bu husus ise piyasaya giriş önünde yüksek ve geçici olmayan engellerin olduğuna kuvvetli bir referans teşkil etmektedir. İkinci Kriter Üçlü kriter testinin ikinci koşulu; “ilgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmemesi”dir. Avrupa Komisyonu’nun 2007/879/EC sayılı Tavsiye Kararında, bu koşulun geçerli olup olmadığının, ileriye yönelik bakış açısı ile değerlendirilmesi gerektiği belirtilmektedir. İkinci kriter, ilgili pazarda yüksek ve geçici olmayan giriş engellerinin mevcut olması durumunda bile pazara özgü yapısal etkenlerin veya pazar niteliklerinin ilgili pazarın belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi bir yapıya yönelip yönelmeyeceğinin incelenmesi ile ilgilidir. Diğer yandan, ikinci kriter kapsamında ilgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmesi piyasadaki rekabet koşullarının olgunlaşmasına 18 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman veya bu koşulların oluşmasına dayanak teşkil edecek düzenlemelerin varlığı ve etkinliği ile de yakından ilgilidir. Bu kapsamda sabit telefon şebekesine erişim için alternatif erişim yöntemlerinin hâlihazırda gelişmemesi ile sabit erişim hizmetine ilişkin arz ikamesi olanaklarının sınırlı oluşunun, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşmasını zorlaştırdığı kabul edilmektedir. Diğer yandan bu koşulun değerlendirilmesi aşamasında ERG (BEREC) dokümanlarında (ERG (08) 21);  Pazar payı,  Fiyatlar ve fiyatlama eğilimi,  Kolayca tekrarlanamayan altyapıların kontrolü,  Ürün/hizmet farklılaştırması (paket satış gibi),  Genişleme önündeki engeller ve  Potansiyel rekabet ölçütlerinin de ele alınabileceği belirtilmektedir. Üçlü kriter testinin ikinci koşulu olan ilgili pazarın kendiliğinden rekabetçi bir yapıya kavuşamayacağına ilişkin dikkate alınması gereken önemli bir husus ‘kolayca tekrarlanamayan altyapıların kontrolü’dür. Yerleşik işletmeci tarafından tekrarlanması zor altyapıların kontrol edilmesine ilişkin değerlendirmede düzenleyici kurum, alternatif işletmecilerin pazara girişlerine olanak tanıyacak alternatif altyapıların durumunu göz önünde bulundurabilir. İlgili pazarda tekrarlanması gereken altyapı Türk Telekom için değil, alternatif işletmeciler için söz konusudur. Ancak gerçekleştirilmiş olan hukuki/idari düzenlemeler ve yetkilendirmelerle birlikte düşünüldüğünde, alternatif işletmecilerin pazara girişleri hukuken mümkün kılınsa bile, şebeke yaygınlığı, yüksek batık maliyetler ile ölçek ve kapsam ekonomileri dikkate alındığında kolayca tekrarlanamayacak altyapıların kontrolünün hâlâ Türk Telekom’da olduğu değerlendirilmektedir. Pazar payı, ilgili pazarın kendiliğinden rekabetçi ortama yönelip yönelemeyeceğine ilişkin değerlendirmede diğer bir ölçüttür. Pazar payları; abone sayısı, trafik miktarı, sahip olunan kapasite ya da önceki yıllardaki gelir bilgilerine göre hesaplanabilmektedir. 19 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman Ülkemizde 2020 yılı üçüncü çeyreği itibariyle toplam 12.300.390 sabit telefon abonesi bulunmaktadır. Şekil 1’den de görüleceği üzere 2015-2020 yılları arasında sabit abone sayısı 11-12 milyon bandında seyretmektedir. Buna bağlı olarak penetrasyon oranı da %14 civarında gerçekleşmektedir. Bununla birlikte, Türkiye’de ortalama hane halkı büyüklüğünün 3,35 olduğu göz önünde bulundurulduğunda sabit telefon hizmetlerinin halen Türkiye’nin önemli bir kesimine ulaştığını söylemek mümkündür.12 Şekil 1: Sabit Abone Sayısı ve Penetrasyon Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu (2020-3. Çeyrek). Tablo 2’de ise Türk Telekom ile alternatif işletmecilerin sahip olduğu sabit hat abonelikleri, PSTN ve ISDN ayrımını içerecek şekilde verilmektedir. Tablo 2 incelendiğinde, 2020 yılı üçüncü çeyreği itibariyle VoIP dâhil edilmeden sabit abonelerin yaklaşık %47’sinin Türk Telekom’dan, %53’ünün ise STH işletmecilerinden13 hizmet aldığı görülmektedir. 12 BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu (2020-3. Çeyrek), sf.36. 13 STH işletmecileri arasında Türksat ve Türk Telekom’un iştiraki olan TTNet de yer almaktadır. TTNet’in ayrıntılı veri kırılımları ilgili toptan pazar olan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarında ayrıntılı olarak yer almaktadır. 20 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman Tablo 2: Sabit Abone Sayısı (VoIP abonelikleri hariç)* Dönem PSTN ISDN TOPLAM TOPLAM (%) 2018-4 Türk Telekom 5.987.899 287.048 6.274.947 %61 STH 3.973.934 38.910 4.012.844 %39 2019-1 Türk Telekom 5.772.299 281.036 6.053.335 %59 STH 4.210.508 30.803 4.241.311 %41 2019-2 Türk Telekom 5.549.107 267.524 5.816.631 %57 STH 4.376.948 30.565 4.407.513 %43 2019-3 Türk Telekom 5.387.034 267.332 5.654.366 %55 STH 4.621.801 30.985 4.652.786 %45 2019-4 Türk Telekom 5.219.515 264.670 5.484.185 %53 STH 4.820.590 25.084 4.845.674 %47 2020-1 Türk Telekom 5.036.689 259.414 5.296.103 %51 STH 5.042.912 23.189 5.066.101 %49 2020-2 Türk Telekom 4.916.700 255.552 5.172.252 %49 STH 5.385.636 19.298 5.404.934 %51 2020-3 Türk Telekom 4.788.334 251.996 5.040.330 %47 STH 5.674.345 21.004 5.695.349 %53 *: TS, TÖS ve THK aboneliklerini kapsamaktadır. Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu (2020-3. Çeyrek). Öte yandan ülkemizde yıllar itibariyle Türk Telekom ve STH işletmecileri tarafından gerçekleşen sabit şebekeden kaynaklı trafik hacminde düşüş göze çarpmaktadır. Bu itibarla, 2017 yılının birinci çeyreğinde toplam sabit trafik hacmi 2,08 milyar dakika iken, 2020 yılı üçüncü çeyrekte yaklaşık %35 oranında azalarak 1,34 milyar dakikaya düşmüştür. (Şekil 2). 21 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman Şekil 2: Sabit Trafik Hacmi (milyar dk.) Kaynak: BTK Ülkemiz geneline yaygın geleneksel bakır kablo şebekesi Kurumumuz ile imtiyaz sözleşmesi imzalamış olan Türk Telekom bünyesindedir. Daha önce ilgili mevzuat kapsamında bir erişim yükümlülüğü olarak kabul edilen TS ve TÖS hizmetleri ilk defa 16.12.2009 tarihli ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı ve 07.01.2010 tarihli ve 2010/DK–10/9 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazar Analizi nihai dokümanı ile pazar analizleri dokümanları kapsamında ilgili pazarda EPG’ye sahip olduğu tespit edilen Türk Telekom’a bir yükümlülük olarak getirilmiştir. 03.01.2013 tarihli ve 2013/DK-SRD/6 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazar Analizi nihai dokümanı ve daha sonra 08.05.2017 tarihli ve 2017/DK-SRD/152 sayılı Kurul Kararı ile onaylanarak yürürlüğe giren Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı nihai dokümanında söz konusu yükümlülükler korunmuştur. Türk Telekom tarafından sabit telefon şebekesi üzerinden toptan seviyede sunulan TS ve TÖS yöntemleriyle STH işletmecileri tarafından son kullanıcılara erişim ve/veya çağrı başlatma hizmeti verilebilmektedir. Diğer bir ifadeyle STH işletmecileri, yerleşik işletmeciden toptan düzeyde çağrı başlatma, çağrı sonlandırma ve gerekmesi halinde transit hizmetleri temin ederek ve yalnızca asgari altyapı yatırımlarını gerçekleştirerek bu yöntemleri kullanabilmektedir. Şehir içi arama tekelinin ortadan kalkmış olması, VoIP hizmetinin varlığı ve numara taşınabilirliği düzenlemeleri nedenleriyle, STH işletmecileri arasında TS ve TÖS yöntemlerinden biriyle geleneksel telekomünikasyon şebekesine erişilmesi suretiyle hizmet sunan işletmecilerin sayısı ve bu hizmetten faydalanan kullanıcı sayısı Tablo 3’ten görüleceği 22 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman üzere son derece sınırlıdır. Buna göre, Tablo 3’te dönemler itibariyle STH işletmecilerinin14 TS ve TÖS yöntemleriyle hizmet verdiği kullanıcı sayılarına yer verilmektedir. Söz konusu tablodan görüleceği üzere bu yöntemlerle hizmet alan kullanıcı sayısında son yıllarda düşüş yaşandığı ve anılan yöntemlerin çok tercih edilen yöntemler olmadığı da anlaşılmaktadır. Sadece darbant hizmetlere yönelik olarak değil ama genel itibariyle, tüketicilerin çoklu hizmet paketlerini yalnızca bir işletmeciden almaları yönünde bir eğiliminin mevcut olduğu gözlenmektedir. Bu eğilimin başlıca sebeplerinin, çoklu hizmet paketleri sayesinde tüketiciler için öngörülebilir aylık bütçe faydalarının oluşması ve uygun şekilde seçildiğinde gerçek maliyet indirimleri ile karşılaşılması olabileceği düşünülmektedir. Tablo 3: TS ve TÖS Yöntemiyle Hizmet Alan Kullanıcı Sayısı Dönem Taşıyıcı Ön Seçimi Taşıyıcı Seçimi 2017-3 202.676 34.587 2017-4 213.423 25.793 2018-1 205.516 24.464 2018-2 194.575 23.030 2018-3 195.905 21.799 2018-4 204.732 20.649 2019-1 186.344 19.531 2019-2 185.017 18.648 2019-3 184.274 20.379 2019-4 169.497 19.972 2020-1 168.533 21.834 2020-2 126.575 15.867 2020-3 120.393 15.220 Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, (2020-3.çeyrek). Diğer yandan, Türk Telekom yurt çapında THK hizmeti sunan tek işletmeci konumunu sürdürmektedir. İşbu pazar ile ilişkili olarak toptan seviyede sunulan THK hizmeti, en yalın ifadeyle PSTN, ISDN BA ve ISDN PA hizmetlerine ilişkin sabit telefon erişim hizmetinin alternatif işletmecilere sunumu anlamına gelmektedir. Bu uygulamada, toptan seviyede bakır 14 STH yetkilendirmesine sahip olan işletmecilerden 57 adedine ait verilerden elde edilmiştir. 23 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman kablo çiftinin ses kısmı erişim yükümlülükleri kapsamında Türk Telekom tarafından STH işletmecilerine sunulmaktadır. Perakende seviyede ise ses hizmetlerinin alınması kapsamında kullanıcı, aylık sabit ücretin ödenmesine tekabül eden kısmı da dâhil olmak üzere arama hizmetlerine ilişkin olarak sadece STH işletmecisi ile muhatap olmakta ve aldığı hizmetlere ilişkin olarak sadece ilgili STH işletmecisinden fatura almaktadır. Diğer bir ifadeyle, TS ve TÖS yöntemlerinden farklı olarak THK yöntemi, STH işletmecilerinin abonelerine hem erişim hem de arama hizmetini tek bir fatura üzerinden sunabilmesine olanak tanımaktadır. STH işletmecileri bu yöntemle sundukları hizmetler üzerinde tam bir kontrole sahip olmakta ve Türk Telekom’un sunduğu hizmetlere benzer hizmetleri kullanıcılarına sunabilmektedir. Son kullanıcı lokasyonundan kamu telefon şebekesine fiziksel bir bağlantı sağlanmasına imkân tanıyan THK yöntemine ilişkin olarak Türk Telekom’a, toptan pazar olan sabit çağrı başlatma pazarında EPG olma sıfatıyla yükümlülük getirilmiştir. Yukarıda yapılan değerlendirmeler birlikte ele alındığında, Tablo 2’de yer verilen STH sabit hat aboneliklerinin hemen hemen tamamının THK yöntemi ile yapıldığı söylenebilecektir. Şekil 3’ten görüleceği üzere, Eylül 2020 itibariyle THK abone sayısı 5.737.254 olarak gerçekleşmiş olup, dönemler itibariyle THK abone sayısında istikrarlı bir artış yaşanmaktadır. Şekil 3: THK Abone Sayısı Kaynak: BTK Sabit telefon şebekesine erişim piyasasındaki rekabet aksaklıklarına yönelik olarak 2009 yılındaki pazar analizi neticesinde, piyasadaki rekabet koşullarına olumlu katkıda bulunulması amacıyla Türk Telekom’a THK yükümlülüğü getirilmiştir. Diğer yandan söz konusu 24 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman yükümlülüğün toptan düzeyde sabit şebekede çağrı başlatma pazarı kapsamında sürdürülmesi ve fiyat sıkıştırması gibi ilave düzenlemelerin hayata geçirilmesi, özellikle THK bazlı tarifelerin gelişimi ve etkin rekabetin tesisi bakımından önemli hedeflerden biri olmuştur. THK özetle, yerleşik işletmeci ile arabağlantı sözleşmesi imzalamış alternatif işletmecilere, müşterilerine sunulmak üzere, yerel işletmeci altyapısı üzerinden erişim hizmeti sunulması olarak tanımlanabilmektedir. Bu kapsamda, yeniden satış amacıyla toptan hizmetlerin sağlanmasının bir türü olan THK, esasında toptan seviyede erişim yükümlülüklerinden biridir. Bu noktada, söz konusu yükümlülüğün rekabetçi işletmecilere arama ve erişim hizmetlerini bir arada sunabilmesi ve müşterilerine tek bir iletişim noktasından hizmet satışına imkân veren doğası, düzenleyici kurumların perakende piyasaları deregüle etmesine yardımcı olan bir araç olarak değerlendirilmesini sağlamaktadır15. Tarihsel olarak perakende pazarlarda düzenleme yapılmasının başlangıçtaki amacı, tüketicileri yerleşik operatör tarafından yapılması muhtemel ‘aşırı’ fiyatlandırmadan korumak iken; daha sonra zaman içerisinde yerleşik işletmecinin perakende tarifeleri azaldıkça, çağrı hizmetlerinin fiyatının çok düşük belirlenmesi sonucu alternatif işletmecilerin piyasada tutunmaları sorununu ortaya çıkarmış olduğu bilinmektedir. Son yıllarda ise, toptan piyasalara yönelik düzenlemelerin varlığı halinde perakende düzenlemelere olan gereksinimin azaldığı düşüncesi düzenleyici otoriteler tarafından kabul görmektedir. Uluslararası uygulamalar ışığında; toptan düzenlemelerin marjinal erişim maliyetlerine değil, uzun dönem artan maliyet esaslı ortalamaya dayanması sonucu yüksek toptan erişim maliyetleri oluşması riski ile karşılaşılabileceği; bu riskin giderilmesine yönelik olarak ise, toptan ve perakende hizmet sunan yerleşik işletmeciler için maliyet esaslı tarife kontrolünün ve fiyat sıkıştırması düzenlemelerinin önem kazanmış olduğu görülmektedir. Diğer yandan, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7 nci maddesinin ikinci fıkrasında yer alan “Bu maddenin ilk fıkrasında belirtilen koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğinin tespitinde Kurum tarafından toptan düzeyde getirilen yükümlülüklerin perakende düzeyde rekabetin tesisine yönelik etkisi de göz önünde bulundurulur.” hükmü çerçevesinde konunun ele alınması burada kilit önemdedir. Bu kapsamda, dikey olarak ilişkili pazarlarda rekabet sorunlarını ele almak için izlenen analitik döngü aşağıdaki şekildeki gibidir: 15 https://www.btk.gov.tr/uploads/pages/slug/toptan-hat-kiralama-yukumlulugu-iktisadi-duzenleyici-incelemeler- ve-ulke-deneyimleri.pdf , s.13. 25 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman Şekil 4: Pazara İlişkin Analitik Döngü Perakende pazarda rekabet problemi var mı? Eğer yoksa, durun. Eğer varsa, en az tekrarlanabilir toptan satış pazarını tanımlayın. Toptan pazarı analiz edin. EPG var ise gerekli tedbirleri alın. Bu döngüden de görüleceği üzere, rekabetçi koşulların oluşmasına dayanak teşkil edecek düzenlemelerin toptan düzeyde ele alınması yaklaşımı ağır basmaktadır. Öte yandan, pazarın rekabet gücünü korumak için, yeterli sayıda oyuncunun son kullanıcıların talep ettiği çoklu hizmet paketleri sunabilme yeteneğine sahip olması önemlidir. Alternatif işletmeciler tarafından zorunlu erişim ürünlerinin elde edilmesi halinde yerleşik işletmecinin yanında, ilgili pazarda son kullanıcılar tarafından talep edilen paket ürünler sunulabilecektir. Buna göre perakende pazarlarda rekabet sorunlarının çözülmesi için öncelikle toptan pazara getirilecek yükümlülüklerin kullanılması ideal olandır. Yani, ilgili perakende pazarda getirilen yükümlülükler olmaksızın da toptan pazarda getirilen yükümlülüklerle perakende pazarda alternatif işletmecilerin pazara girişleri ve rekabet edebilmeleri sağlanabiliyorsa, perakende pazarda düzenleyici yükümlülüklerin getirilmesine gerek olmadığı varsayılmaktadır. İlk defa, 16.12.2009 tarihli ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı kapsamında ilgili pazarda EPG’ye sahip işletmeci olarak tespit edilen Türk Telekom’a THK yükümlülüğü getirilmiştir. 27.07.2011 tarihli ve 2011/DK-07/394 sayılı Kurul Kararı ile esasında bir erişim hizmeti olan THK hizmetine ilişkin koşulların ortaya konulmasını teminen, Türk Telekom tarafından hazırlanan ve Kurumumuz onayına sunulan Referans Toptan Hat Kiralama Teklifi Kurumumuzca ilgili mevzuat çerçevesinde 26 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman değerlendirilmiş ve kamuoyu görüşlerinin alınması sonrasında, Türk Telekom Referans Arabağlantı Teklifi’nin (RAT) eki olacak şekilde nihâi haline getirilmiş ve 01.02.2012 tarihi itibariyle THK hizmeti STH işletmecilerine sunulabilir hale gelmiştir. Daha önce sabit telefon şebekesine erişim pazarında ele alınan THK yükümlülüğü, 26.03.2014 tarihli ve 2014/DK- SRD/172 sayılı Kurul Kararı ile Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarında EPG’ye sahip işletmeci olduğuna karar verilen Türk Telekom’a ek bir yükümlülük olarak getirilmiştir. 08.05.2017 tarihli ve 2017/DK-SRD/152 sayılı Kurul Kararı ile onaylanarak yürürlüğe giren Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı nihai dokümanında THK hizmeti düzenlenmeye devam edilmiştir. Sabit telefon şebekesine erişim hizmeti, son kullanıcının ikametgâhına Türk Telekom tarafından yeni bir erişim hattının kurulması ve/veya var olan erişim hattının toptan seviyede paylaşıma açılması (YAPA) suretiyle de gerçekleşebilmektedir. Göreceli olarak daha düşük maliyetli olan mevcut erişim şebekesinin paylaşıma açılarak var olan bir erişim hattı üzerinden hizmet sunulması yönteminin ise ülkemizde gerçekleşen kullanıcı sayısı göz önüne alındığında, hâlihazırda çeşitli gerekçelerle yaygın olarak tercih edilmediği görülmektedir. Mart 2020 itibariyle tam ve paylaşımlı erişim yöntemleri kullanılarak hizmet sunulan kullanıcı sayısı 55.945’tir. Sonuç itibariyle, STH işletmecileri tarafından TS, TÖS, THK ve YAPA yöntemleri kullanılarak son kullanıcılara Türk Telekom tarafından sunulan hizmetlere ikame olabilecek hizmetler verilebilmekte olup; bu yöntemler toptan seviyede geçerlidir ve hâlihazırda Kurumumuz tarafından düzenlenmekte olan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı kapsamında ele alınmaktadır. Bu minvalde, toptan mahiyette bir yükümlülüğün perakende pazarda ayrıca ele alınmasına gerek olmadığı değerlendirilmektedir. Diğer taraftan ikinci kriterin değerlendirilmesi aşamasında gerek mobil piyasalarından gerek genişbant ses piyasalarından gelen rekabetçi baskıların incelenmesi gerekmektedir. Ülkemizde, diğer ülkelere de benzer şekilde, özellikle 3G mobil hizmetler sonrası teknolojik gelişmeler, mobil genişbant kullanımının yaygınlaşması ve cep telefonlarının sağladığı mobilitenin de etkisiyle birlikte zaman içerisinde mobil iletişim daha çok tercih edilir hale gelmiş ve sabit ses trafiğinde son beş yılda %43 seviyesinde azalma yaşanmıştır. (Şekil 5) 27 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman Şekil 5: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Trafik Hacimleri (milyon dk)16 Kaynak: BTK Abone sayılarının gelişimine bakıldığında ise, mobil aboneliklerde istikrarlı bir artışın yaşandığı, son beş yılda abone sayısının %10 oranında artarak 82,8 milyona ulaştığı; sabit abone sayısında ise 11 milyon civarında seyreden dalgalanmaların söz konusu olduğu, 2016 yılından sonra küçük çaplı toparlanmanın yaşanarak 2019 yılı itibariyle abone sayısının 11,5 milyon seviyesinde gerçekleştiği görülmektedir. (Şekil 6) Şekil 6: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Abone Sayıları (milyon adet)17 Kaynak: BTK Dolayısıyla, mobil hizmetlerdeki gelişmelerin abone sayısından ziyade, daha çok perakende seviyedeki sabit ses trafiği üzerinde etkili olduğu söylenebilmektedir. Başka bir ifadeyle, sabit ses trafiğinin bir oranda mobil trafiğe kaydığı, sabit abone sayısında ise bu anlamda benzer bir gelişmenin yaşanmadığı değerlendirilmektedir. 16 Sabit trafik hacmi, Türk Telekom ile STH işletmecileri tarafından yaratılan trafikten oluşmaktadır. 17 Sabit abone sayısı, Türk Telekom ile STH işletmecilerinin abone sayılarının toplamından oluşmaktadır. 28 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman Sabit Telefon Şebekesine Erişim Piyasasına konu hizmetler, geleneksel olarak bakır kablo üzerinden ses ve (darbant) veri sunumu şeklinde gerçekleştirilmektedir. Darbant internet hizmetine ilişkin olarak, dial-up (Çevirmeli İnternet Bağlantısı) erişim hizmetini kullanabilmek için gerekli olan TT RAS (Remote Access Service) erişim altyapısının hızlı bir şekilde xDSL’e kayması ile birlikte son yıllarda söz konusu altyapıya ilişkin işletmeci taleplerinin kalmaması gerekçesiyle yapılan başvuru neticesinde Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurulunun 01.03.2018 tarihli ve 2018/DK-YED/60 sayılı Kurul Kararıyla, Türk Telekom tarafından toptan seviyede sunulan dial-up erişim hizmeti sunumu ve tarifesinden kaynaklanan hak ve yükümlülüklerine ilişkin ilgili mevzuat hükümleri saklı kalmak kaydı ile toptan seviyede sunulan bu hizmetin sonlandırılmasına izin verilmiştir. Bu kapsamda, hâlihazırda pazarda faaliyet gösteren ilgili işletmeciler nezdinde dial-up hizmetlere ilişkin toptan veya perakende bir hizmetin sunulmadığı bilinmektedir. Bu gelişmelere paralel olarak, ses hizmetlerine erişimde de giderek artan oranda IP’ye dayalı yöntemler kullanılmaktadır. Bu yöntemlerin artmasıyla birlikte hem yönetilen hem de yönetilmeyen VoIP hizmetlerinin giderek daha fazla tercih edildiği gözlenmektedir. Genel olarak VoIP hizmetleri darbant olarak nitelendirilebilecek geleneksel kamu anahtarlamalı telefon şebekesi (PSTN) yerine genişbant internet bağlantısını kullanmaktadır. IP’ye dayalı bir sistemi kullandığından, VoIP hizmetleri veri iletimi esasına dayanmaktadır. Bu nedenle kullanıcıların internet bağlantısına ihtiyacı bulunmaktadır. Dünyadaki gelişmelere benzer şekilde, VoIP teknolojisine bağlı çözümler daha da önemli hale gelmiştir. Kurumumuz tarafından yayımlanan 08.05.2017 tarihli ve 2017/DK-SRD/152 sayılı Kurul Kararı ile VoIP erişim, Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı’nda ilgili ürün pazarı içerisinde değerlendirilmiştir. Bu kapsamda, STH işletmecileri tarafından sağlanan IP temelli ses hizmetlerinin sabit ses/telefon hizmetleri pazarında yarattığı rekabetçi baskının arttığı görülmektedir. Kullanıcıların internet tabanlı hizmetlere yönelmeleriyle, Şekil 7’den görüleceği üzere VoIP hizmetlerinin sabit şebekeden başlatılan çağrılar içerisindeki payı 2017 yılı birinci çeyreği itibariyle %23,7 düzeylerindeyken 2020 yılının üçüncü çeyreğinde %36,2 seviyelerine ulaşmıştır. Aynı dönemde Türk Telekom’un toplam sabit ses trafiği içerisindeki payı ise %66,3 seviyesinden %54,0 seviyesine gerilemiştir. 29 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman Şekil 7: PSTN ve VoIP Trafik Gelişimi Kaynak: BTK Ayrıca, Şekil 8’den görüleceği üzere, toplam STH trafiği içerisindeki VoIP hizmetler ile başlatılan çağrıların önemli bir yeri bulunmaktadır. Buna göre, 2017 yılı birinci çeyreği itibariyle toplam STH’ trafiği içerisindeki VoIP hizmetler ile başlatılan çağrıların payı %70,4 iken 2020 üçüncü çeyreği itibariyle bu oran %78,6 olarak gerçekleşmiştir. Şekil 8: STH İşletmecilerinin Toplam Trafiği İçerisinde VoIP Trafiği (adet ve %) Kaynak: BTK Tablo 4 ve Tablo 5’e bakıldığında STH işletmecilerinin VoIP abone sayılarına da yer verilerek, sabit ses pazarındaki toplam abone sayısı ve pazar payları incelenmektedir. Söz konusu tablolardan da görüleceği üzere, 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle STH işletmecilerinin VoIP abonelikleri 1.513.681’e ulaşmış olup, bu rakam toplam sabit abone sayısının yaklaşık olarak %12’sine tekabül etmektedir. Başka bir ifadeyle, Türkiye genelinde sabit abonelerin 30 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman %12’sine VoIP üzerinden sabit ses arama hizmeti sunulmaktadır. VoIP aboneler de dâhil edildiğinde, STH’ların sabit ses pazarındaki payı, VoIP hariç abone sayısına kıyasla, yaklaşık olarak %53’ten yaklaşık %59’a yükselmektedir. Türk Telekom’un payı ise toplamda yaklaşık %41 seviyesindedir. Tablo 4: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un Toplam Abone Sayıları (VoIP Dahil) 18 STH’ların Toplam Abone Sayısı Dönem VoIP Abone Sayısı STH Türk Telekom 2017-2 1.079.326 3.480.011 7.416.529 2017-4 1.348.237 4.212.756 7.028.171 2018-2 1.365.185 4.790.023 6.636.434 2018-4 1.281.814 5.294.658 6.274.947 2019-2 1.188.460 5.595.973 5.816.631 2019-4 1.147.931 5.993.605 5.484.185 2020-1 1.301.884 6.367.985 5.296.103 2020-2 1.460.803 6.865.737 5.172.252 2020-3 1.513.681 7.209.040 5.040.330 Kaynak: BTK Tablo 5: Türk Telekom ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları ( VoIP dâhil) Toplam (%) Dönem VoIP% (topl. VoIP % (STH abone Türk Telekom STH abone içinde) içinde) 2017-2 68,06% 31,94% 9,91% 31,01% 2017-4 62,52% 37,48% 11,99% 32% 2018-2 58,08% 41,92% 11,95% 28,50% 2018-4 54,24% 45,76% 11,08% 24,21% 2019-2 50,97% 49,03% 10,41% 21,23% 18 İşbu dokümanda STH işletmecileri arasında Türk Telekom’un iştiraki olan TTNet yer almaktadır. TTNet’in veri kırılımları ilgili toptan pazar olan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarında ayrıntılı olarak yer almaktadır. Ayriyeten, kablo şebekesi üzerinden sunulan arama hizmetinin yönetilebilen VoIP kapsamında değerlendirilmesi ve bunun da bir nev’i sabit telefon hizmeti olması nedeniyle VoIP aboneliklere ilişkin olarak yer verilen trafik dahil tüm STH verileri içerisinde Türksat verileri de yer almaktadır. 31 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman 2019-4 47,78% 52,22% 10,00% 19,15% 2020-1 45,41% 54,59% 11,16% 20,44% 2020-2 42,97% 57,03% 12,13% 21,27% 2020-3 41,15% 58,85% 12,36% 21% Kaynak: BTK Şekil 8, Tablo 4 ve Tablo 5 birlikte değerlendirildiğinde; 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle, STH abonelerinin yaklaşık %21’ini, toplam sabit abonelerin ise %12’sini teşkil eden VoIP abonelerinin yarattığı trafiğin kendi toplam STH trafiği içerisindeki payının %78,6 olduğu; başka bir ifadeyle STH işletmecilerinin, sahip olduğu VoIP aboneliklerinin %21 ile sınırlı olmakla birlikte, trafiğinin yaklaşık olarak %80’e varan bir oranda VoIP temelli olduğu söylenebilecektir. Yıllar içerisinde Türk Telekom’un sabit hat abonelikleri giderek azalırken buna karşın, STH işletmecilerinin sabit hat abonelikleri artış göstermiştir. 2016 yılı ikinci çeyreğinde pazardaki sabit hat abonelerinin %75’ine sahip olan Türk Telekom, 2017 yılı dördüncü çeyreğinde %63’üne, 2019 dördüncü çeyreğinde ise %48’ine sahiptir. 2020 yılı üçüncü çeyreği itibariyle VoIP hizmetler dâhil sabit abonelerinin yaklaşık %41’inin Türk Telekom’dan, %59’unun ise STH işletmecilerinden hizmet aldığı görülmektedir. Ayrıca, genişbant hizmetlere ilişkin olarak 31.12.2019 tarihli ve 2019/DK-SRD/338 sayılı Kurul Kararı ile “2019.EU2014M3.3 Referans Numaralı Toptan Sabit Yerel ve Merkezi Erişim Pazarları Analizi Nihai Dokümanı'nın onaylanmasına” karar verilmiştir. Anılan pazar analizi neticesinde, Türk Telekom toptan sabit yerel ve merkezi erişim pazarlarında EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenerek muhtelif yükümlülüklere tabi kılınmıştır. Söz konusu yükümlülükler çerçevesinde, genişbant hizmet pazarında kısa ve orta vadede olumlu gelişmelerin yaşanacağı, böylece alternatif işletmecilerin sabit ses hizmetlerinde daha büyük oranda pay alacakları beklenmektedir. İşbu pazara yönelik olarak ikinci kriter kapsamında pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenip beklenmediğine ilişkin değerlendirmede bu rekabetçi yapının oluşmasına dayanak teşkil edebilecek düzenlemelerin varlığı önemli bir etken olarak karşımıza çıkmaktadır. Yukarıda yer verilen açıklama ve veriler 32 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman çerçevesinde özetle, perakende düzeydeki sabit telefon şebekesine erişim piyasasıyla ilişkili görülebilecek olan sabit şebekede çağrı başlatma ve toptan sabit yerel ve merkezi erişim pazarlarında toptan düzeyde getirilmiş bulunan yükümlülükler ile sair etkenler çerçevesinde işbu pazarın belirli bir dönemde rekabetçi dengeye yönelebileceği değerlendirilmektedir. Bu nedenle söz konusu pazarda, öncül düzenleme yapılabilmesi için gerekli olan üç kriterden biri olarak ikinci kriterin karşılanamadığı görülmektedir. Bu pazarda düzenleme yapılabilmesi için üç kriterin de bir arada bulunması gerektiğinden, son kriterin değerlendirilmesine mutlak olarak gerek olmamakla birlikte, aşağıda ele alınmaktadır. Üçüncü Kriter Üçlü kriter testinin son kriteri olarak “rekabet kurallarının tek başına uygulanmasının pazar yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” ölçütü değerlendirilmektedir. Bu kriter bağlamında, piyasa başarısızlıklarının giderilmesinde rekabet hukukunun yeterli olup olmadığı incelenmektedir. Bu kapsamda rekabet karşıtı davranışların odaklandığı noktalar, bu noktaların belirlenmesinin zorluk derecesi, bu davranışların telafisi imkânsız zararlara neden olup olmadığı ve uzun dönemde etkin rekabetin sağlanması için düzenleyici müdahalelerin gerekip gerekmediği analiz edilmektedir. Avrupa Komisyonu’nun 2014/710/EU sayılı Tavsiye Kararında, yaygın ve belli bir süre içerisinde tekrarlanabilen pazar başarısızlıkları ve rekabet karşıtı davranışlara karşı “rekabet hukukuna göre yapılan ardıl (ex-post) müdahale maliyetlerinin yüksek; söz konusu davranışların fazla sıklıkta tekrarlanabiliyor olmasının öncül müdahaleyi ise kaçınılmaz kılacağı” ifade edilmekte19 ve böyle durumlarda öncül düzenlemelerin, rekabet hukukuna uygun bir tamamlayıcı niteliği haiz olduğu düşünülmektedir. Öte yandan, rekabete aykırı davranışların yaygınlığının ve tekrarlanabilme sıklığının düşük düzeyde olduğu durumlarda, rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar başarısızlıklarıyla mücadelede yeterli görülebileceği savunulmaktadır20. ERG (BEREC)’nin üçlü kriter testine ilişkin bir raporunda, düzenlemeye tabi olması düşünülen pazarlarda sadece rekabet hukuku kurallarının uygulanması ile dikey bütünleşik yapıda faaliyet gösteren yerleşik işletmecilerin yapacağı aşırı fiyatlandırma, fiyat ayrımcılığı, yıkıcı fiyatlama, 19 2014/710/EU sayılı Tavsiye Kararı. 20 ERG (08) 21, s. 14-15. 33 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman çapraz sübvansiyon gibi rekabete aykırı fiyatlama politikalarının engellenebileceği belirtilmekle birlikte EPG’ye sahip işletmeci veya işletmecilerin sunacakları hizmet ile ilgili olarak yapılabilecek ayrımcılığa ilişkin bazı endişelerden de bahsedilmektedir. Bu kriterin değerlendirilmesi aşamasında başlıca bazı ögelerin incelenmesi yarar sağlayabilir. Bu unsurlardan biri rekabetçi olmayan davranışların genelleme derecesidir. Bu derece belirlenirken; bir piyasa başarısızlığının sık ve/veya zamanında müdahaleye ihtiyacının olup olmadığı veya bir elektronik haberleşme hizmetinin sağlanmasını (örneğin erişim koşulları, fiyatlandırma gibi açısından) içeren mekanizmaların kurulmasının gerekli olup olmadığı hususlarına dikkat edilir ve böyle durumların varlığı halinde öncül düzenlemeler daha verimli kabul edilebilir. İlaveten, rekabete aykırı davranışların ele alınmasındaki zorluk derecesi de bir başka parametredir. Buna göre rekabet hukuku, rekabete aykırı davranışların ele alınmasında zorluklarla karşı karşıya kalmıyorsa ve bu tür uygulamaların ispatında zorluk yaşanmıyorsa rekabet hukuku düzenlemelerinin yeterli olabileceği söylenebilecektir. Rekabete aykırı davranış nedeniyle ilgili veya ilişkili pazarlarda onarılamaz bir hasar mevcut olacak mıdır sorusuna verilecek yanıt da bir diğer unsurdur. Son olarak, uzun vadede etkin rekabetin gelişmesini sağlamak için düzenleyici müdahalenin zaruret arz etmemesi unsurunun da gözetilmesi faydalıdır. Yapılan bu açıklamalar ışığında, işbu pazara yönelik oluşabilecek pazar aksaklıklarının hangi rekabet hukuku kuralları ile ele alınabileceğinin tartışılması gerekmektedir. Öncelikle ifade etmek gerekirse, aşırı fiyatlandırma, fiyat ayrımcılığı, yıkıcı fiyatlama, çapraz sübvansiyon gibi rekabete aykırı tutum ve uygulamaların, ardıl mahiyetteki rekabet hukuku düzenlemeleri ve incelemeleri ile doğrudan adreslenebilir ve giderilebilir mahiyette olduğu değerlendirilmektedir. Diğer yandan elektronik haberleşme mevzuatı kapsamında toptan pazarlarda uygulanan öncül yükümlülüklerin, rekabet hukukuna yönelik tamamlayıcılığının dikkate alınmasının önem arz ettiği değerlendirilmektedir. Bu noktada, tarife kontrolüne tabi olma yükümlülüğünün özel bir türü olan fiyat sıkıştırmasına yönelik yükümlülüğe ayrıca değinilmelidir. Bu yükümlülük kısaca, rakip işletmecilere yaşanılabilir (rekabet etmeye elverişli) bir alan kalmasını teminen EPG’ye sahip işletmecinin toptan ve perakende ücretleri arasında marj bırakılmasını ve alternatif tarifelerin ortaya çıkmasını sağlamaya yönelik bir yükümlülüktür. Daha açık bir ifadeyle fiyat sıkıştırması, üst (ilgili toptan, upstream) pazarda EPG’ye sahip olan ve rakiplerine 34 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman toptan seviyede ürün/hizmet sağlayan dikey bütünleşik bir işletmecinin söz konusu toptan ürün/hizmetlerin veya perakende pazarda sunduğu ilgili ürün/hizmetlerin fiyatlarını rakiplerinin kâr edemeyeceği şekilde belirlemesi durumunu ifade etmektedir. Toptan ve ilişkili perakende fiyatlar arasındaki farkın alt (ilgili perakende, downstream) pazarda faaliyet yürüten etkin bir işletmeciye pozitif kâr marjı bırakmaması, söz konusu işletmecilerin dikey bütünleşik (EPG sahibi) işletmecinin perakende tarifelerini ekonomik olarak tekrar edememesi durumuna karşılık gelmektedir. Bu yükümlülüğü sağlamaya dönük getirilen fiyat sıkıştırması testi ise EPG’ye sahip işletmecinin sunduğu belirli bir perakende ürün/hizmet ya da ürün/hizmet gruplarının fiyatının, o hizmetin (alternatif işletmecilerce kârlı bir biçimde) sunulması için gerekli olan bütün maliyetlerin toplamından büyük olduğunun belirlenmesi için yapılmaktadır. EHK’nin “Tarifelerin Düzenlemesi” başlıklı 13 üncü maddesinin ikinci fıkrasının (c) bendine göre işletmecinin ilgili pazarda etkin piyasa gücüne sahip olduğunun belirlenmesi halinde; Kurum, fiyat sıkıştırması, yıkıcı fiyatlandırma gibi rekabeti engelleyici tarifelerin önlenmesi için gerekli düzenlemeleri yapar ve uygulamaları denetler. Bu itibarla fiyat sıkıştırması yükümlülüğü, ilk olarak, 01/07/2014 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere 26/03/2014 tarihli ve 172 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan ilişkili toptan pazar olan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazar Analizi dokümanına eklenmiştir. Kapsam ve uygulama esasları 09.02.2021 tarihli ve 2021/DK-SRD/36 sayılı Kurul Kararı ile güncellenen ‘Fiyat Sıkıştırmasının Tespitine, Önlenmesine ve Giderilmesine İlişkin Usul ve Esaslar’ çerçevesinde yapılan değerlendirmelerde, fiyat sıkıştırması yükümlülüğüne tabi tutulan EPG’ye sahip işletmeci ve/veya bu işletmecinin dikey ilişkili bir pazarda aynı kontrol yapısı içinde faaliyet gösteren ortağı, iştiraki veya ortaklığının toptan ve perakende tarifelerinin fiyat sıkıştırması içermesinin önlenmesi amaçlanmaktadır. Bu noktada, toptan seviyede getirilen fiyat sıkıştırması yükümlülüğünün uygulanması esnasında, perakende pazardaki tarifelerin de ele alınarak dolaylı yönden gözetimi mümkün hale gelmiş olacaktır. Rekabet hukukuna yönelik diğer tamamlayıcı öncül düzenlemeler olarak, yine ilişkili toptan pazarda getirilen özellikle toptan hat kiralama ve taşıyıcı seçimi, taşıyıcı ön seçimi dahil erişim ve arabağlantı, ayrım gözetmeme ve şeffaflık yükümlülükleri sayılabilecektir. Netice itibariyle, toptan düzeydeki ilgili diğer pazarlarda sayılan yükümlülüklerin perakende düzeydeki sabit erişim hizmetlerinin alternatif işletmeciler tarafından da sunulabilmesine imkân tanıdığı ve fiyat sıkıştırması yükümlülüğü başta olmak üzere toptan seviyede getirilen diğer 35 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman yükümlülüklerin, gerekli görüldüğü durumlarda rekabet hukukunun bu pazara yönelik (ardıl) düzenleme ve uygulamaları ile birlikte kullanılabileceği düşünülmektedir. Başka bir ifadeyle, ilişkili toptan pazarda getirilen yukarıda sayılan öncül düzenlemeler göz önünde bulundurulduğunda, işbu perakende pazarda söz konusu olabilecek rekabete aykırı davranışların önlenmesinde esas olarak ardıl rekabet hukuku kurallarının uygulanmasının yeterli olacağı değerlendirilmektedir. Buna göre, esasen işbu perakende pazarda doğabilecek pazar aksaklıklarına ilişkin rekabet hukuku kapsamında gerekli müdahalelerde bulunulabileceği ve bu konudaki yasal mevzuatın yeterli ve etkin olduğu öngörülmektedir. Açıklanan nedenlerle bu kriterin de sağlanmadığı değerlendirilmektedir. 36 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman SONUÇ Elektronik haberleşme sektöründe öncül düzenleyici yaklaşımın esası; analizi yapılan piyasalarda görülen rekabet sorunlarına yönelik uygun, orantılı ve temel düzenleyici ilkeler (etkin yatırımı ve yenilikçiliği ve altyapı temelli rekabetin artırılması, tüketici menfaatlerinin geliştirilmesi, iç piyasanın kalkınması vb.) ışığında uygulanabilir düzenlemelerin yapılmasıdır. Günümüzde, gelişen teknolojiler, mobil hizmetlerin sabit hizmetler üzerindeki etkileri, genişbant altyapıları üzerinden sunulan VoIP yöntemiyle ses hizmetlerine yönelik talep artışı ve sair hususların, analize konu bu perakende pazarda “faks ve darbant internet hizmetleri”ne olan talebi seyrek hale getirdiği ve bu pazarda anılan hizmetlerin etkin yatırım ve yenilikçiliğe çok açık olmadığı öngörülmektedir. Diğer yandan, toptan düzeyde getirilmiş bulunan yükümlülüklerin perakende düzeyde rekabetin tesisine yönelik etkileri, düzenleme gereksinimi olup olmadığına ışık tutacak çok önemli bir etken olup; bu husus, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7 nci maddesinin ikinci fıkrası ile teyit edilmiştir. Buna göre, ilgili perakende pazarda yapısal olarak var olan sorunların üst pazar olan toptan pazarda tanımlandığı ve anılan yükümlülüklerin toptan pazarlara taşınmış olduğu görülmekte ve bu yükümlülüklerin eş zamanlı olarak perakende pazarda da düzenlenmesinin ilgili sektöre pozitif yönde ciddi bir katkısı bulunmadığı düşünülmektedir. Bununla birlikte, yaşanan teknolojik dönüşüm ve kullanıcı eğilimleri çerçevesinde sayısal dönüşüm ile yeni teknoloji ve yatırımların desteklenmesi adına, bu pazarın düzenlenmeye devam edilmesinin, düzenleyici çabanın daha etkin ve verimli düzenlemelere yoğunlaşmasının önüne geçtiği değerlendirilmektedir. Oysa, rekabetin etkili ve sürdürülebilir olacağı en kritik altyapı seviyelerine odaklanılması, daha doğru bir yaklaşım olarak kabul edilmektedir. Düzenleyici otoriteler tarafından kabul edilen “daha az, daha etkili düzenleme yaklaşımı” burada dikkat çekilen sorunun giderilmesine yönelik olarak dile getirilmektedir. Söz konusu pazarda getirilen yükümlülüklerin Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı kapsamında getirilen toptan hat kiralama, TS, TÖS, maliyet esaslı tarife belirleme ve fiyat sıkıştırması yükümlülükleriyle hâlihazırda sağlandığı, dolayısıyla perakende pazarın öncül düzenlemeye tabi olmaksızın da pazarda faaliyette bulunan diğer işletmeciler tarafından bu pazarda incelenen ürün ve hizmetlerin sunulmaya devam edeceği aşikârdır. Diğer bir ifadeyle, perakende tarife kontrolleri kaldırılsa dahi tüketicilerin tasarruflarında bir azalma ve darbant sabit erişim hizmetlerinin tarifelerinde olağandışı bir yükselme beklenmemektedir. Ayrıca, 37 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman Türk Telekom’un çağrı başlatma, çağrı sonlandırma ve yerel ağa erişime ilişkin toptan sabit piyasalardaki EPG yükümlülükleri de ilgili toptan pazar düzenlemeleri ile garanti altındadır. Yetkilendirme mevzuatı başta olmak üzere pazara giriş serbestisinin, toptan satış hizmetlerine erişim kolaylığının ve elektronik haberleşme hizmetlerine ilişkin tüketim bilincinin niteliğindeki gelişimin, son yıllarda perakende pazarlarda rekabetin doğasını önemli ölçüde değiştirdiğinin açık olduğu değerlendirilmektedir. Sonuç itibariyle; sabit telefon şebekesine erişim piyasasına ilişkin olarak yapılan bu analiz ve uygulanan üçlü kriter testi neticesinde, ilgili piyasanın öncül düzenlemeye konu olabilmesi için gerekli “ilgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmemesi” ve “rekabet kurallarının tek başına uygulanmasının pazar yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” kriterlerinin sağlanamadığı görülmektedir. Bu kapsamda, 16.12.2009 tarihli ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile düzenlenen Sabit Telefon Şebekesine Erişim Piyasasının öncül düzenlemelere konu olmaktan çıkarılması ve bu bağlamda mezkur Kurul Kararı ile ilgili pazarda EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenen Türk Telekom’a getirilen;  Erişim sağlama,  Toptan hat kiralama,  Taşıyıcı seçimi (TS) ve taşıyıcı önseçimi (TÖS),  Ayrım gözetmeme,  Şeffaflık,  Referans erişim teklifi hazırlama ve yayımlama ve  Tarife kontrolüne tabi olma (maliyet esaslı tarife belirleme) yükümlülüklerinin kaldırılması gerektiği değerlendirilmektedir. Ayrıca, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 13 üncü maddesinin ikinci fıkrasına istinaden işbu pazar analizi kapsamında öngörülen değişikliklere ilişkin olarak bir geçiş sürecine gerek bulunmadığı değerlendirilmektedir. 38 PAZAR ANALİZİ ÇALIŞMALARI (4. Tur) SABİT TELEFON ŞEBEKESİNE ERİŞİM PAZARI Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman BİLGİ TEKNOLOJİLERİ VE İLETİŞİM KURUMU Nisan 2021, ANKARA Ref: 2021.EC2007M1.1 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman İÇİNDEKİLER Pazar Konusu Hizmetin Kapsamı .............................................................................. 8 İlgili Pazar Tanımı ..................................................................................................... 8 2.2.1 İlgili Ürün/Hizmet Pazarı ................................................................................... 10 2.2.1.1 Sabit telefon şebekesine erişim ve sabit arama hizmetleri .......................... 11 2.2.1.2 Perakende düzeyde sabit erişim ve mobil erişim hizmetleri ....................... 12 2.2.1.3 Sabit telefon şebekesine erişim türleri ........................................................ 12 2.2.2 İlgili Coğrafi Piyasa ........................................................................................... 14 İlgili Pazar Tanımına İlişkin Nihai Değerlendirme ................................................. 15 Birinci Kriter ............................................................................................................ 18 İkinci Kriter ............................................................................................................. 19 Üçüncü Kriter .......................................................................................................... 34 2 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman ŞEKİLLER Şekil 1: Sabit Abone Sayısı ve Penetrasyon............................................................................. 21 Şekil 2: Sabit Trafik Hacmi (milyar dk.) .................................................................................. 23 Şekil 3: THK Abone Sayısı ...................................................................................................... 25 Şekil 4: Pazara İlişkin Analitik Döngü ..................................................................................... 27 Şekil 5: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Trafik Hacimleri (milyon dk) ........................................ 29 Şekil 6: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Abone Sayıları (milyon adet) ........................................ 29 Şekil 7: PSTN ve VoIP Trafik Gelişimi ................................................................................... 31 Şekil 8: STH İşletmecilerinin Toplam Trafiği İçerisinde VoIP Trafiği (adet ve %) ................ 31 3 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman TABLOLAR Tablo 1: Kablo TV Şebekesi Bilgileri ...................................................................................... 13 Tablo 2: Sabit Abone Sayısı (VoIP abonelikleri hariç) ............................................................ 22 Tablo 3: TS ve TÖS Yöntemiyle Hizmet Alan Kullanıcı Sayısı ............................................. 24 Tablo 4: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un Toplam Abone Sayıları (VoIP Dahil) ....... 32 Tablo 5: Türk Telekom ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları (VoIP dahil) .......................... 32 4 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman GİRİŞ 05.11.2008 tarihli ve 5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu (EHK) başta olmak üzere ilgili mevzuat çerçevesinde; ülkemizin elektronik haberleşme sektörüne ilişkin olarak yapılacak pazar analizleri doğrultusunda, etkin rekabetin tesisi, kaynakların etkin ve verimli kullanılması, haberleşme altyapı, şebeke ve hizmet alanında teknolojik gelişimin ve yeni yatırımların teşvik edilmesi Kurumumuzun başlıca amaçları arasında yer almaktadır. İlgili mevzuat; rekabetin tesisi olgusunu, seçili pazarlara yönelik analizlerin yapılması yöntemi ile temin etmeye yöneliktir. Bu amaçla, ülkemize özgü şartlara uygun şekilde yapılan pazar analizleri ile ilgili piyasaların tanımlanması, bu piyasalara ilişkin etkin rekabet ortamının bulunup bulunmadığının değerlendirilmesi ve ihtiyaç halinde alınması gereken tedbirlerin belirlenmesi rekabetin tesisi açısından önem arz etmektedir. Diğer yandan, başta Avrupa Birliği (AB) müktesebatı ve pratikleri olmak üzere ülke örnekleri ile sektörün teknoloji ve iktisadi eğilimlerinin izlenmesi de bir o kadar önemlidir. Sabit telefon şebekesine erişim pazarına yönelik 1. tur çalışmaları 2005 yılında gerçekleştirilmiştir. 2. tur çalışmaları ise 2009 yılı sonunda sonuçlandırılarak 16.12.2009 tarihli ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile Türk Telekomünikasyon A.Ş. (Türk Telekom) anılan pazarda Etkin Piyasa Gücüne (EPG) sahip işletmeci olarak belirlenmiştir. Buna göre söz konusu pazarda ilgili işletmeci;  Erişim sağlama,  Toptan hat kiralama,  Taşıyıcı seçimi (TS) ve taşıyıcı önseçimi (TÖS),  Ayrım gözetmeme,  Şeffaflık,  Referans erişim teklifi hazırlama ve yayımlama ve  Tarife kontrolüne tabi olma (maliyet esaslı tarife belirleme) yükümlülüklerine tabi kılınmıştır. Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarına ilişkin 3. tur Pazar Analizi 26.03.2014 tarihli ve 2014/DK–SRD/170 sayılı Kurul Kararı ile tamamlanmıştır. Ancak Ankara 11 inci İdare Mahkemesi’nin 05.02.2016 tarihli ve E.2015/121; K.2016/255 sayılı ve 22.02.2016 tarihli ve E.2015/1180; K.2016/338 sayılı iptal kararlarının gereğinin sağlanmasını teminen, 15.06.2016 5 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman tarihli ve 2016/DK-SRD/297 sayılı Kurul Kararı ile anılan pazar için hâlihazırda 2009/DK- 10/659 sayılı Kurul Kararı eki 2010.P.1.2 & P.2.2 sayılı Kamuoyu Görüşlerini İçeren Dokümanın uygulanmasına karar verilmiştir. Bahse konu yargı kararları gereğince uygulanmakta olan 2010.P.1.2 & P.2.2 sayılı Kamuoyu Görüşlerini İçeren Dokümanın hâlihazırda güncelliğini yitirdiği ve sektördeki rekabetçi yapıya yönelik katkısının son derece azaldığı düşünülmektedir. Bu kapsamda, ilgili perakende pazarın ve konu yükümlülüklerin toptan pazarlara getirilen yükümlülükler çerçevesinde yeniden gözden geçirilmesi ve sektördeki uygulamaların geldiği aşamalar çerçevesinde pazarın düzenlemeye elverişliliği de dikkate alınarak gerekli güncellemelerin yapılmasının uygun olacağı değerlendirilmektedir. Buradaki temel amaç, söz konusu pazardaki gelişmeler ile ilgili geçmiş ve mevcut verilerin karşılaştırılması ışığında ileriye yönelik yapısal bir değerlendirme yapılmasıdır. Sabit telefon şebekesine erişim pazarına yönelik olarak başlatılan 4. tur pazar analizi çalışmaları kapsamında bu dokümanda özetle; sabit telefon şebekesine perakende seviyede erişim hizmeti incelenmekte ve söz konusu hizmetin oluşturduğu ilgili pazara ilişkin pazar tanımı yapılarak düzenleme gereksinimi ortaya konulmaktadır. Kamuoyu görüşlerinin alınmasını teminen hazırlanan işbu doküman, 27.11.2012 tarihli ve 28480 sayılı Resmi Gazete ile yürürlüğe giren Pazar Analizi Yönetmeliğinin 5 inci maddesinin beşinci fıkrasının (ç) bendi gereği 1 (bir) ay boyunca Kurumumuz internet sayfasında yayımlanacaktır. Kamuoyu görüşünün alınmasına ilişkin sürenin başlamasından itibaren bu dokümanda yer alan değerlendirmelere yönelik yorumlar ve öneriler resmi yazı ve aşağıda belirtilen e-posta adresi vasıtasıyla Kurumumuza iletilebilecektir. Kamuoyu görüşünün alınmasına ilişkin süre 05.04.2021 tarihinde başlayacak olup, bu dokümanda yer alan değerlendirmelere yönelik yorumlar ve öneriler 06.05.2021 tarihine kadar yazılı olarak ve e-posta ile aşağıda belirtilen adreslere iletilebilecektir. Yapılan değerlendirmelerle ilgili olarak her türlü yorum ve öneriye açık olunmakla birlikte, pazar analizi çalışmalarında geri dönüşlerden azami şekilde istifade edilebilmesi için her bir yorumun veya önerinin dokümanda yer alan ilgili soru numarası referans gösterilerek yazılması gerekmektedir. Soruların cevaplandırılması aşamasında karşılaşılacak tereddütlerin açığa kavuşturulması için aşağıda yer alan iletişim bilgileri kullanılarak ilgili personel ile irtibat kurulabilir. 6 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman Alınan yorum ve önerilerin analiz edilmesini müteakip Kurumumuz, sabit telefon şebekesine erişim pazarına ilişkin değerlendirmelerini gözden geçirecek ve kamuoyu görüşlerini de içeren bir rapor yayımlayacaktır. Şeffaflık gereği, söz konusu raporda görüş gönderen tarafların isimleri de yer alacaktır. Bu bakımdan, gönderilecek cevaplarda tarafların gizli kalmasını istedikleri ticari sır niteliğindeki kısımların belirtilmesinde fayda görülmektedir. Adres Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu Eskişehir Yolu 10. Km No:276 Çankaya/Ankara E-posta srdbilgi@btk.gov.tr İrtibat Tel: 0 (312) 294 72 30 7 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman İLGİLİ PAZAR Pazar Konusu Hizmetin Kapsamı Bu doküman kapsamında incelenen hizmet, sabit bir noktadan perakende seviyede sunulan sabit telefon şebekesine (PSTN) perakende seviyede erişim hizmetidir. Bu erişim hizmeti ile birlikte son kullanıcılar şehir içi, şehirlerarası, uluslararası ya da diğer şebekelere arama yapma imkânı yanında faks hizmeti ve temel internet (darbant) hizmetlerinden de yararlanabilme imkânına kavuşmaktadır. Günümüzde söz konusu faks ve darbant internet hizmetlerinin sunumu son derece kısıtlıdır. Sabit telefon şebekesine (PSTN) erişim hizmeti yerel ağ şebeke sonlandırma noktasından sunulmaktadır. Böylece son kullanıcılar tarafından sabit telefon şebekesine darbant erişim veya bağlantı sağlanarak sabit bir lokasyon ya da adresten arama yapmak, çağrı almak ve ilgili hizmetlerden yararlanmak mümkün hale gelmektedir. Ülkemizde sabit darbant telefon şebekesine erişim hizmeti, yerleşik işletmeci olan Türk Telekom ya da son kullanıcıya perakende sabit ses pazarında hizmet sunmak üzere çeşitli yöntemlerle aboneye erişim hakkına sahip kullanım hakkı1 ile yetkilendirilmiş Sabit Telefon Hizmeti (STH) işletmecileri tarafından sunulabilmektedir. Ülkemizde 2021 yılı Şubat ayı itibariyle kullanım hakkı kapsamında yetkilendirilen 153 adet STH işletmecisi bulunmaktadır. Soru 1: Pazara ilişkin ele alınan hizmet kapsamını yeterli buluyor musunuz? Cevabınız hayır ise gerekçelerini yazınız. İlgili Pazar Tanımı “AB Elektronik Haberleşme Şebekeleri ve Hizmetleri İçin Düzenleyici Çerçeveye Göre Pazar Analizi ve Etkin Piyasa Gücü Değerlendirmesi Hakkında Kılavuz” (Pazar Analizi ve Etkin Pazar Gücü Değerlendirmesi Hakkında Kılavuz) (2018/C 159/01) uyarınca, pazar tanımı mekanik veya soyut bir süreç olmamakla birlikte, geçmiş pazar davranışlarının ve belirli sektörle ilgili tüm mekaniğin anlaşılması için mevcut tüm bulguların analizini gerektirmekte ve 1 Kullanım hakkı verilmesi yoluyla yapılan yetkilendirmeler kapsamında elektronik haberleşme hizmeti sunmak isteyen işletmecilere Kurum tarafından numara ve frekans gibi kıt kaynak tahsisi yapılmaktadır. 8 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman özellikle muhtemel ya da ileriye dönük bir pazar analizi yürütülürken, durağan bir yaklaşımdan ziyade dinamik bir yaklaşımı gerektirmektedir.2 Bu noktada ilgili pazarın tanımlanması, rekabetçi kısıtların sistematik biçimde ifade edilmesi ve pazar analizi sürecinde yer alan sonraki aşamalara temel teşkil etmesi açısından önem taşımaktadır. Diğer yandan, EHK’nın 3 üncü maddesinde ve Pazar Analizi Yönetmeliğinin 3 üncü maddesinde ‘ilgili pazar’, “ülkenin tümünde veya bir bölümünde sunulmakta olan belirli bir elektronik haberleşme hizmeti ve onunla yüksek derecede ikame edilebilen diğer elektronik haberleşme hizmetlerinden oluşan pazar” olarak tanımlanmaktadır. Bu itibarla ilgili pazarın, hem coğrafi boyut (ilgili coğrafi pazar), hem de söz konusu pazarı teşkil edebilecek ürün/hizmetlerin (ilgili ürün pazarı) ikame edilebilirliği temelinde tanımlanması gerekmektedir. İkame edilebilirlik, işletmecilere veya tüketicilere göre ürünlerin birbirlerinin yerine geçebilmelerinin ölçütüdür. Bu kapsamda, ilgili pazarın tanımlanmasında öncelikle talep ve arz yönlü ikame olanakları incelenmektedir. Perakende pazarların analizi, belirli bir zaman ufku üzerinde ileriye yönelik bir perspektiften talep yönlü ve uygun olduğu ölçüde de arz yönlü ikame dikkate alınarak yapılmaktadır. Arz ve talep ikamesinin değerlendirilmesi aşamasında, uygulanabilir olduğu durumlarda varsayımsal tekel testi de dâhil olmak üzere, çeşitli yöntemler göz önünde bulundurulmaktadır. Dolayısıyla bu bölümde sabit telefon şebekesine erişim pazarının tanımı, başka bir ifadeyle hangi ürün/hizmetlerin ilgili pazara dahil edileceğine yönelik yapılacak değerlendirmelerde, ülkemizde gerçekleşen gelişmeler doğrultusunda perakende erişim hizmetlerine yönelik talep ve arz yönlü ikame kavramları çerçevesinde ele alınmaktadır. Bu noktada, yakın ilişkili perakende pazar olan sabit şebekeler üzerinden arama pazarının 01.07.2014 tarihi itibariyle öncül düzenlemelere konu olmaktan çıkarılmasına ve bu bağlamda daha önce EPG ilan edilen Türk Telekom’a getirilen yükümlülüklerin kaldırılmasına karar verilmiş olduğunun hatırlatılmasında fayda görülmektedir. Diğer yandan, sabit telefon şebekesine erişim pazarındaki hizmetlerin toptan seviyede diğer işletmecilere sunulduğu pazar olan sabit şebekede çağrı başlatma pazarındaki ilgili hizmetler ile söz konusu hizmetlerin sunumuna ilişkin ilgili pazarda EPG sahibi işletmeciye getirilen yükümlülüklerden ve aynı 2 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52018XC0507(01)&from=EN 9 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman kapsamda, “Toptan Sabit Yerel ve Merkezi Erişim Pazarları”na yönelik pazar analizi çalışmalarından da ilgili olduğu ölçüde ilerleyen bölümlerde bahsedilmektedir. İlgili pazarın tanımlanmasında ikinci aşama olan ilgili coğrafi pazarın tanımlanması aşamasında ise rekabet şartlarının yeterince homojen olduğu coğrafi alanlar belirlenmeye çalışılmaktadır. 2.2.1 İlgili Ürün/Hizmet Pazarı İlgili ürün/hizmet pazarı; fiyatları, kullanım amaçları ve işlevsel özellikleri ile rekabet koşulları veya arz-talep yapısı açısından birbirleriyle değiştirilebilir ya da ikame edilebilir ürün/hizmetleri ifade etmektedir. Dolayısıyla geçici olmayan küçük ama belirgin bir fiyat artışını temsil eden varsayımsal tekel testi ilgili ürün pazarının tespit edilmesinde işlevsellik sağlayacaktır. Bu kapsamda ilgili ürün pazarı, geleneksel anlamda, geçici olmayan küçük ama belirgin fiyat artışı testini geçen en küçük ürün grubu olarak tanımlanmıştır. Ancak Avrupa Komisyonunun benimsediği ve Kurumumuz mevzuatında yer alan ilgili ürün pazarı tanımında tüketiciler ya da hizmet sunan işletmeciler tarafından değiştirilebilir ya da ikame edilebilir olarak değerlendirilen tüm ürün ve hizmetlerin de ilgili ürün piyasasının içinde olduğu görülmektedir. Bu çerçevede kullanıcıların (toptan pazarlar için işletmecilerin) bir hizmet veya ürünü diğer bir hizmet veya ürünün yerine kullanabilme derecesi genel anlamda talep yönlü ikame edilebilirlik olarak tanımlanmaktadır. Başka bir ifadeyle, ilgili ürün/hizmet pazarının belirlenebilmesini teminen yapılan talep yönlü ikame değerlendirmeleri kapsamında, geçici olmayan küçük ama belirgin fiyat artışını (%5-10) izleyen süreçte kullanıcıların bir bölümünün ilgili ürünün alternatiflerine yönelmesi talep yönlü ikame olarak adlandırılmaktadır. Bu tür bir fiyat artışıyla birlikte kullanıcılar için talebe konu olan ürün ya da hizmetler ilgili pazarın konusunu teşkil edecektir. Aynı ilgili pazar içerisinde oldukları düşünülen ikame ürünlerin birbirleriyle tam anlamıyla benzer olmaları da gerekmemektedir. Bir pazarda arz yönlü ikame imkânının olması ise, o pazarda hizmet sunan herhangi bir firmanın verdiği hizmeti başka bir firmanın da sağlayabilmesi anlamına gelmektedir. Diğer bir deyişle, ele alınan ürün ya da hizmetler ile ilgili olarak mevcut veya potansiyel işletmecilerin üretim yapılarını kısa dönemde söz konusu hizmetleri üretecek şekilde değiştirip değiştiremeyeceği veya bu işletmecilerin büyük ek maliyetler altında kalmadan söz konusu ürün ve hizmetleri sunup sunamayacağı incelenmektedir. Dolayısıyla, bir malın ya da hizmetin arz yönlü 10 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman ikamesinin olabilmesi aynı malı ya da hizmeti sağlayan firmalar üzerinde rekabetçi etki meydana getiren önemli bir baskı unsurunun olması demektir. İşbu bölümde, yukarıda yapılan talep ve arz yönlü ikame açıklamaları doğrultusunda, farklı altyapılar üzerinden sabit telefon şebekesine erişim hizmeti kapsamında sunulan ürün/hizmetlerin, aynı pazar kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği hususlarına yer verilmektedir. Buna göre işbu pazara ilişkin önceki pazar analizlerinde de ikame incelemesine konu edilen hizmetlere ilişkin güncel değerlendirmeler aşağıdaki gibidir: 2.2.1.1 Sabit telefon şebekesine erişim ve sabit arama hizmetleri Perakende düzeyde sunulan sabit erişim hizmeti işletmecinin kendi şebekesi üzerinden abonesine arama hizmetinin yanında darbant internet ve faks hizmetlerinin de sunulmasını kapsarken, sabit şebeke üzerinden arama hizmeti son kullanıcıya yalnızca görüşme yapabilme imkânı sağlamaktadır. Bu iki hizmet arasında fonksiyonel farklılıklar olması sebebiyle son kullanıcılar tarafından farklı amaçlara yönelik olarak talep edilmektedirler. Buna göre, piyasada alternatif işletmecilerin bulunmadığı bir ortamda son kullanıcılar, erişim ve arama hizmetlerini aynı işletmeciden almak durumunda iken, yerleşik işletmeciye rakip diğer işletmecilerin de faaliyette bulunduğu bir piyasada, son kullanıcılar erişim hizmetini bir işletmeciden arama hizmetini ise farklı bir işletmeciden alabilmektedir. Son kullanıcıların, erişim ve arama hizmetlerini farklı işletmecilerden temin edebilmeleri için taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı ön seçimi yöntemlerinin yanı sıra, arama kartları ve numaratör (dialer vb.) cihazları da kullanmaları gerekebilmektedir. Erişim ve arama hizmetlerine arz açısından bakıldığında ise, erişim hizmeti sunan işletmecilerin aynı zamanda arama hizmeti de sunduğunu ancak, arama hizmeti sunan tüm işletmecilerin erişim hizmeti sunmadığı görülmektedir. Bu kapsamda erişim ve arama hizmetlerinin ikame değil, tamamlayıcı hizmetler olduğu değerlendirilmektedir. Sonuç itibariyle rekabet şartları ve kullanıcıların farklı işletmeciler arasında geçiş yapabilme imkânı açısından sabit erişim ve sabit arama hizmetlerinin önemli derecede farklı olduğu düşünülmektedir. Zira Kurumumuz yerleşik uygulamasına göre de iki hizmet ayrı pazarlar kapsamında ele alınmış olup, perakende bir pazar olan sabit şebekeler üzerinden arama pazarına yönelik yapılan son pazar analizi neticesinde ilgili pazar 01.07.2014 tarihi itibariyle öncül düzenlemelere konu olmaktan çıkarılmıştır. 11 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman Soru 2: Arz ve talep yönlü ikame imkânları açısından erişim ve arama hizmetlerinin ayrı piyasalarda yer aldığı değerlendirmesine katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız. 2.2.1.2 Perakende düzeyde sabit erişim ve mobil erişim hizmetleri Sabit ve mobil altyapılar üzerinden her ne kadar benzer hizmetler sunulabilse de, sabit şebekeler doğası gereği mobil hizmetlerin temel özelliği olan mobiliteyi sağlayamamaktadır. Talep yönlü bakıldığında kullanıcılar için sabit erişim yerine mobil erişimi kullanma yoluyla tek yönlü bir ikame imkânından bahsedilebilmektedir. Arz yönlü ikame incelemesinde ise, mobil erişim hizmetinin transmisyon kapasitesi ve hizmet kalitesi açısından sabit erişim hizmetini ikame edememesi, mobil işletmecinin de sabit erişim hizmetini sunabilmek için sabit şebeke altyapısına ihtiyaç duyması sonucu, gerekli yatırım miktarının yüksekliği, sabit şebekedeki ölçek ve kapsam ekonomileri, arz yönlü ikamenin kısa veya orta vadede oluşmasını güçleştirmektedir. Aşağıda 3.2 başlığında detaylı olarak açıklandığı üzere, mobil hizmetlerin sabit hizmetler üzerinde tek yönlü ve sınırlı rekabetçi etkisinin olabildiği düşünülmekle birlikte, söz konusu hizmetlerin bu anlamda birbirlerine ikame olmadığı değerlendirilmektedir. Soru 3: Mobil ve sabit erişim hizmetlerinin aynı ilgili piyasada yer almadığı görüşüne katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız. 2.2.1.3 Sabit telefon şebekesine erişim türleri Sabit telefon şebekesine erişim piyasasında dört farklı üründen bahsedilebilir. Bunlar analog telefon hatları, değişik kapasitelerde hizmet sunumuna olanak sağlayan sayısal telefon hatları (ISDN BA ve ISDN PA), Sabit Telsiz Erişimi ve Kablo TV erişimidir. Hâlihazırda ülkemizde bakır kablo çifti üzerinden PSTN ve ISDN teknolojileriyle sabit erişim hizmeti sunulmaktadır. Sabit telsiz erişimi ve Kablo TV erişimi ise sabit erişim hatlarına ve sayısal ISDN hatlarına ikame olabilecek ürünler olarak karşımıza çıkmaktadır. Öncelikle ifade etmek gerekirse şu ana kadar sabit telsiz erişim hizmeti sunmak için Kurumumuzca 12 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman yetkilendirilmiş bir işletmeci bulunmamaktadır. Bu sebeple sabit telsiz erişim hizmetinin sabit erişim pazarına konu bir hizmet olarak değerlendirilmesi mümkün görünmemektedir. Kablo TV hizmetleri konusunda ise, mevcut durumda ilgili işletmeci tarafından abonelerine VoIP hizmetleri sunulmaktadır. Tablo 1’de kablo internet ve kablo telefon abone sayısına ilişkin verilere yer verilmektedir. 2017 yılı dördüncü çeyreğinde 826.734 olan kablo internet abone sayısı, 2019 yılı dördüncü çeyreğinde 968.826, 2020 yılı üçüncü çeyreğinde ise 1.061.032 olarak gerçekleşmiştir. Her ne kadar kablo internet abone sayısı yıllar itibariyle artış gösterse de, bu artış sınırlı düzeyde kalmıştır. Türksat Uydu Haberleşme Kablo TV ve İşletme A.Ş. (Türksat) tarafından sunulan Kabloses (kablo telefon hizmetinin markasıdır) hizmetinden faydalanabilmek için öncelikli olarak Kablonet (Kablo TV tarafından sunulan internet hizmeti) aboneliğine sahip olunması gerekmektedir. Söz konusu Kabloses abone sayısının yıllar itibariyle dalgalanma gösterdiği, 2020 yılı üçüncü çeyreğinde ise 495.329 abone sayısına ulaştığı görülmektedir. Tablo 1: Kablo TV Şebekesi Bilgileri 2017-4 2018-4 2019-4 2020-1 2020-2 2020-3 Kablo 826.734 912.989 968.826 994.079 1.021.001 1.061.032 internet abone sayısı Kablo telefon 498.369 427.517 277.866 369.157 440.737 495.329 abone sayısı Kaynak: BTK Kablo TV şebekesinin hâlihazırda ülke genelinde (24 ilde mevcuttur) yaygın olarak sunulmadığı dikkate alındığında ve yukarıda yer alan Tablo 1’deki veriler ışığında, Kablo TV hizmetlerinin Türk Telekom’un ilgili şebekesine ikame olabilmesinin kısa ve orta vadede olanaklı olmadığı öngörülmektedir. ISDN teknolojilerine ilişkin olarak; abonelerin ISDN’i talep etme sebebinin, PSTN teknolojisinden farklı şekilde, birden fazla kanalın kullanılabilmesi olduğu düşünülmektedir. Bu teknoloji kapsamında kullanıcı ya birden fazla ses kanalına ihtiyaç duymaktadır ya da ses 13 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman ve veri kanallarını birlikte kullanmak istemektedir veya daha hızlı tek bir kanala3 sahip olmayı tercih etmektedir. ISDN BA4 teknolojisi, aynı bakır kablo üzerinden hem ses hem de veri iletimi için iki adet 64 kbit/s’lik kanal açarak kullanıcılara bir hat üzerinden ses ve veri iletimi imkânı sağlamaktadır. ISDN PA5’nın genel fonksiyonuna bakıldığında analog erişim ve temel ISDN erişimiyle benzerlik gösterdiği anlaşılmaktadır. Ancak ISDN PA’da desteklenen kanal sayısı 30’a çıkmakta, kanal sayısının artması nedeniyle aramaları yönlendirmek için abone tarafındaki şebeke sonlandırma noktasında ilave şebeke ekipmanlarının (PBX) kurulması gerekmektedir. Kullanım amacı ve maliyet unsurları gibi nedenlerle; ISDN BA hizmeti genelde bireysel aboneler tarafından tercih edilirken, ISDN PA hizmeti daha çok kurumsal aboneler tarafından alınmaktadır. Bu erişim türleri arasında her ne kadar fonksiyonel ikame edilebilirliğin tam olduğu değerlendirilmesi yapılamayacak olsa da söz konusu erişim yöntemlerinin geleneksel bakır hatlar üzerinden de sunulabilmeleri sebebiyle sabit erişim pazarı içinde yer aldığı düşünülmektedir. Soru 4: ISDN BA ve ISDN PA hizmetlerinin aynı ilgili piyasada yer aldığı, sabit telsiz erişimi ve Kablo TV erişim hizmetlerinin ise yer almadığı görüşüne katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız. 2.2.2 İlgili Coğrafi Piyasa Tarafların ürün veya hizmetlerle ilgili arz ve taleplerinin gerçekleştiği, rekabet şartlarının yeterince homojen olduğu ve komşu alanlardaki söz konusu şartların yeterli derecede farklı olması nedeni ile ayırt edilebilir nitelikte olduğu alana, ilgili coğrafi piyasa denilmektedir. Bir başka deyişle, ilgili ürünün ikame imkânının bulunduğu ve piyasa yapısının birbirine benzer olduğu bölgeler ilgili piyasanın coğrafi sınırlarını oluşturmaktadır. Son kullanıcıların herhangi bir yerde faaliyet gösteren işletmeciden kolay bir şekilde ilgili ürünü alabilmesi veya diğer üreticilerin bu bölge içinde kolay bir şekilde söz konusu ürünü sunabilmesi durumunda anılan bölgeler ilgili coğrafi piyasa içinde yer almaktadır. 3 Tek bir hızlı kanal iki kanalın birleştirilmesiyle oluşturulabilmektedir. 4 ISDN BA – Integrated Services Digital Network Basic Access – ISDN Temel Erişim. 5 ISDN PA - Integrated Services Digital Network Primary Access – ISDN Birincil Erişim. 14 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman Hâlihazırdaki durum itibariyle, yerleşik işletmeci olarak ülke genelinde sabit telefon şebekesi üzerinden hizmet sunabilmesi ve mevcut altyapının işletilebilmesi konusunda Türk Telekom ile Kurumumuz arasında İmtiyaz Sözleşmesi imzalanmış olup, anılan işletmecinin faaliyet sahası tüm ülkeyi kapsamaktadır. Bahse konu İmtiyaz Sözleşmesi ve ilgili diğer mevzuat uyarınca Türk Telekom, bu perakende piyasa içinde şebekesinden erişim hizmeti talep eden abonelerine coğrafi fark gözetmeksizin aynı ücret ve kaliteyi sağlamak durumundadır. STH işletmecileri, Türk Telekom’un altyapısından yararlanarak Yerel Ağın Paylaşıma Açılması (YAPA) ve Toptan Hat Kiralama (THK) gibi toptan hizmetler vasıtasıyla ülke çapında son kullanıcılara perakende seviyede erişim hizmeti sunabilmektedir. Bu nedenle, sabit şebekeye erişim hizmeti piyasasında ilgili coğrafi piyasanın ülke geneli olduğu değerlendirilmektedir. Soru 5: Sabit telefon şebekesine erişim hizmeti için ilgili coğrafi pazarın ülke genelinin tamamı olduğu görüşüne katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız. İlgili Pazar Tanımına İlişkin Nihai Değerlendirme Pazar Analizi ve Etkin Pazar Gücü Değerlendirmesi Hakkında Kılavuz’a göre; ilgili ürün pazarının belirlenmesine ilişkin olarak, “bir sonraki gözden geçirme döneminde pazarın özelliklerinin gözle görülür ölçüde değişmemiş olması ve bir sonraki gözden geçirme döneminde de muhtemelen değişmeyecek olması durumunda geçmiş uygulamaların ilgili kabul edileceği” hususu düzenlenmiştir. Buna göre, Sabit (Darbant) Telefon Şebekesine Erişim Piyasasına ilişkin olarak bir önceki analiz döneminde yapılmış “ilgili pazar tanımını” değiştiren bir gelişmenin söz konusu olmadığı değerlendirilmektedir. Yukarıda yer verilen değerlendirmelerle birlikte, daha önceki dönemde yapılmış olan analizlere paralel olarak ilgili ürün pazarının sabit telefon şebekesi üzerinden arama hizmetlerini içermediği, mobil erişim hizmetleri ile Kablo TV ve sabit telsiz erişimi hizmetlerinin arz ve talep ikameleri bakımından aynı piyasada olmadığı değerlendirmelerinin günümüzde de geçerliliğini koruduğu düşünülmektedir. Diğer bir ifade ile Sabit (Darbant) Telefon Şebekesine Erişim Piyasasına ilişkin olarak bir önceki analiz döneminde yapılmış “ilgili pazar tanımının” içeriğinde bir değişiklik olmadığı değerlendirilmektedir. Buna göre, ilgili pazar tanımı; sabit telefon şebekesine erişimi, yani sabit telefon şebekesi üzerinden aboneye arama hizmetinin yanı sıra (darbant) internet, faks vb. hizmetlerin de 15 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman sunulmasını içermekte olup, ülke genelinde, sabit bir noktadan ve teknolojiden bağımsız olarak sağlanan analog ve sayısal (ISDN BA ve ISDN PA) erişim hizmetlerini içermektedir. Soru 6: İlgili piyasanın tanımına ilişkin yapılan değerlendirmelere katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız. İLGİLİ PİYASADA DÜZENLEME GEREKSİNİMİ Öncül düzenlemeye tabi olabilecek pazarlara ilişkin 17/12/2007 tarihli ve 2007/879/EC sayılı “Avrupa Komisyonu Tavsiye Kararı”nda düzenlenmesi talep edilen piyasalar arasında sabit telefon şebekesine erişim pazarına yer verilmiş iken, 09/10/2014 tarihli ve 2014/710/EU sayılı Tavsiye Kararı kapsamında anılan pazara yer verilmemiştir. Buna göre Avrupa Komisyonu, kullanıcıların VoIP ve mobil aramalar ile şebekeler üstü hizmetler6 (OTT-Over The Top Services) gibi teknolojilere yöneldikçe, sabit aramaların hacminde bir azalma olduğuna, hala sabit telefon kullanan kullanıcıların ise artık geleneksel telefon şebekesi, fiber veya kablo ağları gibi bir dizi farklı platformdan ve yerel ağa erişim üzerinden genişbant ve ses hizmetleri sunan alternatif işletmecilerden sabit erişim satın alabildiklerine işaret ederek, bu perakende pazarın teknolojik gelişmeleri yansıtacak şekilde değerlendirilmesi gerektiğine ve bundan sonra Avrupa'da öncül düzenlemeye tabi olmaması gerektiğine karar vermiştir.7 Her ne kadar AB tüketici birliklerince8; bu pazarda var olan öncül düzenlemeler sayesinde rekabetin sağlandığı ve “Bu pazarın öncül düzenlemeden çıkartılmasıyla, altyapı sahiplerinin alternatif operatörlerin rekabet baskısını boşa çıkarma riski taşıyan bir toptan telefon ücretini serbestçe belirleyebilecekleri” iddia edilmiş olsa da, Avrupa’da günümüzde gelinen aşamada bu kaygıları destekleyecek bir sonuç ortaya çıkmamıştır. Bununla birlikte, Avrupa Komisyonu’nun 09.10.2014 tarihli ve 2014/710/EU9 sayılı Tavsiye Kararında öncül düzenlemeye tabi piyasalar arasında yer almayan pazarlar için; “Pazara giriş 6 BEREC tarafından hazırlanan Ocak 2016 tarihli OTT Raporu’nda (BEREC Report on OTT Services) OTT hizmetleri, “internet üzerinden son kullanıcılara sağlanan bir içerik, hizmet ya da bir uygulama” olarak tanımlanmaktadır. 7 https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_14_1112 8 http://www.beuc.eu/publications/beuc-x-2014-055_mgo- gbe_review_of_the_recommendation_on_relevant_markets.pdf 9 http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=uriserv:OJ.L_.2014.295.01.0079.01.ENG 16 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman önünde yüksek ve geçici olmayan engel veya engellerin olması,” “İlgili pazarda, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmemesi” ve “Rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” kriterlerinin hepsini birlikte sağlanması halinde bu pazarların da öncül düzenlemelere tabi olabileceği, pazarların düzenlenmesi için bu üç kriterin tek tek değerlendirilmesi ve bu üç kriterden biri karşılanmıyorsa ilgili pazarda öncül düzenlemelerin yapılmaması gerektiği ifade edilmektedir. Anılan Tavsiye Kararının Dibacesinin on birinci paragrafında ise; birinci ve ikinci kritere ilişkin yapılacak değerlendirmelerin pazar analizlerinde düzenleme yokluğunda, giriş engelleri (batık maliyetleri içerecek şekilde), pazar yapısı ve dinamiklerine (pazar payları, ücretler, trendler, alternatif şebekelerin varlığı) ilişkin ileriye dönük bir yaklaşımla yapılan (ön değerlendirme mahiyetindeki) değerlendirmeleri içereceği ifade edilmiştir. Yani, hem anılan Tavsiye Kararı’nda hem de Avrupa Düzenleyiciler Grubu (ERG) raporlarında10 üçlü kriter testi için yapılan analizin ispat yükünün EPG’ye sahip işletmeciyi belirlemedeki analizi hiçbir surette aşmayacağı ve üçlü kriter testinin düzenleme gereksinimini tespit etmek için yapılan bir ön değerlendirme olduğu açıkça belirtilmektedir. Dolayısıyla ERG’nin (yeni adıyla BEREC’in) üçlü kriter testine ilişkin raporunda üye ülkelerin düzenleyici kurumlarının üçlü kriter testinde düzenleme gereksinimine ilişkin inceleme detayının EPG’nin tespit edilmesinde gerek duyulan analizden daha kapsamlı ve ayrıntılı olamayacağı belirtilmektedir. İlgili pazara ilişkin AB mevzuatı ve düzenleme yaklaşımları yukarıdaki şekilde olmakla birlikte, konunun ülkemiz mevzuatı kapsamında ele alınması esastır. Buna göre; ülkemiz mevzuatında da 27.11.2012 tarihli ve 28480 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7 nci maddesinde “(1) Pazar analizi sürecinde ilgili pazarın düzenleme gereksinimine aşağıdaki koşulların birlikte gerçekleşmesi durumunda karar verilerek, pazar analizi sürecine devam edilir. a)Pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan engel veya engellerin olması, b)Pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmemesi, c)Rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar aksaklıklarını gidermede yetersiz olması. (2)Bu maddenin ilk fıkrasında belirtilen koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğinin 10 ERG (08) 21, Report on Guidance on the application of the three criteria test, 2008 17 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman tespitinde Kurum tarafından toptan düzeyde getirilen yükümlülüklerin perakende düzeyde rekabetin tesisine yönelik etkisi de göz önünde bulundurulur.” hükmüne yer verilmiş olduğu görülmektedir. Bu bölümde sabit telefon şebekesine erişim hizmetlerine yönelik olarak ilgili pazarda üçlü kriter testine ilişkin değerlendirmeler bulunmaktadır. Birinci Kriter İlgili pazar kapsamında düzenleme gereksinimi belirleyebilmek için üçlü kriter testinin ilk koşulu olarak “pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan bir engelin olması” olup olmadığının değerlendirilmesi gerekecektir. ERG (yeni adıyla BEREC) tarafından 2008 yılında yayımlanan “Üçlü Kriter Testinin Uygulanması Kılavuzu”nda11 bu kriterin değerlendirilmesi aşamasında;  Batık maliyetler,  Kolaylıkla tekrarlanamayan altyapıların varlığı,  Teknolojik üstünlük,  Mali kaynaklara kolay veya ayrıcalıklı erişim,  Ölçek ve kapsam ekonomileri,  Dikey bütünleşme,  Dağıtım ve satış ağlarının genişletilmesinde karşılaşılan engeller ile  Farklılaştırılmış ürün ve hizmetler gibi hususların da dikkate alınabileceği ifade edilmiştir. Pazara giriş engelleri hukuki yani düzenlemeye dayalı olabileceği gibi yapısal engel de olabilmektedir. Hukukî ya da düzenleyici giriş engelleri pazardaki oyuncuların pozisyonlarını doğrudan etkileyen hukukî, idari ya da diğer devlet yaptırımlarını ifade etmektedir. Söz gelimi ilgili pazarda faaliyet verecek firmaların sayılarını sınırlayan bir spektrum tahsisi ya da yetkilendirme rejimi pazara giriş önünde hukukî ve idari bir giriş engeli niteliğindedir. STH işletmecilerinin çeşitli erişim yöntemleriyle veya ilave olarak altyapı işletmeciliği hizmeti yetkilendirmesi alma suretiyle kendi şebekelerini kurmaları akabinde son kullanıcıya hizmet verebilir hale gelmelerinin önünde hukuki ya da idari bir engelin bulunmadığı değerlendirilmektedir. 11 ERG Report on Guidance on the application of the three criteria test 18 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman Yapısal giriş engelleri ise, başlangıç maliyetleri veya talep koşullarından kaynaklanan ve pazara girişleri engellemek ya da geciktirmek suretiyle yerleşik işletmeci ile alternatif işletmeciler arasında asimetrik koşullara yol açan engeller olarak tanımlanabilir. Buna göre; maliyet avantajları, büyük ölçek ve kapsam ekonomileri, kapasite kısıtlamaları ve yüksek başlangıç maliyetleri ile tanımlanan pazarlarda, pazara giriş önünde yüksek giriş engellerinin varlığından söz edilebilir. Ayrıca teknik olarak tekrarlanması ekonomik açıdan makul olmayan şebekelerin ya da şebeke bileşenlerinin varlığı durumunda da benzer giriş engelleri ile karşılaşılabilir. Pazara yeni giriş yapacak işletmecilerin söz konusu pazardaki hizmetleri sunabilmeleri için temel anlamda; yüksek düzeyde batık maliyet gerektiren yaygın bir sabit altyapı şebekesinin kurulması ya da bu hizmeti diğer işletmecilerden toptan düzeyde satın alarak ilgili hizmetlerin perakende düzeyde son kullanıcılara sunulması olmak üzere iki seçenekleri olduğu düşünülmektedir. Bunlardan ilk seçenek, gerektirdiği yüksek batık maliyetler ve geçiş hakları kapsamındaki yüksek maliyetler açısından değerlendirildiğinde ciddi bir yapısal engel niteliğindedir. Özellikle, altyapı yatırımı yapmak için gerekli başlangıç maliyetlerinin yüksekliği ve batık maliyetlerin varlığı, pazara girişleri engellemek ve/veya geciktirmek suretiyle yerleşik işletmeci ile alternatif işletmeciler arasında asimetrik koşullar oluşturan giriş engellerini meydana getirmektedir. Ancak toptan düzeyde yerleşik işletmeciden temin edilecek hizmetlerin, düzenleyici kurumlar tarafından düzenlenmiş hizmetler olması durumunda, bu engellerin söz konusu olmayabileceği de söylenebilecektir. Buna göre, Türk Telekom’un ülke çapına yayılmış altyapısının tekrarlanmasının, özellikle son kullanıcıların sabit telefon şebekesine erişecekleri kısım olan erişim altyapısının bütünüyle yinelenmesinin oldukça zor olduğu değerlendirilmektedir. Bu husus ise piyasaya giriş önünde yüksek ve geçici olmayan engellerin olduğuna kuvvetli bir referans teşkil etmektedir. İkinci Kriter Üçlü kriter testinin ikinci koşulu; “ilgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmemesi”dir. Avrupa Komisyonu’nun 2007/879/EC sayılı Tavsiye Kararında, bu koşulun geçerli olup olmadığının, ileriye yönelik bakış açısı ile değerlendirilmesi gerektiği belirtilmektedir. İkinci kriter, ilgili pazarda yüksek ve geçici olmayan giriş engellerinin mevcut olması durumunda bile pazara özgü yapısal etkenlerin veya pazar niteliklerinin ilgili pazarın belirli bir dönem içinde kendiliğinden 19 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman rekabetçi bir yapıya yönelip yönelmeyeceğinin incelenmesi ile ilgilidir. Diğer yandan, ikinci kriter kapsamında ilgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmesi piyasadaki rekabet koşullarının olgunlaşmasına veya bu koşulların oluşmasına dayanak teşkil edecek düzenlemelerin varlığı ve etkinliği ile de yakından ilgilidir. Bu kapsamda sabit telefon şebekesine erişim için alternatif erişim yöntemlerinin hâlihazırda gelişmemesi ile sabit erişim hizmetine ilişkin arz ikamesi olanaklarının sınırlı oluşunun, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşmasını zorlaştırdığı kabul edilmektedir. Diğer yandan bu koşulun değerlendirilmesi aşamasında ERG (BEREC) dokümanlarında (ERG (08) 21);  Pazar payı,  Fiyatlar ve fiyatlama eğilimi,  Kolayca tekrarlanamayan altyapıların kontrolü,  Ürün/hizmet farklılaştırması (paket satış gibi),  Genişleme önündeki engeller ve  Potansiyel rekabet ölçütlerinin de ele alınabileceği belirtilmektedir. Üçlü kriter testinin ikinci koşulu olan ilgili pazarın kendiliğinden rekabetçi bir yapıya kavuşamayacağına ilişkin dikkate alınması gereken önemli bir husus ‘kolayca tekrarlanamayan altyapıların kontrolü’dür. Yerleşik işletmeci tarafından tekrarlanması zor altyapıların kontrol edilmesine ilişkin değerlendirmede düzenleyici kurum, alternatif işletmecilerin pazara girişlerine olanak tanıyacak alternatif altyapıların durumunu göz önünde bulundurabilir. İlgili pazarda tekrarlanması gereken altyapı Türk Telekom için değil, alternatif işletmeciler için söz konusudur. Ancak gerçekleştirilmiş olan hukuki/idari düzenlemeler ve yetkilendirmelerle birlikte düşünüldüğünde, alternatif işletmecilerin pazara girişleri hukuken mümkün kılınsa bile, şebeke yaygınlığı, yüksek batık maliyetler ile ölçek ve kapsam ekonomileri dikkate alındığında kolayca tekrarlanamayacak altyapıların kontrolünün hâlâ Türk Telekom’da olduğu değerlendirilmektedir. Pazar payı, ilgili pazarın kendiliğinden rekabetçi ortama yönelip yönelemeyeceğine ilişkin değerlendirmede diğer bir ölçüttür. Pazar payları; abone sayısı, trafik miktarı, sahip olunan kapasite ya da önceki yıllardaki gelir bilgilerine göre hesaplanabilmektedir. 20 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman Ülkemizde 2020 yılı üçüncü çeyreği itibariyle toplam 12.300.390 sabit telefon abonesi bulunmaktadır. Şekil 1’den de görüleceği üzere 2015-2020 yılları arasında sabit abone sayısı 11-12 milyon bandında seyretmektedir. Buna bağlı olarak penetrasyon oranı da %14 civarında gerçekleşmektedir. Bununla birlikte, Türkiye’de ortalama hane halkı büyüklüğünün 3,35 olduğu göz önünde bulundurulduğunda sabit telefon hizmetlerinin halen Türkiye’nin önemli bir kesimine ulaştığını söylemek mümkündür.12 Şekil 1: Sabit Abone Sayısı ve Penetrasyon Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu (2020-3. Çeyrek). Tablo 2’de ise Türk Telekom ile alternatif işletmecilerin sahip olduğu sabit hat abonelikleri, PSTN ve ISDN ayrımını içerecek şekilde verilmektedir. Tablo 2 incelendiğinde, 2020 yılı üçüncü çeyreği itibariyle VoIP dâhil edilmeden sabit abonelerin yaklaşık %47’sinin Türk Telekom’dan, %53’ünün ise STH işletmecilerinden13 hizmet aldığı görülmektedir. 12 BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu (2020-3. Çeyrek), sf.36. 13 STH işletmecileri arasında Türksat ve Türk Telekom’un iştiraki olan TTNet de yer almaktadır. 21 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman Tablo 2: Sabit Abone Sayısı (VoIP abonelikleri hariç)* Dönem PSTN ISDN TOPLAM TOPLAM (%) 2018-4 Türk Telekom 5.987.899 287.048 6.274.947 %61 STH 3.973.934 38.910 4.012.844 %39 2019-1 Türk Telekom 5.772.299 281.036 6.053.335 %59 STH 4.210.508 30.803 4.241.311 %41 2019-2 Türk Telekom 5.549.107 267.524 5.816.631 %57 STH 4.376.948 30.565 4.407.513 %43 2019-3 Türk Telekom 5.387.034 267.332 5.654.366 %55 STH 4.621.801 30.985 4.652.786 %45 2019-4 Türk Telekom 5.219.515 264.670 5.484.185 %53 STH 4.820.590 25.084 4.845.674 %47 2020-1 Türk Telekom 5.036.689 259.414 5.296.103 %51 STH 5.042.912 23.189 5.066.101 %49 2020-2 Türk Telekom 4.916.700 255.552 5.172.252 %49 STH 5.385.636 19.298 5.404.934 %51 2020-3 Türk Telekom 4.788.334 251.996 5.040.330 %47 STH 5.674.345 21.004 5.695.349 %53 *: TS, TÖS ve THK aboneliklerini kapsamaktadır. Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu (2020-3. Çeyrek). Öte yandan ülkemizde yıllar itibariyle Türk Telekom ve STH işletmecileri tarafından gerçekleşen sabit şebekeden kaynaklı trafik hacminde düşüş göze çarpmaktadır. Bu itibarla, 2017 yılının birinci çeyreğinde toplam sabit trafik hacmi 2,08 milyar dakika iken, 2020 yılı üçüncü çeyrekte yaklaşık %35 oranında azalarak 1,34 milyar dakikaya düşmüştür. (Şekil 2). 22 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman Şekil 2: Sabit Trafik Hacmi (milyar dk.) Kaynak: BTK Ülkemiz geneline yaygın geleneksel bakır kablo şebekesi Kurumumuz ile imtiyaz sözleşmesi imzalamış olan Türk Telekom bünyesindedir. Daha önce ilgili mevzuat kapsamında bir erişim yükümlülüğü olarak kabul edilen TS ve TÖS hizmetleri ilk defa 16.12.2009 tarihli ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı ve 07.01.2010 tarihli ve 2010/DK–10/9 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazar Analizi nihai dokümanı ile pazar analizleri dokümanları kapsamında ilgili pazarda EPG’ye sahip olduğu tespit edilen Türk Telekom’a bir yükümlülük olarak getirilmiştir. 03.01.2013 tarihli ve 2013/DK-SRD/6 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazar Analizi nihai dokümanı ve daha sonra 08.05.2017 tarihli ve 2017/DK-SRD/152 sayılı Kurul Kararı ile onaylanarak yürürlüğe giren Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı nihai dokümanında söz konusu yükümlülükler korunmuştur. Türk Telekom tarafından sabit telefon şebekesi üzerinden toptan seviyede sunulan TS ve TÖS yöntemleriyle STH işletmecileri tarafından son kullanıcılara erişim ve/veya çağrı başlatma hizmeti verilebilmektedir. Diğer bir ifadeyle STH işletmecileri, yerleşik işletmeciden toptan düzeyde çağrı başlatma, çağrı sonlandırma ve gerekmesi halinde transit hizmetleri temin ederek ve yalnızca asgari altyapı yatırımlarını gerçekleştirerek bu yöntemleri kullanabilmektedir. Şehir içi arama tekelinin ortadan kalkmış olması, VoIP hizmetinin varlığı ve numara taşınabilirliği düzenlemeleri nedenleriyle, STH işletmecileri arasında TS ve TÖS yöntemlerinden biriyle geleneksel telekomünikasyon şebekesine erişilmesi suretiyle hizmet sunan işletmecilerin sayısı ve bu hizmetten faydalanan kullanıcı sayısı Tablo 3’ten görüleceği 23 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman üzere son derece sınırlıdır. Buna göre, Tablo 3’te dönemler itibariyle STH işletmecilerinin14 TS ve TÖS yöntemleriyle hizmet verdiği kullanıcı sayılarına yer verilmektedir. Söz konusu tablodan görüleceği üzere bu yöntemlerle hizmet alan kullanıcı sayısında son yıllarda düşüş yaşandığı ve anılan yöntemlerin çok tercih edilen yöntemler olmadığı da anlaşılmaktadır. Sadece darbant hizmetlere yönelik olarak değil ama genel itibariyle, tüketicilerin çoklu hizmet paketlerini yalnızca bir işletmeciden almaları yönünde bir eğiliminin mevcut olduğu gözlenmektedir. Bu eğilimin başlıca sebeplerinin, çoklu hizmet paketleri sayesinde tüketiciler için öngörülebilir aylık bütçe faydalarının oluşması ve uygun şekilde seçildiğinde gerçek maliyet indirimleri ile karşılaşılması olabileceği düşünülmektedir. Tablo 3: TS ve TÖS Yöntemiyle Hizmet Alan Kullanıcı Sayısı Dönem Taşıyıcı Ön Seçimi Taşıyıcı Seçimi 2017-3 202.676 34.587 2017-4 213.423 25.793 2018-1 205.516 24.464 2018-2 194.575 23.030 2018-3 195.905 21.799 2018-4 204.732 20.649 2019-1 186.344 19.531 2019-2 185.017 18.648 2019-3 184.274 20.379 2019-4 169.497 19.972 2020-1 168.533 21.834 2020-2 126.575 15.867 2020-3 120.393 15.220 Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, (2020-3.çeyrek). Diğer yandan, Türk Telekom yurt çapında THK hizmeti sunan tek işletmeci konumunu sürdürmektedir. İşbu pazar ile ilişkili olarak toptan seviyede sunulan THK hizmeti, en yalın ifadeyle PSTN, ISDN BA ve ISDN PA hizmetlerine ilişkin sabit telefon erişim hizmetinin alternatif işletmecilere sunumu anlamına gelmektedir. Bu uygulamada, toptan seviyede bakır 14 STH yetkilendirmesine sahip olan işletmecilerden 57 adedine ait verilerden elde edilmiştir. 24 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman kablo çiftinin ses kısmı erişim yükümlülükleri kapsamında Türk Telekom tarafından STH işletmecilerine sunulmaktadır. Perakende seviyede ise ses hizmetlerinin alınması kapsamında kullanıcı, aylık sabit ücretin ödenmesine tekabül eden kısmı da dâhil olmak üzere arama hizmetlerine ilişkin olarak sadece STH işletmecisi ile muhatap olmakta ve aldığı hizmetlere ilişkin olarak sadece ilgili STH işletmecisinden fatura almaktadır. Diğer bir ifadeyle, TS ve TÖS yöntemlerinden farklı olarak THK yöntemi, STH işletmecilerinin abonelerine hem erişim hem de arama hizmetini tek bir fatura üzerinden sunabilmesine olanak tanımaktadır. STH işletmecileri bu yöntemle sundukları hizmetler üzerinde tam bir kontrole sahip olmakta ve Türk Telekom’un sunduğu hizmetlere benzer hizmetleri kullanıcılarına sunabilmektedir. Son kullanıcı lokasyonundan kamu telefon şebekesine fiziksel bir bağlantı sağlanmasına imkân tanıyan THK yöntemine ilişkin olarak Türk Telekom’a, toptan pazar olan sabit çağrı başlatma pazarında EPG olma sıfatıyla yükümlülük getirilmiştir. Yukarıda yapılan değerlendirmeler birlikte ele alındığında, Tablo 2’de yer verilen STH sabit hat aboneliklerinin hemen hemen tamamının THK yöntemi ile yapıldığı söylenebilecektir. Şekil 3’ten görüleceği üzere, Eylül 2020 itibariyle THK abone sayısı 5.737.254 olarak gerçekleşmiş olup, dönemler itibariyle THK abone sayısında istikrarlı bir artış yaşanmaktadır. Şekil 3: THK Abone Sayısı Kaynak: BTK Sabit telefon şebekesine erişim piyasasındaki rekabet aksaklıklarına yönelik olarak 2009 yılındaki pazar analizi neticesinde, piyasadaki rekabet koşullarına olumlu katkıda bulunulması amacıyla Türk Telekom’a THK yükümlülüğü getirilmiştir. Diğer yandan söz konusu 25 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman yükümlülüğün toptan düzeyde sabit şebekede çağrı başlatma pazarı kapsamında sürdürülmesi ve fiyat sıkıştırması gibi ilave düzenlemelerin hayata geçirilmesi, özellikle THK bazlı tarifelerin gelişimi ve etkin rekabetin tesisi bakımından önemli hedeflerden biri olmuştur. THK özetle, yerleşik işletmeci ile arabağlantı sözleşmesi imzalamış alternatif işletmecilere, müşterilerine sunulmak üzere, yerel işletmeci altyapısı üzerinden erişim hizmeti sunulması olarak tanımlanabilmektedir. Bu kapsamda, yeniden satış amacıyla toptan hizmetlerin sağlanmasının bir türü olan THK, esasında toptan seviyede erişim yükümlülüklerinden biridir. Bu noktada, söz konusu yükümlülüğün rekabetçi işletmecilere arama ve erişim hizmetlerini bir arada sunabilmesi ve müşterilerine tek bir iletişim noktasından hizmet satışına imkân veren doğası, düzenleyici kurumların perakende piyasaları deregüle etmesine yardımcı olan bir araç olarak değerlendirilmesini sağlamaktadır15. Tarihsel olarak perakende pazarlarda düzenleme yapılmasının başlangıçtaki amacı, tüketicileri yerleşik operatör tarafından yapılması muhtemel ‘aşırı’ fiyatlandırmadan korumak iken; daha sonra zaman içerisinde yerleşik işletmecinin perakende tarifeleri azaldıkça, çağrı hizmetlerinin fiyatının çok düşük belirlenmesi sonucu alternatif işletmecilerin piyasada tutunmaları sorununu ortaya çıkarmış olduğu bilinmektedir. Son yıllarda ise, toptan piyasalara yönelik düzenlemelerin varlığı halinde perakende düzenlemelere olan gereksinimin azaldığı düşüncesi düzenleyici otoriteler tarafından kabul görmektedir. Uluslararası uygulamalar ışığında; toptan düzenlemelerin marjinal erişim maliyetlerine değil, uzun dönem artan maliyet esaslı ortalamaya dayanması sonucu yüksek toptan erişim maliyetleri oluşması riski ile karşılaşılabileceği; bu riskin giderilmesine yönelik olarak ise, toptan ve perakende hizmet sunan yerleşik işletmeciler için maliyet esaslı tarife kontrolünün ve fiyat sıkıştırması düzenlemelerinin önem kazanmış olduğu görülmektedir. Diğer yandan, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7 nci maddesinin ikinci fıkrasında yer alan “Bu maddenin ilk fıkrasında belirtilen koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğinin tespitinde Kurum tarafından toptan düzeyde getirilen yükümlülüklerin perakende düzeyde rekabetin tesisine yönelik etkisi de göz önünde bulundurulur.” hükmü çerçevesinde konunun ele alınması burada kilit önemdedir. Bu kapsamda, dikey olarak ilişkili pazarlarda rekabet sorunlarını ele almak için izlenen analitik döngü aşağıdaki şekildeki gibidir: 15 https://www.btk.gov.tr/uploads/pages/slug/toptan-hat-kiralama-yukumlulugu-iktisadi-duzenleyici-incelemeler- ve-ulke-deneyimleri.pdf , s.13. 26 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman Şekil 4: Pazara İlişkin Analitik Döngü Perakende pazarda rekabet problemi var mı? Eğer yoksa, durun. Eğer varsa, en az tekrarlanabilir toptan satış pazarını tanımlayın. Toptan pazarı analiz edin. EPG var ise gerekli tedbirleri alın. Bu döngüden de görüleceği üzere, rekabetçi koşulların oluşmasına dayanak teşkil edecek düzenlemelerin toptan düzeyde ele alınması yaklaşımı ağır basmaktadır. Öte yandan, pazarın rekabet gücünü korumak için, yeterli sayıda oyuncunun son kullanıcıların talep ettiği çoklu hizmet paketleri sunabilme yeteneğine sahip olması önemlidir. Alternatif işletmeciler tarafından zorunlu erişim ürünlerinin elde edilmesi halinde yerleşik işletmecinin yanında, ilgili pazarda son kullanıcılar tarafından talep edilen paket ürünler sunulabilecektir. Buna göre perakende pazarlarda rekabet sorunlarının çözülmesi için öncelikle toptan pazara getirilecek yükümlülüklerin kullanılması ideal olandır. Yani, ilgili perakende pazarda getirilen yükümlülükler olmaksızın da toptan pazarda getirilen yükümlülüklerle perakende pazarda alternatif işletmecilerin pazara girişleri ve rekabet edebilmeleri sağlanabiliyorsa, perakende pazarda düzenleyici yükümlülüklerin getirilmesine gerek olmadığı varsayılmaktadır. İlk defa, 16.12.2009 tarihli ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı kapsamında ilgili pazarda EPG’ye sahip işletmeci olarak tespit edilen Türk Telekom’a THK yükümlülüğü getirilmiştir. 27.07.2011 tarihli ve 2011/DK-07/394 sayılı Kurul Kararı ile esasında bir erişim hizmeti olan THK hizmetine ilişkin koşulların ortaya konulmasını teminen, Türk Telekom tarafından hazırlanan ve Kurumumuz onayına sunulan Referans Toptan Hat Kiralama Teklifi Kurumumuzca ilgili mevzuat çerçevesinde 27 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman değerlendirilmiş ve kamuoyu görüşlerinin alınması sonrasında, Türk Telekom Referans Arabağlantı Teklifi’nin (RAT) eki olacak şekilde nihâi haline getirilmiş ve 01.02.2012 tarihi itibariyle THK hizmeti STH işletmecilerine sunulabilir hale gelmiştir. Daha önce sabit telefon şebekesine erişim pazarında ele alınan THK yükümlülüğü, 26.03.2014 tarihli ve 2014/DK- SRD/172 sayılı Kurul Kararı ile Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarında EPG’ye sahip işletmeci olduğuna karar verilen Türk Telekom’a ek bir yükümlülük olarak getirilmiştir. 08.05.2017 tarihli ve 2017/DK-SRD/152 sayılı Kurul Kararı ile onaylanarak yürürlüğe giren Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı nihai dokümanında THK hizmeti düzenlenmeye devam edilmiştir. Sabit telefon şebekesine erişim hizmeti, son kullanıcının ikametgâhına Türk Telekom tarafından yeni bir erişim hattının kurulması ve/veya var olan erişim hattının toptan seviyede paylaşıma açılması (YAPA) suretiyle de gerçekleşebilmektedir. Göreceli olarak daha düşük maliyetli olan mevcut erişim şebekesinin paylaşıma açılarak var olan bir erişim hattı üzerinden hizmet sunulması yönteminin ise ülkemizde gerçekleşen kullanıcı sayısı göz önüne alındığında, hâlihazırda çeşitli gerekçelerle yaygın olarak tercih edilmediği görülmektedir. Mart 2020 itibariyle tam ve paylaşımlı erişim yöntemleri kullanılarak hizmet sunulan kullanıcı sayısı 55.945’tir. Sonuç itibariyle, STH işletmecileri tarafından TS, TÖS, THK ve YAPA yöntemleri kullanılarak son kullanıcılara Türk Telekom tarafından sunulan hizmetlere ikame olabilecek hizmetler verilebilmekte olup; bu yöntemler toptan seviyede geçerlidir ve hâlihazırda Kurumumuz tarafından düzenlenmekte olan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı kapsamında ele alınmaktadır. Bu minvalde, toptan mahiyette bir yükümlülüğün perakende pazarda ayrıca ele alınmasına gerek olmadığı değerlendirilmektedir. Diğer taraftan ikinci kriterin değerlendirilmesi aşamasında gerek mobil piyasalarından gerek genişbant ses piyasalarından gelen rekabetçi baskıların incelenmesi gerekmektedir. Ülkemizde, diğer ülkelere de benzer şekilde, özellikle 3G mobil hizmetler sonrası teknolojik gelişmeler, mobil genişbant kullanımının yaygınlaşması ve cep telefonlarının sağladığı mobilitenin de etkisiyle birlikte zaman içerisinde mobil iletişim daha çok tercih edilir hale gelmiş ve sabit ses trafiğinde son beş yılda %43 seviyesinde azalma yaşanmıştır (Şekil 5). 28 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman Şekil 5: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Trafik Hacimleri (milyon dk)16 Kaynak: BTK Abone sayılarının gelişimine bakıldığında ise, mobil aboneliklerde istikrarlı bir artışın yaşandığı, son beş yılda abone sayısının %10 oranında artarak 82,8 milyona ulaştığı; sabit abone sayısında ise 11 milyon civarında seyreden dalgalanmaların söz konusu olduğu, 2016 yılından sonra küçük çaplı toparlanmanın yaşanarak 2019 yılı itibariyle abone sayısının 11,5 milyon seviyesinde gerçekleştiği görülmektedir. (Şekil 6) Şekil 6: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Abone Sayıları (milyon adet)17 Kaynak: BTK Dolayısıyla, mobil hizmetlerdeki gelişmelerin abone sayısından ziyade, daha çok perakende seviyedeki sabit ses trafiği üzerinde etkili olduğu söylenebilmektedir. Başka bir ifadeyle, sabit ses trafiğinin bir oranda mobil trafiğe kaydığı, sabit abone sayısında ise bu anlamda benzer bir gelişmenin yaşanmadığı değerlendirilmektedir. 16 Sabit trafik hacmi, Türk Telekom ile STH işletmecileri tarafından yaratılan trafikten oluşmaktadır. 17 Sabit abone sayısı, Türk Telekom ile STH işletmecilerinin abone sayılarının toplamından oluşmaktadır. 29 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman Sabit Telefon Şebekesine Erişim Piyasasına konu hizmetler, geleneksel olarak bakır kablo üzerinden ses ve (darbant) veri sunumu şeklinde gerçekleştirilmektedir. Darbant internet hizmetine ilişkin olarak, dial-up (Çevirmeli İnternet Bağlantısı) erişim hizmetini kullanabilmek için gerekli olan TT RAS (Remote Access Service) erişim altyapısının hızlı bir şekilde xDSL’e kayması ile birlikte son yıllarda söz konusu altyapıya ilişkin işletmeci taleplerinin kalmaması gerekçesiyle yapılan başvuru neticesinde Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurulunun 01.03.2018 tarihli ve 2018/DK-YED/60 sayılı Kurul Kararıyla, Türk Telekom tarafından toptan seviyede sunulan dial-up erişim hizmeti sunumu ve tarifesinden kaynaklanan hak ve yükümlülüklerine ilişkin ilgili mevzuat hükümleri saklı kalmak kaydı ile toptan seviyede sunulan bu hizmetin sonlandırılmasına izin verilmiştir. Bu kapsamda, hâlihazırda pazarda faaliyet gösteren ilgili işletmeciler nezdinde dial-up hizmetlere ilişkin toptan veya perakende bir hizmetin sunulmadığı bilinmektedir. Bu gelişmelere paralel olarak, ses hizmetlerine erişimde de giderek artan oranda IP’ye dayalı yöntemler kullanılmaktadır. Bu yöntemlerin artmasıyla birlikte hem yönetilen hem de yönetilmeyen VoIP hizmetlerinin giderek daha fazla tercih edildiği gözlenmektedir. Genel olarak VoIP hizmetleri darbant olarak nitelendirilebilecek geleneksel kamu anahtarlamalı telefon şebekesi (PSTN) yerine genişbant internet bağlantısını kullanmaktadır. IP’ye dayalı bir sistemi kullandığından, VoIP hizmetleri veri iletimi esasına dayanmaktadır. Bu nedenle kullanıcıların internet bağlantısına ihtiyacı bulunmaktadır. Dünyadaki gelişmelere benzer şekilde, VoIP teknolojisine bağlı çözümler daha da önemli hale gelmiştir. Kurumumuz tarafından yayımlanan 08.05.2017 tarihli ve 2017/DK-SRD/152 sayılı Kurul Kararı ile VoIP erişim, Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı’nda ilgili ürün pazarı içerisinde değerlendirilmiştir. Bu kapsamda, STH işletmecileri tarafından sağlanan IP temelli ses hizmetlerinin sabit ses/telefon hizmetleri pazarında yarattığı rekabetçi baskının arttığı görülmektedir. Kullanıcıların internet tabanlı hizmetlere yönelmeleriyle, Şekil 7’den görüleceği üzere VoIP hizmetlerinin sabit şebekeden başlatılan çağrılar içerisindeki payı 2017 yılı birinci çeyreği itibariyle %23,7 düzeylerindeyken 2020 yılının üçüncü çeyreğinde %36,2 seviyelerine ulaşmıştır. Aynı dönemde Türk Telekom’un toplam sabit ses trafiği içerisindeki payı ise %66,3 seviyesinden %54,0 seviyesine gerilemiştir. 30 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman Şekil 7: PSTN ve VoIP Trafik Gelişimi Kaynak: BTK Ayrıca, Şekil 8’den görüleceği üzere, toplam STH trafiği içerisindeki VoIP hizmetler ile başlatılan çağrıların önemli bir yeri bulunmaktadır. Buna göre, 2017 yılı birinci çeyreği itibariyle toplam STH’ trafiği içerisindeki VoIP hizmetler ile başlatılan çağrıların payı %70,4 iken 2020 üçüncü çeyreği itibariyle bu oran %78,6 olarak gerçekleşmiştir. Şekil 8: STH İşletmecilerinin Toplam Trafiği İçerisinde VoIP Trafiği (adet ve %) Kaynak: BTK Tablo 4 ve Tablo 5’e bakıldığında STH işletmecilerinin VoIP abone sayılarına da yer verilerek, sabit ses pazarındaki toplam abone sayısı ve pazar payları incelenmektedir. Söz konusu tablolardan da görüleceği üzere, 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle STH işletmecilerinin VoIP abonelikleri 1.513.681’e ulaşmış olup, bu rakam toplam sabit abone sayısının yaklaşık olarak %12’sine tekabül etmektedir. Başka bir ifadeyle, Türkiye genelinde sabit abonelerin %12’sine VoIP üzerinden sabit ses arama hizmeti sunulmaktadır. VoIP aboneler de dâhil edildiğinde, STH’ların sabit ses pazarındaki payı, VoIP hariç abone sayısına kıyasla, yaklaşık 31 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman olarak %53’ten yaklaşık %59’a yükselmektedir. Türk Telekom’un payı ise toplamda yaklaşık %41 seviyesindedir. Tablo 4: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un Toplam Abone Sayıları (VoIP Dahil) 18 STH’ların Toplam Abone Sayısı Dönem VoIP Abone Sayısı STH Türk Telekom 2017-2 1.079.326 3.480.011 7.416.529 2017-4 1.348.237 4.212.756 7.028.171 2018-2 1.365.185 4.790.023 6.636.434 2018-4 1.281.814 5.294.658 6.274.947 2019-2 1.188.460 5.595.973 5.816.631 2019-4 1.147.931 5.993.605 5.484.185 2020-1 1.301.884 6.367.985 5.296.103 2020-2 1.460.803 6.865.737 5.172.252 2020-3 1.513.681 7.209.040 5.040.330 Kaynak: BTK Tablo 5: Türk Telekom ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları ( VoIP dahil) Toplam (%) Dönem VoIP% (topl. VoIP % (STH abone Türk Telekom STH abone içinde) içinde) 2017-2 68,06% 31,94% 9,91% 31,01% 2017-4 62,52% 37,48% 11,99% 32% 2018-2 58,08% 41,92% 11,95% 28,50% 2018-4 54,24% 45,76% 11,08% 24,21% 2019-2 50,97% 49,03% 10,41% 21,23% 2019-4 47,78% 52,22% 10,00% 19,15% 2020-1 45,41% 54,59% 11,16% 20,44% 2020-2 42,97% 57,03% 12,13% 21,27% 2020-3 41,15% 58,85% 12,36% 21% Kaynak: BTK 18 İşbu dokümanda STH işletmecileri arasında Türk Telekom’un iştiraki olan TTNet yer almaktadır. Ayriyeten, kablo şebekesi üzerinden sunulan arama hizmetinin yönetilebilen VoIP kapsamında değerlendirilmesi ve bunun da bir nev’i sabit telefon hizmeti olması nedeniyle VoIP aboneliklere ilişkin olarak yer verilen trafik dahil tüm STH verileri içerisinde Türksat verileri de yer almaktadır. 32 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman Şekil 8, Tablo 4 ve Tablo 5 birlikte değerlendirildiğinde; 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle, STH abonelerinin yaklaşık %21’ini, toplam sabit abonelerin ise %12’sini teşkil eden VoIP abonelerinin yarattığı trafiğin kendi toplam STH trafiği içerisindeki payının %78,6 olduğu; başka bir ifadeyle STH işletmecilerinin, sahip olduğu VoIP aboneliklerinin %21 ile sınırlı olmakla birlikte, trafiğinin yaklaşık olarak %80’e varan bir oranda VoIP temelli olduğu söylenebilecektir. Yıllar içerisinde Türk Telekom’un sabit hat abonelikleri giderek azalırken buna karşın, STH işletmecilerinin sabit hat abonelikleri artış göstermiştir. 2016 yılı ikinci çeyreğinde pazardaki sabit hat abonelerinin %75’ine sahip olan Türk Telekom, 2017 yılı dördüncü çeyreğinde %63’üne, 2019 dördüncü çeyreğinde ise %48’ine sahiptir. 2020 yılı üçüncü çeyreği itibariyle VoIP hizmetler dâhil sabit abonelerinin yaklaşık %41’inin Türk Telekom’dan, %59’unun ise STH işletmecilerinden hizmet aldığı görülmektedir. Ayrıca, genişbant hizmetlere ilişkin olarak 31.12.2019 tarihli ve 2019/DK-SRD/338 sayılı Kurul Kararı ile “2019.EU2014M3.3 Referans Numaralı Toptan Sabit Yerel ve Merkezi Erişim Pazarları Analizi Nihai Dokümanı'nın onaylanmasına” karar verilmiştir. Anılan pazar analizi neticesinde, Türk Telekom toptan sabit yerel ve merkezi erişim pazarlarında EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenerek muhtelif yükümlülüklere tabi kılınmıştır. Söz konusu yükümlülükler çerçevesinde, genişbant hizmet pazarında kısa ve orta vadede olumlu gelişmelerin yaşanacağı, böylece alternatif işletmecilerin sabit ses hizmetlerinde daha büyük oranda pay alacakları beklenmektedir. İşbu pazara yönelik olarak ikinci kriter kapsamında pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenip beklenmediğine ilişkin değerlendirmede bu rekabetçi yapının oluşmasına dayanak teşkil edebilecek düzenlemelerin varlığı önemli bir etken olarak karşımıza çıkmaktadır. Yukarıda yer verilen açıklama ve veriler çerçevesinde özetle, perakende düzeydeki sabit telefon şebekesine erişim piyasasıyla ilişkili görülebilecek olan sabit şebekede çağrı başlatma ve toptan sabit yerel ve merkezi erişim pazarlarında toptan düzeyde getirilmiş bulunan yükümlülükler ile sair etkenler çerçevesinde işbu pazarın belirli bir dönemde rekabetçi dengeye yönelebileceği değerlendirilmektedir. Bu nedenle söz konusu pazarda, öncül düzenleme yapılabilmesi için gerekli olan üç kriterden biri olarak ikinci kriterin karşılanamadığı görülmektedir. Bu pazarda düzenleme yapılabilmesi için üç kriterin de bir arada bulunması gerektiğinden, son kriterin değerlendirilmesine mutlak olarak gerek olmamakla birlikte, aşağıda ele alınmaktadır. 33 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman Üçüncü Kriter Üçlü kriter testinin son kriteri olarak “rekabet kurallarının tek başına uygulanmasının pazar yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” ölçütü değerlendirilmektedir. Bu kriter bağlamında, piyasa başarısızlıklarının giderilmesinde rekabet hukukunun yeterli olup olmadığı incelenmektedir. Bu kapsamda rekabet karşıtı davranışların odaklandığı noktalar, bu noktaların belirlenmesinin zorluk derecesi, bu davranışların telafisi imkânsız zararlara neden olup olmadığı ve uzun dönemde etkin rekabetin sağlanması için düzenleyici müdahalelerin gerekip gerekmediği analiz edilmektedir. Avrupa Komisyonu’nun 2014/710/EU sayılı Tavsiye Kararında, yaygın ve belli bir süre içerisinde tekrarlanabilen pazar başarısızlıkları ve rekabet karşıtı davranışlara karşı “rekabet hukukuna göre yapılan ardıl (ex-post) müdahale maliyetlerinin yüksek; söz konusu davranışların fazla sıklıkta tekrarlanabiliyor olmasının öncül müdahaleyi ise kaçınılmaz kılacağı” ifade edilmekte19 ve böyle durumlarda öncül düzenlemelerin, rekabet hukukuna uygun bir tamamlayıcı niteliği haiz olduğu düşünülmektedir. Öte yandan, rekabete aykırı davranışların yaygınlığının ve tekrarlanabilme sıklığının düşük düzeyde olduğu durumlarda, rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar başarısızlıklarıyla mücadelede yeterli görülebileceği savunulmaktadır20. ERG (BEREC)’nin üçlü kriter testine ilişkin bir raporunda, düzenlemeye tabi olması düşünülen pazarlarda sadece rekabet hukuku kurallarının uygulanması ile dikey bütünleşik yapıda faaliyet gösteren yerleşik işletmecilerin yapacağı aşırı fiyatlandırma, fiyat ayrımcılığı, yıkıcı fiyatlama, çapraz sübvansiyon gibi rekabete aykırı fiyatlama politikalarının engellenebileceği belirtilmekle birlikte EPG’ye sahip işletmeci veya işletmecilerin sunacakları hizmet ile ilgili olarak yapılabilecek ayrımcılığa ilişkin bazı endişelerden de bahsedilmektedir. Bu kriterin değerlendirilmesi aşamasında başlıca bazı ögelerin incelenmesi yarar sağlayabilir. Bu unsurlardan biri rekabetçi olmayan davranışların genelleme derecesidir. Bu derece belirlenirken; bir piyasa başarısızlığının sık ve/veya zamanında müdahaleye ihtiyacının olup olmadığı veya bir elektronik haberleşme hizmetinin sağlanmasını (örneğin erişim koşulları, fiyatlandırma gibi açısından) içeren mekanizmaların kurulmasının gerekli olup olmadığı hususlarına dikkat edilir ve böyle durumların varlığı halinde öncül düzenlemeler daha verimli kabul edilebilir. İlaveten, rekabete aykırı davranışların ele alınmasındaki zorluk derecesi de bir 19 2014/710/EU sayılı Tavsiye Kararı. 20 ERG (08) 21, s. 14-15. 34 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman başka parametredir. Buna göre rekabet hukuku, rekabete aykırı davranışların ele alınmasında zorluklarla karşı karşıya kalmıyorsa ve bu tür uygulamaların ispatında zorluk yaşanmıyorsa rekabet hukuku düzenlemelerinin yeterli olabileceği söylenebilecektir. Rekabete aykırı davranış nedeniyle ilgili veya ilişkili pazarlarda onarılamaz bir hasar mevcut olacak mıdır sorusuna verilecek yanıt da bir diğer unsurdur. Son olarak, uzun vadede etkin rekabetin gelişmesini sağlamak için düzenleyici müdahalenin zaruret arz etmemesi unsurunun da gözetilmesi faydalıdır. Yapılan bu açıklamalar ışığında, işbu pazara yönelik oluşabilecek pazar aksaklıklarının hangi rekabet hukuku kuralları ile ele alınabileceğinin tartışılması gerekmektedir. Öncelikle ifade etmek gerekirse, aşırı fiyatlandırma, fiyat ayrımcılığı, yıkıcı fiyatlama, çapraz sübvansiyon gibi rekabete aykırı tutum ve uygulamaların, ardıl mahiyetteki rekabet hukuku düzenlemeleri ve incelemeleri ile doğrudan adreslenebilir ve giderilebilir mahiyette olduğu değerlendirilmektedir. Diğer yandan elektronik haberleşme mevzuatı kapsamında toptan pazarlarda uygulanan öncül yükümlülüklerin, rekabet hukukuna yönelik tamamlayıcılığının dikkate alınmasının önem arz ettiği değerlendirilmektedir. Bu noktada, tarife kontrolüne tabi olma yükümlülüğünün özel bir türü olan fiyat sıkıştırmasına yönelik yükümlülüğe ayrıca değinilmelidir. Bu yükümlülük kısaca, rakip işletmecilere yaşanılabilir (rekabet etmeye elverişli) bir alan kalmasını teminen EPG’ye sahip işletmecinin toptan ve perakende ücretleri arasında marj bırakılmasını ve alternatif tarifelerin ortaya çıkmasını sağlamaya yönelik bir yükümlülüktür. Daha açık bir ifadeyle fiyat sıkıştırması, üst (ilgili toptan, upstream) pazarda EPG’ye sahip olan ve rakiplerine toptan seviyede ürün/hizmet sağlayan dikey bütünleşik bir işletmecinin söz konusu toptan ürün/hizmetlerin veya perakende pazarda sunduğu ilgili ürün/hizmetlerin fiyatlarını rakiplerinin kâr edemeyeceği şekilde belirlemesi durumunu ifade etmektedir. Toptan ve ilişkili perakende fiyatlar arasındaki farkın alt (ilgili perakende, downstream) pazarda faaliyet yürüten etkin bir işletmeciye pozitif kâr marjı bırakmaması, söz konusu işletmecilerin dikey bütünleşik (EPG sahibi) işletmecinin perakende tarifelerini ekonomik olarak tekrar edememesi durumuna karşılık gelmektedir. Bu yükümlülüğü sağlamaya dönük getirilen fiyat sıkıştırması testi ise EPG’ye sahip işletmecinin sunduğu belirli bir perakende ürün/hizmet ya da ürün/hizmet gruplarının fiyatının, o hizmetin (alternatif işletmecilerce kârlı bir biçimde) sunulması için gerekli olan bütün maliyetlerin toplamından büyük olduğunun belirlenmesi için yapılmaktadır. 35 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman EHK’nin “Tarifelerin Düzenlemesi” başlıklı 13 üncü maddesinin ikinci fıkrasının (c) bendine göre işletmecinin ilgili pazarda etkin piyasa gücüne sahip olduğunun belirlenmesi halinde; Kurum, fiyat sıkıştırması, yıkıcı fiyatlandırma gibi rekabeti engelleyici tarifelerin önlenmesi için gerekli düzenlemeleri yapar ve uygulamaları denetler. Bu itibarla fiyat sıkıştırması yükümlülüğü, ilk olarak, 01/07/2014 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere 26/03/2014 tarihli ve 172 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan ilişkili toptan pazar olan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazar Analizi dokümanına eklenmiştir. Kapsam ve uygulama esasları 09.02.2021 tarihli ve 2021/DK-SRD/36 sayılı Kurul Kararı ile güncellenen ‘Fiyat Sıkıştırmasının Tespitine, Önlenmesine ve Giderilmesine İlişkin Usul ve Esaslar’ çerçevesinde yapılan değerlendirmelerde, fiyat sıkıştırması yükümlülüğüne tabi tutulan EPG’ye sahip işletmeci ve/veya bu işletmecinin dikey ilişkili bir pazarda aynı kontrol yapısı içinde faaliyet gösteren ortağı, iştiraki veya ortaklığının toptan ve perakende tarifelerinin fiyat sıkıştırması içermesinin önlenmesi amaçlanmaktadır. Bu noktada, toptan seviyede getirilen fiyat sıkıştırması yükümlülüğünün uygulanması esnasında, perakende pazardaki tarifelerin de ele alınarak dolaylı yönden gözetimi mümkün hale gelmiş olacaktır. Rekabet hukukuna yönelik diğer tamamlayıcı öncül düzenlemeler olarak, yine ilişkili toptan pazarda getirilen özellikle toptan hat kiralama ve taşıyıcı seçimi, taşıyıcı ön seçimi dahil erişim ve arabağlantı, ayrım gözetmeme ve şeffaflık yükümlülükleri sayılabilecektir. Netice itibariyle, toptan düzeydeki ilgili diğer pazarlarda sayılan yükümlülüklerin perakende düzeydeki sabit erişim hizmetlerinin alternatif işletmeciler tarafından da sunulabilmesine imkân tanıdığı ve fiyat sıkıştırması yükümlülüğü başta olmak üzere toptan seviyede getirilen diğer yükümlülüklerin, gerekli görüldüğü durumlarda rekabet hukukunun bu pazara yönelik (ardıl) düzenleme ve uygulamaları ile birlikte kullanılabileceği düşünülmektedir. Başka bir ifadeyle, ilişkili toptan pazarda getirilen yukarıda sayılan öncül düzenlemeler göz önünde bulundurulduğunda, işbu perakende pazarda söz konusu olabilecek rekabete aykırı davranışların önlenmesinde esas olarak ardıl rekabet hukuku kurallarının uygulanmasının yeterli olacağı değerlendirilmektedir. Buna göre, esasen işbu perakende pazarda doğabilecek pazar aksaklıklarına ilişkin rekabet hukuku kapsamında gerekli müdahalelerde bulunulabileceği ve bu konudaki yasal mevzuatın yeterli ve etkin olduğu öngörülmektedir. Açıklanan nedenlerle bu kriterin de sağlanmadığı değerlendirilmektedir. 36 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman Soru 7: Sabit telefon şebekesine erişim hizmetlerine ilişkin yapılan üçlü kriter testine yönelik açıklamalar kapsamında düzenleme gereksiniminin sağlanmadığı yönündeki değerlendirmelere katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeli bir biçimde açıklayınız. 37 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman SONUÇ Elektronik haberleşme sektöründe öncül düzenleyici yaklaşımın esası; analizi yapılan piyasalarda görülen rekabet sorunlarına yönelik uygun, orantılı ve temel düzenleyici ilkeler (etkin yatırımı ve yenilikçiliği ve altyapı temelli rekabetin artırılması, tüketici menfaatlerinin geliştirilmesi, iç piyasanın kalkınması vb.) ışığında uygulanabilir düzenlemelerin yapılmasıdır. Günümüzde, gelişen teknolojiler, mobil hizmetlerin sabit hizmetler üzerindeki etkileri, genişbant altyapıları üzerinden sunulan VoIP yöntemiyle ses hizmetlerine yönelik talep artışı ve sair hususların, analize konu bu perakende pazarda “faks ve darbant internet hizmetleri”ne olan talebi seyrek hale getirdiği ve bu pazarda anılan hizmetlerin etkin yatırım ve yenilikçiliğe çok açık olmadığı öngörülmektedir. Diğer yandan, toptan düzeyde getirilmiş bulunan yükümlülüklerin perakende düzeyde rekabetin tesisine yönelik etkileri düzenleme gereksinimi olup olmadığına ışık tutacak çok önemli bir etken olup bu husus, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7 nci maddesinin ikinci fıkrası ile teyit edilmiştir. Buna göre, ilgili perakende pazarda yapısal olarak var olan sorunların üst pazar olan toptan pazarda tanımlandığı ve anılan yükümlülüklerin toptan pazarlara taşınmış olduğu görülmekte ve bu yükümlülüklerin eş zamanlı olarak perakende pazarda da düzenlenmesinin ilgili sektöre pozitif yönde ciddi bir katkısı bulunmadığı düşünülmektedir. Bununla birlikte, yaşanan teknolojik dönüşüm ve kullanıcı eğilimleri çerçevesinde sayısal dönüşüm ile yeni teknoloji ve yatırımların desteklenmesi adına, bu pazarın düzenlenmeye devam edilmesinin, düzenleyici çabanın daha etkin ve verimli düzenlemelere yoğunlaşmasının önüne geçtiği değerlendirilmektedir. Oysa, rekabetin etkili ve sürdürülebilir olacağı en kritik altyapı seviyelerine odaklanılması, daha doğru bir yaklaşım olarak kabul edilmektedir. Düzenleyici otoriteler tarafından kabul edilen “daha az, daha etkili düzenleme yaklaşımı” burada dikkat çekilen sorunun giderilmesine yönelik olarak dile getirilmektedir. Söz konusu pazarda getirilen yükümlülüklerin Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı kapsamında getirilen toptan hat kiralama, TS, TÖS, maliyet esaslı tarife belirleme ve fiyat sıkıştırması yükümlülükleriyle hâlihazırda sağlandığı, dolayısıyla perakende pazarın öncül düzenlemeye tabi olmaksızın da pazarda faaliyette bulunan diğer işletmeciler tarafından bu pazarda incelenen ürün ve hizmetlerin sunulmaya devam edeceği aşikârdır. Diğer bir ifadeyle, perakende tarife kontrolleri kaldırılsa dahi tüketicilerin tasarruflarında bir azalma ve darbant sabit erişim hizmetlerinin tarifelerinde olağandışı bir yükselme beklenmemektedir. Ayrıca, 38 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman Türk Telekom’un çağrı başlatma, çağrı sonlandırma ve yerel ağa erişime ilişkin toptan sabit piyasalardaki EPG yükümlülükleri de ilgili toptan pazar düzenlemeleri ile garanti altındadır. Yetkilendirme mevzuatı başta olmak üzere pazara giriş serbestisinin, toptan satış hizmetlerine erişim kolaylığının ve elektronik haberleşme hizmetlerine ilişkin tüketim bilincinin niteliğindeki gelişimin, son yıllarda perakende pazarlarda rekabetin doğasını önemli ölçüde değiştirdiğinin açık olduğu değerlendirilmektedir. Sonuç itibariyle; sabit telefon şebekesine erişim piyasasına ilişkin olarak yapılan bu analiz ve uygulanan üçlü kriter testi neticesinde, ilgili piyasanın öncül düzenlemeye konu olabilmesi için gerekli “ilgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmemesi” ve “rekabet kurallarının tek başına uygulanmasının pazar yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” kriterlerinin sağlanamadığı görülmektedir. Bu kapsamda, 16.12.2009 tarihli ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile düzenlenen Sabit Telefon Şebekesine Erişim Piyasasının öncül düzenlemelere konu olmaktan çıkarılması ve bu bağlamda mezkur Kurul Kararı ile ilgili pazarda EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenen Türk Telekom’a getirilen;  Erişim sağlama,  Toptan hat kiralama,  Taşıyıcı seçimi (TS) ve taşıyıcı önseçimi (TÖS),  Ayrım gözetmeme,  Şeffaflık,  Referans erişim teklifi hazırlama ve yayımlama ve  Tarife kontrolüne tabi olma (maliyet esaslı tarife belirleme) yükümlülüklerinin kaldırılması gerektiği değerlendirilmektedir. Ayrıca, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 13 üncü maddesinin ikinci fıkrasına istinaden işbu pazar analizi kapsamında öngörülen değişikliklere ilişkin olarak bir geçiş sürecine gerek bulunmadığı değerlendirilmektedir. 39 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman EK: SORU FORMU Gönderilecek cevaplarda tarafların gizli kalmasını istedikleri ticari sır niteliğindeki kısımların belirtilmesinde fayda görülmektedir. Yapılan değerlendirmelerle ilgili olarak her türlü yorum ve öneriye açık olunmakla birlikte, pazar analizi çalışmalarında geri dönüşlerden azami şekilde istifade edilebilmesi için her bir yorumun veya önerinin dokümanda yer alan ilgili soru numarası referans gösterilerek yazılması gerekmektedir. Ayrıca, görüş ve önerilerin gerekçeli bir şekilde sunulması büyük önem arz etmekte olup, gerekçesiz olarak sunulan görüş veya önerilerin dikkate alınmaması söz konusu olabilecektir. Soru 1: Pazara ilişkin ele alınan hizmet kapsamını yeterli buluyor musunuz? Cevabınız hayır ise gerekçelerini yazınız. Soru 2: Arz ve talep yönlü ikame imkânları açısından erişim ve arama hizmetlerinin ayrı piyasalarda yer aldığı değerlendirmesine katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız. Soru 3: Mobil ve sabit erişim hizmetlerinin aynı ilgili piyasada yer almadığı görüşüne katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız. Soru 4: ISDN BA ve ISDN PA hizmetlerinin aynı ilgili piyasada yer aldığı, sabit telsiz erişimi ve Kablo TV erişim hizmetlerinin ise yer almadığı görüşüne katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız. Soru 5: Sabit telefon şebekesine erişim hizmeti için ilgili coğrafi pazarın ülke genelinin tamamı olduğu görüşüne katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız. 40 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman Soru 6: İlgili piyasanın tanımına ilişkin yapılan değerlendirmelere katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız. Soru 7: Sabit telefon şebekesine erişim hizmetlerine ilişkin yapılan üçlü kriter testine yönelik açıklamalar kapsamında düzenleme gereksiniminin sağlanmadığı yönündeki değerlendirmelere katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeli bir biçimde açıklayınız. İletişim Bilgileri Adres : Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu Eskişehir Yolu 10.Km No: 276 PK: 06530 Çankaya/Ankara Tel : 0 312 294 72 30 Faks : 0 312 294 71 45 E- posta : srdbilgi@btk.gov.tr 41 PAZAR ANALİZİ ÇALIŞMALARI (4. Tur) SABİT TELEFON ŞEBEKESİNE ERİŞİM PAZARI Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman BİLGİ TEKNOLOJİLERİ VE İLETİŞİM KURUMU Temmuz 2021, ANKARA Ref: 2021.EC2007M1.2 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman İÇİNDEKİLER Pazar Konusu Hizmetin Kapsamı .............................................................................. 8 İlgili Pazar Tanımı ..................................................................................................... 9 2.2.1 İlgili Ürün/Hizmet Pazarı ................................................................................... 11 2.2.1.1 Sabit telefon şebekesine erişim ve sabit arama hizmetleri .......................... 12 2.2.1.2 Perakende düzeyde sabit erişim ve mobil erişim hizmetleri ....................... 14 2.2.1.3 Sabit telefon şebekesine erişim türleri ........................................................ 15 2.2.2 İlgili Coğrafi Piyasa ........................................................................................... 18 İlgili Pazar Tanımına İlişkin Nihai Değerlendirme ................................................. 19 Birinci Kriter ............................................................................................................ 22 İkinci Kriter ............................................................................................................. 23 Üçüncü Kriter .......................................................................................................... 38 2 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman ŞEKİLLER Şekil 1: Sabit Abone Sayısı ve Penetrasyon............................................................................. 25 Şekil 2: Sabit Trafik Hacmi (milyar dk.) .................................................................................. 27 Şekil 3: THK Abone Sayısı ...................................................................................................... 29 Şekil 4: Pazara İlişkin Analitik Döngü ..................................................................................... 31 Şekil 5: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Trafik Hacimleri (milyon dk) ........................................ 33 Şekil 6: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Abone Sayıları (milyon adet) ........................................ 33 Şekil 7: PSTN ve VoIP Trafik Gelişimi ................................................................................... 35 Şekil 8: STH İşletmecilerinin Toplam Trafiği İçerisinde VoIP Trafiği (adet ve %) ................ 35 3 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman TABLOLAR Tablo 1: Kablo TV Şebekesi Bilgileri .................................................................................... 165 Tablo 2: Sabit Abone Sayısı (VoIP abonelikleri hariç) ............................................................ 26 Tablo 3: TS ve TÖS Yöntemiyle Hizmet Alan Kullanıcı Sayısı ............................................. 28 Tablo 4: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un Toplam Abone Sayıları (VoIP Dahil) ....... 36 Tablo 5: Türk Telekom ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları (VoIP dahil) .......................... 36 4 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman GİRİŞ 05.11.2008 tarihli ve 5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu (EHK) başta olmak üzere ilgili mevzuat çerçevesinde; ülkemizin elektronik haberleşme sektörüne ilişkin olarak yapılacak pazar analizleri doğrultusunda, etkin rekabetin tesisi, kaynakların etkin ve verimli kullanılması, haberleşme altyapı, şebeke ve hizmet alanında teknolojik gelişimin ve yeni yatırımların teşvik edilmesi Kurumumuzun başlıca amaçları arasında yer almaktadır. İlgili mevzuat; rekabetin tesisi olgusunu, seçili pazarlara yönelik analizlerin yapılması yöntemi ile temin etmeye yöneliktir. Bu amaçla, ülkemize özgü şartlara uygun şekilde yapılan pazar analizleri ile ilgili piyasaların tanımlanması, bu piyasalara ilişkin etkin rekabet ortamının bulunup bulunmadığının değerlendirilmesi ve ihtiyaç halinde alınması gereken tedbirlerin belirlenmesi rekabetin tesisi açısından önem arz etmektedir. Diğer yandan, başta Avrupa Birliği (AB) müktesebatı ve pratikleri olmak üzere ülke örnekleri ile sektörün teknoloji ve iktisadi eğilimlerinin izlenmesi de bir o kadar önemlidir. Sabit telefon şebekesine erişim pazarına yönelik 1. tur çalışmaları 2005 yılında gerçekleştirilmiştir. 2. tur çalışmaları ise 2009 yılı sonunda sonuçlandırılarak 16.12.2009 tarihli ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile Türk Telekomünikasyon A.Ş. (Türk Telekom) anılan pazarda Etkin Piyasa Gücüne (EPG) sahip işletmeci olarak belirlenmiştir. Buna göre söz konusu pazarda ilgili işletmeci;  Erişim sağlama,  Toptan hat kiralama,  Taşıyıcı seçimi (TS) ve taşıyıcı önseçimi (TÖS),  Ayrım gözetmeme,  Şeffaflık,  Referans erişim teklifi hazırlama ve yayımlama ve  Tarife kontrolüne tabi olma (maliyet esaslı tarife belirleme) yükümlülüklerine tabi kılınmıştır. Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarına ilişkin 3. tur pazar analizi 26.03.2014 tarihli ve 2014/DK–SRD/170 sayılı Kurul Kararı ile tamamlanmıştır. Ancak Ankara 11 inci İdare Mahkemesi’nin 05.02.2016 tarihli ve E.2015/121; K.2016/255 sayılı ve 22.02.2016 tarihli ve 5 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman E.2015/1180; K.2016/338 sayılı iptal kararlarının gereğinin sağlanmasını teminen, 15.06.2016 tarihli ve 2016/DK-SRD/297 sayılı Kurul Kararı ile anılan pazar için hâlihazırda 2009/DK- 10/659 sayılı Kurul Kararı eki 2010.P.1.2 & P.2.2 sayılı Kamuoyu Görüşlerini İçeren Dokümanın uygulanmasına karar verilmiştir. Bahse konu yargı kararları gereğince uygulanmakta olan 2010.P.1.2 & P.2.2 sayılı Kamuoyu Görüşlerini İçeren Dokümanın hâlihazırda güncelliğini yitirdiği ve sektördeki rekabetçi yapıya yönelik katkısının son derece azaldığı düşünülmektedir. Bu kapsamda ilgili perakende pazarın ve konu yükümlülüklerin, toptan pazarlara getirilen yükümlülükler çerçevesinde yeniden gözden geçirilmesi ve sektördeki uygulamaların geldiği aşamalar çerçevesinde pazarın düzenlemeye elverişliliği de dikkate alınarak gerekli güncellemelerin yapılmasının uygun olacağı değerlendirilmektedir. Buradaki temel amaç, söz konusu pazardaki gelişmeler ile ilgili geçmiş ve mevcut verilerin karşılaştırılması ışığında ve mevcut hukuki düzenlemelerin yeterliliği bağlamında ileriye yönelik yapısal bir değerlendirme yapılmasıdır. Sabit telefon şebekesine erişim pazarına yönelik olarak başlatılan 4. tur pazar analizi çalışmaları kapsamında bu dokümanda özetle; sabit telefon şebekesine perakende seviyede erişim hizmeti incelenmekte ve söz konusu hizmetin oluşturduğu ilgili pazara ilişkin pazar tanımı yapılarak düzenleme gereksinimi ortaya konulmaktadır. 4. tur pazar analizi kapsamında Kurumumuz tarafından hazırlanan 2021.EC2007M1.1 Referans Numaralı Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazar Analizi Dokümanı (Kamuoyu Görüşünün Alınmasına İlişkin Doküman), 31.03.2021 tarihli ve 2020/İK-SRD/93 sayılı Kurul Kararı ile kamuoyu görüşünün alınmasını teminen Kurum internet sayfasında 1 (bir) ay süre ile yayımlanmış olup, bu zaman zarfında söz konusu dokümana ilişkin olarak Rekabet Kurumu, Türk Telekom, Turkcell Superonline İletişim Hizmetleri A.Ş. (Turkcell Superonline), Vodafone Net İletişim Hizmetleri A.Ş. (Vodafone Net), Serbest Telekomünikasyon İşletmecileri Derneği (TELKODER) ve Millenicom Telekomünikasyon Hizmetleri A.Ş. (Millenicom) görüşleri Kurumumuza iletilmiştir. Türk Telekom tarafından soru bazlı cevaplandırma yapılmamış ancak genel itibariyle işbu pazarın öncül düzenlemelere konu olmaktan çıkarılması ve bu bağlamda mezkûr Kurul Kararı ile ilgili pazarda EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenen Türk Telekom’a getirilen yükümlülüklerin kaldırılmasının olumlu karşılandığı ifade edilmiştir. Bu nedenle, Türk Telekom görüşlerine aşağıda ayrıca yer verilmemiştir. İşbu 2021.EC2007M2.1 Referans Numaralı Sabit Telefon Şebekesine Erişim 6 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman Pazar Analizi Dokümanı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman), bahse konu görüşleri ve bu görüşlere ilişkin Kurumumuz değerlendirmelerini içerecek şekilde hazırlanmıştır. 7 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman İLGİLİ PAZAR Pazar Konusu Hizmetin Kapsamı Bu doküman kapsamında incelenen hizmet, sabit bir noktadan perakende seviyede sunulan sabit telefon şebekesine (PSTN) perakende seviyede erişim hizmetidir. Bu erişim hizmeti ile birlikte son kullanıcılar şehir içi, şehirlerarası, uluslararası ya da diğer şebekelere arama yapma imkânı yanında faks hizmeti ve temel internet (darbant) hizmetlerinden de yararlanabilme imkânına kavuşmaktadır. Günümüzde söz konusu faks ve darbant internet hizmetlerinin sunumu son derece kısıtlıdır. Sabit telefon şebekesine (PSTN) erişim hizmeti yerel ağ şebeke sonlandırma noktasından sunulmaktadır. Böylece son kullanıcılar tarafından sabit telefon şebekesine darbant erişim veya bağlantı sağlanarak sabit bir lokasyon ya da adresten arama yapmak, çağrı almak ve ilgili hizmetlerden yararlanmak mümkün hale gelmektedir. Ülkemizde sabit darbant telefon şebekesine erişim hizmeti, yerleşik işletmeci olan Türk Telekom ya da son kullanıcıya perakende sabit ses pazarında hizmet sunmak üzere çeşitli yöntemlerle aboneye erişim hakkına sahip kullanım hakkı1 ile yetkilendirilmiş Sabit Telefon Hizmeti (STH) işletmecileri tarafından sunulabilmektedir. Ülkemizde 2021 yılı Şubat ayı itibariyle kullanım hakkı kapsamında yetkilendirilen 153 adet STH işletmecisi bulunmaktadır. Soru 1: Pazara ilişkin ele alınan hizmet kapsamını yeterli buluyor musunuz? Cevabınız hayır ise gerekçelerini yazınız. Soru 1’e ilişkin görüşler: Vodafone Net, Turkcell Superonline, Telkoder ve Millenicom tarafından Kurumumuz değerlendirmelerine iştirak edilmektedir. 1 Kullanım hakkı verilmesi yoluyla yapılan yetkilendirmeler kapsamında elektronik haberleşme hizmeti sunmak isteyen işletmecilere Kurum tarafından numara ve frekans gibi kıt kaynak tahsisi yapılmaktadır. 8 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman Rekabet Kurumu tarafından ise; işbu doküman kapsamında yapılan sabit telefon şebekesine erişim hizmeti tanımında yer alan “perakende seviye” kavramının ilgili hizmetin son kullanıcıya sunulmasına ilişkin olduğu ve bu hizmetin, kullanıcının telefon ahizesini kaldırıp arama yapabilmesi anlamına gelen arama hizmetinden farkının faks ve internet hizmeti de alabilmesi olduğunun anlaşıldığı; fakat son kullanıcının tam olarak nasıl bir hizmet aldığının anlaşılamadığı; ayrıca erişim hizmetinin arama hizmetinin daha kapsamlı bir türü olduğu izlenimini doğurduğu; öte yandan, anlaşıldığı kadarıyla erişim hizmetinin arama hizmetine bağlı ve onunla yakından ilişkili ayrı bir hizmet türü olduğu; bu sebeple perakende erişim hizmetinin yerel ağ şebeke sonlandırma noktasından sunulmasının ne anlama geldiğinin, arama hizmeti ile ilişkisinin ve söz konusu hizmetin son kullanıcının hanesine/işyerine sabit hat çekilmesi hizmetine tekabül ettiğinin daha detaylı bir şekilde açıklanmasının faydalı olacağı ifade edilmiştir. Soru 1’e ilişkin Kurumumuz değerlendirmeleri: Bahse konu perakende sabit telefon şebekesine erişim pazarına yönelik pazar analizinin dördüncüsü üzerinde çalışılmakta olduğu dikkate alınarak ve görüş veren sektör paydaşlarının tamamı tarafından hizmet kapsamı üzerinde hemfikir olunduğu görüldüğünden, Kurumumuz tarafından yapılan açıklamaların yeterli olduğu değerlendirilmektedir. İlgili Pazar Tanımı “AB Elektronik Haberleşme Şebekeleri ve Hizmetleri İçin Düzenleyici Çerçeveye Göre Pazar Analizi ve Etkin Piyasa Gücü Değerlendirmesi Hakkında Kılavuz” (Pazar Analizi ve Etkin Pazar Gücü Değerlendirmesi Hakkında Kılavuz) (2018/C 159/01) uyarınca, pazar tanımı mekanik veya soyut bir süreç olmamakla birlikte, geçmiş pazar davranışlarının ve belirli sektörle ilgili tüm mekaniğin anlaşılması için mevcut tüm bulguların analizini gerektirmekte ve özellikle muhtemel ya da ileriye dönük bir pazar analizi yürütülürken, durağan bir yaklaşımdan ziyade dinamik bir yaklaşımı gerektirmektedir.2 Bu noktada ilgili pazarın tanımlanması, rekabetçi kısıtların sistematik biçimde ifade edilmesi ve pazar analizi sürecinde yer alan sonraki aşamalara temel teşkil etmesi açısından önem taşımaktadır. 2 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52018XC0507(01)&from=EN 9 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman Diğer yandan, EHK’nın 3 üncü maddesinde ve Pazar Analizi Yönetmeliğinin 3 üncü maddesinde ‘ilgili pazar’, “ülkenin tümünde veya bir bölümünde sunulmakta olan belirli bir elektronik haberleşme hizmeti ve onunla yüksek derecede ikame edilebilen diğer elektronik haberleşme hizmetlerinden oluşan pazar” olarak tanımlanmaktadır. Bu itibarla ilgili pazarın, hem coğrafi boyut (ilgili coğrafi pazar), hem de söz konusu pazarı teşkil edebilecek ürün/hizmetlerin (ilgili ürün pazarı) ikame edilebilirliği temelinde tanımlanması gerekmektedir. İkame edilebilirlik, işletmecilere veya tüketicilere göre ürünlerin birbirlerinin yerine geçebilmelerinin ölçütüdür. Bu kapsamda, ilgili pazarın tanımlanmasında öncelikle talep ve arz yönlü ikame olanakları incelenmektedir. Perakende pazarların analizi, belirli bir zaman ufku üzerinde ileriye yönelik bir perspektiften talep yönlü ve uygun olduğu ölçüde de arz yönlü ikame dikkate alınarak yapılmaktadır. Arz ve talep ikamesinin değerlendirilmesi aşamasında, uygulanabilir olduğu durumlarda varsayımsal tekel testi de dâhil olmak üzere, çeşitli yöntemler göz önünde bulundurulmaktadır. Dolayısıyla bu bölümde sabit telefon şebekesine erişim pazarının tanımı, başka bir ifadeyle hangi ürün/hizmetlerin ilgili pazara dâhil edileceğine yönelik yapılacak değerlendirmelerde, ülkemizde gerçekleşen gelişmeler doğrultusunda perakende erişim hizmetlerine yönelik talep ve arz yönlü ikame kavramları çerçevesinde ele alınmaktadır. Bu noktada, yakın ilişkili perakende pazar olan sabit şebekeler üzerinden arama pazarının 01.07.2014 tarihi itibariyle öncül düzenlemelere konu olmaktan çıkarılmasına ve bu bağlamda daha önce EPG ilan edilen Türk Telekom’a getirilen yükümlülüklerin kaldırılmasına karar verilmiş olduğunun hatırlatılmasında fayda görülmektedir. Diğer yandan, sabit telefon şebekesine erişim pazarındaki hizmetlerin toptan seviyede diğer işletmecilere sunulduğu pazar olan sabit şebekede çağrı başlatma pazarındaki ilgili hizmetler ile söz konusu hizmetlerin sunumuna ilişkin ilgili pazarda EPG sahibi işletmeciye getirilen yükümlülüklerden ve aynı kapsamda, “Toptan Sabit Yerel ve Merkezi Erişim Pazarları”na yönelik pazar analizi çalışmalarından da ilgili olduğu ölçüde ilerleyen bölümlerde bahsedilmektedir. İlgili pazarın tanımlanmasında ikinci aşama olan ilgili coğrafi pazarın tanımlanması aşamasında ise rekabet şartlarının yeterince homojen olduğu coğrafi alanlar belirlenmeye çalışılmaktadır. 10 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman 2.2.1 İlgili Ürün/Hizmet Pazarı İlgili ürün/hizmet pazarı; fiyatları, kullanım amaçları ve işlevsel özellikleri ile rekabet koşulları veya arz-talep yapısı açısından birbirleriyle değiştirilebilir ya da ikame edilebilir ürün/hizmetleri ifade etmektedir. Dolayısıyla geçici olmayan küçük ama belirgin bir fiyat artışını temsil eden varsayımsal tekel testi ilgili ürün pazarının tespit edilmesinde işlevsellik sağlayacaktır. Bu kapsamda ilgili ürün pazarı, geleneksel anlamda, geçici olmayan küçük ama belirgin fiyat artışı testini geçen en küçük ürün grubu olarak tanımlanmıştır. Ancak Avrupa Komisyonunun benimsediği ve Kurumumuz mevzuatında yer alan ilgili ürün pazarı tanımında tüketiciler ya da hizmet sunan işletmeciler tarafından değiştirilebilir ya da ikame edilebilir olarak değerlendirilen tüm ürün ve hizmetlerin de ilgili ürün piyasasının içinde olduğu görülmektedir. Bu çerçevede kullanıcıların (toptan pazarlar için işletmecilerin) bir hizmet veya ürünü diğer bir hizmet veya ürünün yerine kullanabilme derecesi genel anlamda talep yönlü ikame edilebilirlik olarak tanımlanmaktadır. Başka bir ifadeyle, ilgili ürün/hizmet pazarının belirlenebilmesini teminen yapılan talep yönlü ikame değerlendirmeleri kapsamında, geçici olmayan küçük ama belirgin fiyat artışını (%5-10) izleyen süreçte kullanıcıların bir bölümünün ilgili ürünün alternatiflerine yönelmesi talep yönlü ikame olarak adlandırılmaktadır. Bu tür bir fiyat artışıyla birlikte kullanıcılar için talebe konu olan ürün ya da hizmetler ilgili pazarın konusunu teşkil edecektir. Aynı ilgili pazar içerisinde oldukları düşünülen ikame ürünlerin birbirleriyle tam anlamıyla benzer olmaları da gerekmemektedir. Bir pazarda arz yönlü ikame imkânının olması ise, o pazarda hizmet sunan herhangi bir firmanın verdiği hizmeti başka bir firmanın da sağlayabilmesi anlamına gelmektedir. Diğer bir deyişle, ele alınan ürün ya da hizmetler ile ilgili olarak mevcut veya potansiyel işletmecilerin üretim yapılarını kısa dönemde söz konusu hizmetleri üretecek şekilde değiştirip değiştiremeyeceği veya bu işletmecilerin büyük ek maliyetler altında kalmadan söz konusu ürün ve hizmetleri sunup sunamayacağı incelenmektedir. Dolayısıyla, bir malın ya da hizmetin arz yönlü ikamesinin olabilmesi aynı malı ya da hizmeti sağlayan firmalar üzerinde rekabetçi etki meydana getiren önemli bir baskı unsurunun olması demektir. İşbu bölümde, yukarıda yapılan talep ve arz yönlü ikame açıklamaları doğrultusunda, farklı altyapılar üzerinden sabit telefon şebekesine erişim hizmeti kapsamında sunulan 11 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman ürün/hizmetlerin, aynı pazar kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği hususlarına yer verilmektedir. Buna göre işbu pazara ilişkin önceki pazar analizlerinde de ikame incelemesine konu edilen hizmetlere ilişkin güncel değerlendirmeler aşağıdaki gibidir: 2.2.1.1 Sabit telefon şebekesine erişim ve sabit arama hizmetleri Perakende düzeyde sunulan sabit erişim hizmeti işletmecinin kendi şebekesi üzerinden abonesine arama hizmetinin yanında darbant internet ve faks hizmetlerinin de sunulmasını kapsarken, sabit şebeke üzerinden arama hizmeti son kullanıcıya yalnızca görüşme yapabilme imkânı sağlamaktadır. Bu iki hizmet arasında fonksiyonel farklılıklar olması sebebiyle son kullanıcılar tarafından farklı amaçlara yönelik olarak talep edilmektedirler. Buna göre, piyasada alternatif işletmecilerin bulunmadığı bir ortamda son kullanıcılar, erişim ve arama hizmetlerini aynı işletmeciden almak durumunda iken, yerleşik işletmeciye rakip diğer işletmecilerin de faaliyette bulunduğu bir piyasada, son kullanıcılar erişim hizmetini bir işletmeciden arama hizmetini ise farklı bir işletmeciden alabilmektedir. Son kullanıcıların, erişim ve arama hizmetlerini farklı işletmecilerden temin edebilmeleri için taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı ön seçimi yöntemlerinin yanı sıra, arama kartları ve numaratör (dialer vb.) cihazları da kullanmaları gerekebilmektedir. Erişim ve arama hizmetlerine arz açısından bakıldığında ise, erişim hizmeti sunan işletmecilerin aynı zamanda arama hizmeti de sunduğunu ancak, arama hizmeti sunan tüm işletmecilerin erişim hizmeti sunmadığı görülmektedir. Bu kapsamda erişim ve arama hizmetlerinin ikame değil, tamamlayıcı hizmetler olduğu değerlendirilmektedir. Sonuç itibariyle rekabet şartları ve kullanıcıların farklı işletmeciler arasında geçiş yapabilme imkânı açısından sabit erişim ve sabit arama hizmetlerinin önemli derecede farklı olduğu düşünülmektedir. Zira Kurumumuz yerleşik uygulamasına göre de iki hizmet ayrı pazarlar kapsamında ele alınmış olup, perakende bir pazar olan sabit şebekeler üzerinden arama pazarına yönelik yapılan son pazar analizi neticesinde ilgili pazar 01.07.2014 tarihi itibariyle öncül düzenlemelere konu olmaktan çıkarılmıştır. Soru 2: Arz ve talep yönlü ikame imkânları açısından erişim ve arama hizmetlerinin ayrı piyasalarda yer aldığı değerlendirmesine katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız. 12 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman Soru 2’ye ilişkin görüşler: Rekabet Kurumu, Vodafone Net, Telkoder, Millenicom ve Turkcell Superonline tarafından Kurumumuz değerlendirmelerine iştirak edilmektedir. İlave görüş olarak; Rekabet Kurumu tarafından, bu değerlendirme yapılırken öncelikle hizmetlerin tanımının daha net bir şekilde yapılarak bu iki hizmetin farklı amaçlarının bulunduğu, ilkinin son kullanıcının arama eylemine, ikincisinin ise bu aramayı yapabilmek ve bunun yanında faks ve internet hizmetini alabilmek için hanesine veya işyerine sabit şebeke hattının gelmesi/getirilmesine ilişkin olduğunun vurgulanması gerektiği; zira ancak bu şekilde bu iki hizmetin “farklı amaçlara yönelik olarak talep edildiği” önermesinin anlam kazanabileceği ifade edilmiştir. Vodafone Net tarafından, erişim ve arama hizmetlerinin talep ikamesi bakımından, ikame değil tamamlayıcı olduğunun açık olduğu; buna ek olarak arz ikamesi açısından ise aynı şekilde, arama hizmeti sunan her işletmeci tarafından erişim hizmeti sunulamaması sebebiyle arz ikamesinin bulunmadığı değerlendirilmelerinde bulunulmuştur. Turkcell Superonline tarafından ise; arama hizmetinin, çağrı bazında taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı ön seçimi yöntemlerinin yanı sıra, arama kartları ve numaratör (dialer vb.) cihazlarının da kullanılabilmesi suretiyle yerleşik işletmeci dışında diğer işletmeciler tarafından da gerçekleştirilebilirken, erişim hizmetinin sadece yerleşik işletmeci tarafından verilebildiği; dolayısıyla rekabet şartları ve kullanıcıların farklı işletmeciler arasında geçiş yapabilme imkânı açısından erişim ve arama hizmetleri arasında önemli bir farklılık bulunduğu; bununla birlikte, toptan seviyede talep ve arz yönlü ikame imkânının bulunmadığı; bu kapsamda Şirketlerinin, erişim ve arama hizmetlerinin birbirini ikame değil tamamlayıcı hizmetler olmasından dolayı ayrı piyasalarda yer aldığı değerlendirmesine katıldıkları ifade edilmiştir. Soru 2’ye ilişkin Kurumumuz değerlendirmeleri: İşletmeci görüşlerinin ve Rekabet Kurumu değerlendirmelerinin Kurumumuzca yapılan “erişim ve arama hizmetlerinin ayrı piyasalarda yer aldığı” değerlendirmesini destekler mahiyette olduğu görülmektedir. 13 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman 2.2.1.2 Perakende düzeyde sabit erişim ve mobil erişim hizmetleri Sabit ve mobil altyapılar üzerinden her ne kadar benzer hizmetler sunulabilse de, sabit şebekeler doğası gereği mobil hizmetlerin temel özelliği olan mobiliteyi sağlayamamaktadır. Talep yönlü bakıldığında kullanıcılar için sabit erişim yerine mobil erişimi kullanma yoluyla tek yönlü bir ikame imkânından bahsedilebilmektedir. Arz yönlü ikame incelemesinde ise, mobil erişim hizmetinin transmisyon kapasitesi ve hizmet kalitesi açısından sabit erişim hizmetini ikame edememesi, mobil işletmecinin de sabit erişim hizmetini sunabilmek için sabit şebeke altyapısına ihtiyaç duyması sonucu, gerekli yatırım miktarının yüksekliği, sabit şebekedeki ölçek ve kapsam ekonomileri, arz yönlü ikamenin kısa veya orta vadede oluşmasını güçleştirmektedir. Aşağıda 3.2 başlığında detaylı olarak açıklandığı üzere, mobil hizmetlerin sabit hizmetler üzerinde tek yönlü ve sınırlı rekabetçi etkisinin olabildiği düşünülmekle birlikte, söz konusu hizmetlerin bu anlamda birbirlerine ikame olmadığı değerlendirilmektedir. Soru 3: Mobil ve sabit erişim hizmetlerinin aynı ilgili piyasada yer almadığı görüşüne katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız. Soru 3’e ilişkin görüşler: Vodafone Net, Telkoder, Millenicom, Rekabet Kurumu ve Turkcell Superonline tarafından Kurumumuz değerlendirmelerine iştirak edilmektedir. Rekabet Kurumu tarafından ayrıca; sabit erişim ile mobil erişim hizmetlerinin aynı pazarda yer alıp almadığına ilişkin değerlendirmede, son kullanıcıların bu erişim türlerine olan taleplerindeki farklılıkların, fiyatlama ve kullanım amaçları gibi unsurların hem arama hem de internet hizmeti açısından kapsamlı bir şekilde ele alınmasının uygun olacağı değerlendirilmesinde bulunulmuştur. Turkcell Superonline tarafından ise; talep ikamesinin belirlenmesi için tüketici ihtiyaçları/alışkanlıklarının da dikkate alınması gerektiği; tüketicilerin geçmiş dönemde ilgili ürün/hizmet fiyatlarında yaşanan artış karşılığında ikame olduğu düşünülen diğer ürün/hizmete tercihini yönlendirip yönlendirmediğinin belirleyici olacağı ifade edilmiştir. 14 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman Soru 3’e ilişkin Kurumumuz değerlendirmeleri: Kurumumuzca yapılan “mobil ve sabit erişim hizmetlerinin aynı ilgili piyasada yer almadığı” değerlendirmesinin önceki pazar analizleriyle uyumlu olduğu ve bu hususa yönelik olarak herhangi bir farklı görüşün dile getirilmediği görüldüğünden, bu başlığın kapsamının yeterli bir biçimde ele alındığı ve ilave bir açıklama yapılmasına gerek bulunmadığı değerlendirilmektedir. Rekabet Kurumu ve Turkcell Superonline tarafından gelen görüşlere ilişkin ayrıntılı değerlendirmelerin 3.2 başlığında yeterli olarak açıklandığı değerlendirilmektedir. 2.2.1.3 Sabit telefon şebekesine erişim türleri Sabit telefon şebekesine erişim piyasasında dört farklı üründen bahsedilebilir. Bunlar analog telefon hatları, değişik kapasitelerde hizmet sunumuna olanak sağlayan sayısal telefon hatları (ISDN BA ve ISDN PA), Sabit Telsiz Erişimi ve Kablo TV erişimidir. Hâlihazırda ülkemizde bakır kablo çifti üzerinden PSTN ve ISDN teknolojileriyle sabit erişim hizmeti sunulmaktadır. Sabit telsiz erişimi ve Kablo TV erişimi ise sabit erişim hatlarına ve sayısal ISDN hatlarına ikame olabilecek ürünler olarak karşımıza çıkmaktadır. Öncelikle ifade etmek gerekirse şu ana kadar sabit telsiz erişim hizmeti sunmak için Kurumumuzca yetkilendirilmiş bir işletmeci bulunmamaktadır. Bu sebeple sabit telsiz erişim hizmetinin sabit erişim pazarına konu bir hizmet olarak değerlendirilmesi mümkün görünmemektedir. Kablo TV hizmetleri konusunda ise, mevcut durumda ilgili işletmeci tarafından abonelerine VoIP hizmetleri sunulmaktadır. Tablo 1’de kablo internet ve kablo telefon abone sayısına ilişkin verilere yer verilmektedir. 2017 yılı dördüncü çeyreğinde 826.734 olan kablo internet abone sayısı, 2019 yılı dördüncü çeyreğinde 968.826, 2020 yılı üçüncü çeyreğinde ise 1.061.032 olarak gerçekleşmiştir. Her ne kadar kablo internet abone sayısı yıllar itibariyle artış gösterse de, bu artış sınırlı düzeyde kalmıştır. Türksat Uydu Haberleşme Kablo TV ve İşletme A.Ş. (Türksat) tarafından sunulan Kabloses (kablo telefon hizmetinin markasıdır) hizmetinden faydalanabilmek için öncelikli olarak Kablonet (Kablo TV tarafından sunulan internet hizmeti) aboneliğine sahip olunması gerekmektedir. Söz konusu Kabloses abone sayısının yıllar 15 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman itibariyle dalgalanma gösterdiği, 2020 yılı üçüncü çeyreğinde ise 495.329 abone sayısına ulaştığı görülmektedir. Tablo 1: Kablo TV Şebekesi Bilgileri 2017-4 2018-4 2019-4 2020-1 2020-2 2020-3 Kablo 826.734 912.989 968.826 994.079 1.021.001 1.061.032 internet abone sayısı Kablo telefon 498.369 427.517 277.866 369.157 440.737 495.329 abone sayısı Kaynak: BTK Kablo TV şebekesinin hâlihazırda ülke genelinde (24 ilde mevcuttur) yaygın olarak sunulmadığı dikkate alındığında ve yukarıda yer alan Tablo 1’deki veriler ışığında, Kablo TV hizmetlerinin Türk Telekom’un ilgili şebekesine ikame olabilmesinin kısa ve orta vadede olanaklı olmadığı öngörülmektedir. ISDN teknolojilerine ilişkin olarak; abonelerin ISDN’i talep etme sebebinin, PSTN teknolojisinden farklı şekilde, birden fazla kanalın kullanılabilmesi olduğu düşünülmektedir. Bu teknoloji kapsamında kullanıcı ya birden fazla ses kanalına ihtiyaç duymaktadır ya da ses ve veri kanallarını birlikte kullanmak istemektedir veya daha hızlı tek bir kanala3 sahip olmayı tercih etmektedir. ISDN BA4 teknolojisi, aynı bakır kablo üzerinden hem ses hem de veri iletimi için iki adet 64 kbit/s’lik kanal açarak kullanıcılara bir hat üzerinden ses ve veri iletimi imkânı sağlamaktadır. ISDN PA5’nın genel fonksiyonuna bakıldığında analog erişim ve temel ISDN erişimiyle benzerlik gösterdiği anlaşılmaktadır. Ancak ISDN PA’da desteklenen kanal sayısı 30’a çıkmakta, kanal sayısının artması nedeniyle aramaları yönlendirmek için abone tarafındaki şebeke sonlandırma noktasında ilave şebeke ekipmanlarının (PBX) kurulması gerekmektedir. Kullanım amacı ve maliyet unsurları gibi nedenlerle; ISDN BA hizmeti genelde bireysel aboneler tarafından tercih edilirken, ISDN PA hizmeti daha çok kurumsal aboneler tarafından alınmaktadır. Bu erişim türleri arasında her ne kadar fonksiyonel ikame edilebilirliğin tam 3 Tek bir hızlı kanal iki kanalın birleştirilmesiyle oluşturulabilmektedir. 4 ISDN BA – Integrated Services Digital Network Basic Access – ISDN Temel Erişim. 5 ISDN PA - Integrated Services Digital Network Primary Access – ISDN Birincil Erişim. 16 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman olduğu değerlendirilmesi yapılamayacak olsa da söz konusu erişim yöntemlerinin geleneksel bakır hatlar üzerinden de sunulabilmeleri sebebiyle sabit erişim pazarı içinde yer aldığı düşünülmektedir. Soru 4: ISDN BA ve ISDN PA hizmetlerinin aynı ilgili piyasada yer aldığı, sabit telsiz erişimi ve Kablo TV erişim hizmetlerinin ise yer almadığı görüşüne katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız. Soru 4’e ilişkin görüşler: Vodafone Net, Telkoder, Millenicom ve Turkcell Superonline tarafından Kurumumuz değerlendirmelerine iştirak edilmektedir. Vodafone Net tarafından ayrıca; ülkemizde kablo TV şebekesinin yaygınlığının düşük olduğu ve kablo TV şebekesi üzerinden faaliyet gösteren ve kablo TV şebekesine yatırım yapan işletmecilerin sayısının son derece az olduğu göz önünde bulundurulduğunda bu şebekenin Türk Telekom’un şebekesine ikame olması orta vadede güç olduğundan; yapılacak pazar analizine dâhil edilmemesi gerektiği değerlendirmelerinde bulunulmuştur. Rekabet Kurumu tarafından ise; bu pazara ilişkin en güncel doküman olan 2009 tarihli kamuoyu görüşlerini içeren doküman incelendiğinde ISDN BA ve ISDN PA’ya ilişkin değerlendirmelerin işbu dokümandakilerle büyük oranda benzer olduğu ve iki hizmetin aynı ilgili piyasada yer almadığı değerlendirmesinin yapıldığı; işbu dokümanda ise iki hizmetin aynı ilgili pazarda yer aldığı; bu kapsamda, iki hizmete ilişkin değerlendirmelerde önemli ölçüde bir değişiklik olmamasına rağmen aynı pazarda olup olmamalarına ilişkin değerlendirme değişikliğinin sebebi anlaşılamadığından işbu bölümün daha kapsamlı izah edilmesi daha sağlıklı değerlendirmelere olanak tanıyacağı; ayrıca 2009 tarihli dokümanda olduğu gibi hizmet ücretleri üzerinden talep ikamesine ilişkin analizlere de yer verilebileceğinin düşünüldüğü ifade edilmiştir. Soru 4’e ilişkin Kurumumuz değerlendirmeleri: Gelen görüşlerin, Kurumumuzca yapılan değerlendirmelere itiraz içermediği görülmektedir. Bunun yanında, teknik anlamda ISDN BA ve ISDN PA hizmetlerine yönelik yapılan 17 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman açıklamaların yeterli olduğu düşünülmekle birlikte, teknolojik gelişmeler ışığında ilave cihaz ve ekipmanların kullanımı ile söz konusu erişim yöntemlerinin geleneksel bakır hatlar üzerinden de sunulabilmelerinin olanaklı hale gelmesi sebebiyle sabit erişim pazarı içinde yer almasının uygun görüldüğünün hatırlatılmasında fayda görülmektedir. 2.2.2 İlgili Coğrafi Piyasa Tarafların ürün veya hizmetlerle ilgili arz ve taleplerinin gerçekleştiği, rekabet şartlarının yeterince homojen olduğu ve komşu alanlardaki söz konusu şartların yeterli derecede farklı olması nedeni ile ayırt edilebilir nitelikte olduğu alana, ilgili coğrafi piyasa denilmektedir. Bir başka deyişle, ilgili ürünün ikame imkânının bulunduğu ve piyasa yapısının birbirine benzer olduğu bölgeler ilgili piyasanın coğrafi sınırlarını oluşturmaktadır. Son kullanıcıların herhangi bir yerde faaliyet gösteren işletmeciden kolay bir şekilde ilgili ürünü alabilmesi veya diğer üreticilerin bu bölge içinde kolay bir şekilde söz konusu ürünü sunabilmesi durumunda anılan bölgeler ilgili coğrafi piyasa içinde yer almaktadır. Hâlihazırdaki durum itibariyle, yerleşik işletmeci olarak ülke genelinde sabit telefon şebekesi üzerinden hizmet sunabilmesi ve mevcut altyapının işletilebilmesi konusunda Türk Telekom ile Kurumumuz arasında İmtiyaz Sözleşmesi imzalanmış olup, anılan işletmecinin faaliyet sahası tüm ülkeyi kapsamaktadır. Bahse konu İmtiyaz Sözleşmesi ve ilgili diğer mevzuat uyarınca Türk Telekom, bu perakende piyasa içinde şebekesinden erişim hizmeti talep eden abonelerine coğrafi fark gözetmeksizin aynı ücret ve kaliteyi sağlamak durumundadır. STH işletmecileri, Türk Telekom’un altyapısından yararlanarak Yerel Ağın Paylaşıma Açılması (YAPA) ve Toptan Hat Kiralama (THK) gibi toptan hizmetler vasıtasıyla ülke çapında son kullanıcılara perakende seviyede erişim hizmeti sunabilmektedir. Bu nedenle, sabit şebekeye erişim hizmeti piyasasında ilgili coğrafi piyasanın ülke geneli olduğu değerlendirilmektedir. Soru 5: Sabit telefon şebekesine erişim hizmeti için ilgili coğrafi pazarın ülke genelinin tamamı olduğu görüşüne katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız. Soru 5’e ilişkin görüşler: Vodafone Net, Turkcell Superonline, Telkoder, Rekabet Kurumu ve Millenicom tarafından Kurumumuz değerlendirmelerine iştirak edildiği görülmektedir. 18 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman İlgili Pazar Tanımına İlişkin Nihai Değerlendirme Pazar Analizi ve Etkin Pazar Gücü Değerlendirmesi Hakkında Kılavuz’a göre; ilgili ürün pazarının belirlenmesine ilişkin olarak, “bir sonraki gözden geçirme döneminde pazarın özelliklerinin gözle görülür ölçüde değişmemiş olması ve bir sonraki gözden geçirme döneminde de muhtemelen değişmeyecek olması durumunda geçmiş uygulamaların ilgili kabul edileceği” hususu düzenlenmiştir. Buna göre, Sabit (Darbant) Telefon Şebekesine Erişim Piyasasına ilişkin olarak bir önceki analiz döneminde yapılmış “ilgili pazar tanımını” değiştiren bir gelişmenin söz konusu olmadığı değerlendirilmektedir. Yukarıda yer verilen değerlendirmelerle birlikte, daha önceki dönemde yapılmış olan analizlere paralel olarak ilgili ürün pazarının sabit telefon şebekesi üzerinden arama hizmetlerini içermediği, mobil erişim hizmetleri ile Kablo TV ve sabit telsiz erişimi hizmetlerinin arz ve talep ikameleri bakımından aynı piyasada olmadığı değerlendirmelerinin günümüzde de geçerliliğini koruduğu düşünülmektedir. Diğer bir ifade ile Sabit (Darbant) Telefon Şebekesine Erişim Piyasasına ilişkin olarak bir önceki analiz döneminde yapılmış “ilgili pazar tanımının” içeriğinde bir değişiklik olmadığı değerlendirilmektedir. Buna göre, ilgili pazar tanımı; sabit telefon şebekesine erişimi, yani sabit telefon şebekesi üzerinden aboneye arama hizmetinin yanı sıra (darbant) internet, faks vb. hizmetlerin de sunulmasını içermekte olup, ülke genelinde, sabit bir noktadan ve teknolojiden bağımsız olarak sağlanan analog ve sayısal (ISDN BA ve ISDN PA) erişim hizmetlerini içermektedir. Soru 6: İlgili piyasanın tanımına ilişkin yapılan değerlendirmelere katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız. Soru 6’ya ilişkin görüşler: Kurumumuz tarafından yapılan ilgili pazar tanımının pazar özellikleri ve gereksinimleri dikkate alınarak hazırlandığı ve geçmiş uygulamalarla uyumlu bir nitelikte olduğu değerlendirilmektedir. Zira, işletmeciler Vodafone Net, Turkcell Superonline, Telkoder, Millenicom ile Rekabet Kurumu tarafından da Kurumumuz değerlendirmelerine iştirak edildiği görülmektedir. 19 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman İLGİLİ PİYASADA DÜZENLEME GEREKSİNİMİ Öncül düzenlemeye tabi olabilecek pazarlara ilişkin 17/12/2007 tarihli ve 2007/879/EC sayılı “Avrupa Komisyonu Tavsiye Kararı”nda düzenlenmesi talep edilen piyasalar arasında sabit telefon şebekesine erişim pazarına yer verilmiş iken, 09/10/2014 tarihli ve 2014/710/EU sayılı Tavsiye Kararı kapsamında anılan pazara yer verilmemiştir. Buna göre Avrupa Komisyonu, kullanıcıların VoIP ve mobil aramalar ile şebekeler üstü hizmetler6 (OTT-Over The Top Services) gibi teknolojilere yöneldikçe, sabit aramaların hacminde bir azalma olduğuna, hala sabit telefon kullanan kullanıcıların ise artık geleneksel telefon şebekesi, fiber veya kablo ağları gibi bir dizi farklı platformdan ve yerel ağa erişim üzerinden genişbant ve ses hizmetleri sunan alternatif işletmecilerden sabit erişim satın alabildiklerine işaret ederek, bu perakende pazarın teknolojik gelişmeleri yansıtacak şekilde değerlendirilmesi gerektiğine ve bundan sonra Avrupa'da öncül düzenlemeye tabi olmaması gerektiğine karar vermiştir.7 Her ne kadar AB tüketici birliklerince8; bu pazarda var olan öncül düzenlemeler sayesinde rekabetin sağlandığı ve “Bu pazarın öncül düzenlemeden çıkartılmasıyla, altyapı sahiplerinin alternatif operatörlerin rekabet baskısını boşa çıkarma riski taşıyan bir toptan telefon ücretini serbestçe belirleyebilecekleri” iddia edilmiş olsa da, Avrupa’da günümüzde gelinen aşamada bu kaygıları destekleyecek bir sonuç ortaya çıkmamıştır. Bununla birlikte, Avrupa Komisyonu’nun 09.10.2014 tarihli ve 2014/710/EU9 sayılı Tavsiye Kararında öncül düzenlemeye tabi piyasalar arasında yer almayan pazarlar için; “Pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan engel veya engellerin olması,” “İlgili pazarda, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmemesi” ve “Rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” kriterlerinin hepsini birlikte sağlanması halinde bu pazarların da öncül düzenlemelere tabi olabileceği, pazarların düzenlenmesi için bu üç kriterin tek tek değerlendirilmesi ve bu üç kriterden biri karşılanmıyorsa ilgili pazarda öncül düzenlemelerin yapılmaması gerektiği ifade edilmektedir. 6 BEREC tarafından hazırlanan Ocak 2016 tarihli OTT Raporu’nda (BEREC Report on OTT Services) OTT hizmetleri, “internet üzerinden son kullanıcılara sağlanan bir içerik, hizmet ya da bir uygulama” olarak tanımlanmaktadır. 7 https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_14_1112 8 http://www.beuc.eu/publications/beuc-x-2014-055_mgo- gbe_review_of_the_recommendation_on_relevant_markets.pdf 9 http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=uriserv:OJ.L_.2014.295.01.0079.01.ENG 20 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman Anılan Tavsiye Kararının Dibacesinin on birinci paragrafında ise; birinci ve ikinci kritere ilişkin yapılacak değerlendirmelerin pazar analizlerinde düzenleme yokluğunda, giriş engelleri (batık maliyetleri içerecek şekilde), pazar yapısı ve dinamiklerine (pazar payları, ücretler, trendler, alternatif şebekelerin varlığı) ilişkin ileriye dönük bir yaklaşımla yapılan (ön değerlendirme mahiyetindeki) değerlendirmeleri içereceği ifade edilmiştir. Yani, hem anılan Tavsiye Kararı’nda hem de Avrupa Düzenleyiciler Grubu (ERG) raporlarında10 üçlü kriter testi için yapılan analizin ispat yükünün EPG’ye sahip işletmeciyi belirlemedeki analizi hiçbir surette aşmayacağı ve üçlü kriter testinin düzenleme gereksinimini tespit etmek için yapılan bir ön değerlendirme olduğu açıkça belirtilmektedir. Dolayısıyla ERG’nin (yeni adıyla BEREC’in) üçlü kriter testine ilişkin raporunda üye ülkelerin düzenleyici kurumlarının üçlü kriter testinde düzenleme gereksinimine ilişkin inceleme detayının EPG’nin tespit edilmesinde gerek duyulan analizden daha kapsamlı ve ayrıntılı olamayacağı belirtilmektedir. İlgili pazara ilişkin AB mevzuatı ve düzenleme yaklaşımları yukarıdaki şekilde olmakla birlikte, konunun ülkemiz mevzuatı kapsamında ele alınması esastır. Buna göre; ülkemiz mevzuatında da 27.11.2012 tarihli ve 28480 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7 nci maddesinde “(1) Pazar analizi sürecinde ilgili pazarın düzenleme gereksinimine aşağıdaki koşulların birlikte gerçekleşmesi durumunda karar verilerek, pazar analizi sürecine devam edilir. a)Pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan engel veya engellerin olması, b)Pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmemesi, c)Rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar aksaklıklarını gidermede yetersiz olması. (2)Bu maddenin ilk fıkrasında belirtilen koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğinin tespitinde Kurum tarafından toptan düzeyde getirilen yükümlülüklerin perakende düzeyde rekabetin tesisine yönelik etkisi de göz önünde bulundurulur.” hükmüne yer verilmiş olduğu görülmektedir. Bu bölümde sabit telefon şebekesine erişim hizmetlerine yönelik olarak ilgili pazarda üçlü kriter testine ilişkin değerlendirmeler bulunmaktadır. 10 ERG (08) 21, Report on Guidance on the application of the three criteria test, 2008 21 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman Birinci Kriter İlgili pazar kapsamında düzenleme gereksinimi belirleyebilmek için üçlü kriter testinin ilk koşulu olarak “pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan bir engelin olması” olup olmadığının değerlendirilmesi gerekecektir. ERG (yeni adıyla BEREC) tarafından 2008 yılında yayımlanan “Üçlü Kriter Testinin Uygulanması Kılavuzu”nda11 bu kriterin değerlendirilmesi aşamasında;  Batık maliyetler,  Kolaylıkla tekrarlanamayan altyapıların varlığı,  Teknolojik üstünlük,  Mali kaynaklara kolay veya ayrıcalıklı erişim,  Ölçek ve kapsam ekonomileri,  Dikey bütünleşme,  Dağıtım ve satış ağlarının genişletilmesinde karşılaşılan engeller ile  Farklılaştırılmış ürün ve hizmetler gibi hususların da dikkate alınabileceği ifade edilmiştir. Pazara giriş engelleri hukuki yani düzenlemeye dayalı olabileceği gibi yapısal engel de olabilmektedir. Hukukî ya da düzenleyici giriş engelleri pazardaki oyuncuların pozisyonlarını doğrudan etkileyen hukukî, idari ya da diğer devlet yaptırımlarını ifade etmektedir. Söz gelimi ilgili pazarda faaliyet verecek firmaların sayılarını sınırlayan bir spektrum tahsisi ya da yetkilendirme rejimi pazara giriş önünde hukukî ve idari bir giriş engeli niteliğindedir. STH işletmecilerinin çeşitli erişim yöntemleriyle veya ilave olarak altyapı işletmeciliği hizmeti yetkilendirmesi alma suretiyle kendi şebekelerini kurmaları akabinde son kullanıcıya hizmet verebilir hale gelmelerinin önünde hukuki ya da idari bir engelin bulunmadığı değerlendirilmektedir. Yapısal giriş engelleri ise, başlangıç maliyetleri veya talep koşullarından kaynaklanan ve pazara girişleri engellemek ya da geciktirmek suretiyle yerleşik işletmeci ile alternatif işletmeciler arasında asimetrik koşullara yol açan engeller olarak tanımlanabilir. Buna göre; maliyet avantajları, büyük ölçek ve kapsam ekonomileri, kapasite kısıtlamaları ve yüksek başlangıç 11 ERG Report on Guidance on the application of the three criteria test 22 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman maliyetleri ile tanımlanan pazarlarda, pazara giriş önünde yüksek giriş engellerinin varlığından söz edilebilir. Ayrıca teknik olarak tekrarlanması ekonomik açıdan makul olmayan şebekelerin ya da şebeke bileşenlerinin varlığı durumunda da benzer giriş engelleri ile karşılaşılabilir. Pazara yeni giriş yapacak işletmecilerin söz konusu pazardaki hizmetleri sunabilmeleri için temel anlamda; yüksek düzeyde batık maliyet gerektiren yaygın bir sabit altyapı şebekesinin kurulması ya da bu hizmeti diğer işletmecilerden toptan düzeyde satın alarak ilgili hizmetlerin perakende düzeyde son kullanıcılara sunulması olmak üzere iki seçenekleri olduğu düşünülmektedir. Bunlardan ilk seçenek, gerektirdiği yüksek batık maliyetler ve geçiş hakları kapsamındaki yüksek maliyetler açısından değerlendirildiğinde ciddi bir yapısal engel niteliğindedir. Özellikle, altyapı yatırımı yapmak için gerekli başlangıç maliyetlerinin yüksekliği ve batık maliyetlerin varlığı, pazara girişleri engellemek ve/veya geciktirmek suretiyle yerleşik işletmeci ile alternatif işletmeciler arasında asimetrik koşullar oluşturan giriş engellerini meydana getirmektedir. Ancak toptan düzeyde yerleşik işletmeciden temin edilecek hizmetlerin, düzenleyici kurumlar tarafından düzenlenmiş hizmetler olması durumunda, bu engellerin söz konusu olmayabileceği de söylenebilecektir. Buna göre, Türk Telekom’un ülke çapına yayılmış altyapısının tekrarlanmasının, özellikle son kullanıcıların sabit telefon şebekesine erişecekleri kısım olan erişim altyapısının bütünüyle yinelenmesinin oldukça zor olduğu değerlendirilmektedir. Bu husus ise piyasaya giriş önünde yüksek ve geçici olmayan engellerin olduğuna kuvvetli bir referans teşkil etmektedir. İkinci Kriter Üçlü kriter testinin ikinci koşulu; “ilgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmemesi”dir. Avrupa Komisyonu’nun 2007/879/EC sayılı Tavsiye Kararında, bu koşulun geçerli olup olmadığının, ileriye yönelik bakış açısı ile değerlendirilmesi gerektiği belirtilmektedir. İkinci kriter, ilgili pazarda yüksek ve geçici olmayan giriş engellerinin mevcut olması durumunda bile pazara özgü yapısal etkenlerin veya pazar niteliklerinin ilgili pazarın belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi bir yapıya yönelip yönelmeyeceğinin incelenmesi ile ilgilidir. Diğer yandan, ikinci kriter kapsamında ilgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmesi piyasadaki rekabet koşullarının olgunlaşmasına 23 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman veya bu koşulların oluşmasına dayanak teşkil edecek düzenlemelerin varlığı ve etkinliği ile de yakından ilgilidir. Bu kapsamda sabit telefon şebekesine erişim için alternatif erişim yöntemlerinin hâlihazırda gelişmemesi ile sabit erişim hizmetine ilişkin arz ikamesi olanaklarının sınırlı oluşunun, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşmasını zorlaştırdığı kabul edilmektedir. Diğer yandan bu koşulun değerlendirilmesi aşamasında ERG (BEREC) dokümanlarında (ERG (08) 21);  Pazar payı,  Fiyatlar ve fiyatlama eğilimi,  Kolayca tekrarlanamayan altyapıların kontrolü,  Ürün/hizmet farklılaştırması (paket satış gibi),  Genişleme önündeki engeller ve  Potansiyel rekabet ölçütlerinin de ele alınabileceği belirtilmektedir. Üçlü kriter testinin ikinci koşulu olan ilgili pazarın kendiliğinden rekabetçi bir yapıya kavuşamayacağına ilişkin dikkate alınması gereken önemli bir husus ‘kolayca tekrarlanamayan altyapıların kontrolü’dür. Yerleşik işletmeci tarafından tekrarlanması zor altyapıların kontrol edilmesine ilişkin değerlendirmede düzenleyici kurum, alternatif işletmecilerin pazara girişlerine olanak tanıyacak alternatif altyapıların durumunu göz önünde bulundurabilir. İlgili pazarda tekrarlanması gereken altyapı Türk Telekom için değil, alternatif işletmeciler için söz konusudur. Ancak gerçekleştirilmiş olan hukuki/idari düzenlemeler ve yetkilendirmelerle birlikte düşünüldüğünde, alternatif işletmecilerin pazara girişleri hukuken mümkün kılınsa bile, şebeke yaygınlığı, yüksek batık maliyetler ile ölçek ve kapsam ekonomileri dikkate alındığında kolayca tekrarlanamayacak altyapıların kontrolünün hâlâ Türk Telekom’da olduğu değerlendirilmektedir. Pazar payı, ilgili pazarın kendiliğinden rekabetçi ortama yönelip yönelemeyeceğine ilişkin değerlendirmede diğer bir ölçüttür. Pazar payları; abone sayısı, trafik miktarı, sahip olunan kapasite ya da önceki yıllardaki gelir bilgilerine göre hesaplanabilmektedir. 24 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman Ülkemizde 2020 yılı üçüncü çeyreği itibariyle toplam 12.300.390 sabit telefon abonesi bulunmaktadır. Şekil 1’den de görüleceği üzere 2015-2020 yılları arasında sabit abone sayısı 11-12 milyon bandında seyretmektedir. Buna bağlı olarak penetrasyon oranı da %14 civarında gerçekleşmektedir. Bununla birlikte, Türkiye’de ortalama hane halkı büyüklüğünün 3,35 olduğu göz önünde bulundurulduğunda sabit telefon hizmetlerinin halen Türkiye’nin önemli bir kesimine ulaştığını söylemek mümkündür.12 Şekil 1: Sabit Abone Sayısı ve Penetrasyon Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu (2020-3. Çeyrek). Tablo 2’de ise Türk Telekom ile alternatif işletmecilerin sahip olduğu sabit hat abonelikleri, PSTN ve ISDN ayrımını içerecek şekilde verilmektedir. Tablo 2 incelendiğinde, 2020 yılı üçüncü çeyreği itibariyle VoIP dâhil edilmeden sabit abonelerin yaklaşık %47’sinin Türk Telekom’dan, %53’ünün ise STH işletmecilerinden13 hizmet aldığı görülmektedir. 12 BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu (2020-3. Çeyrek), sf.36. 13 STH işletmecileri arasında Türksat ve Türk Telekom’un iştiraki olan TTNet de yer almaktadır. 25 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman Tablo 2: Sabit Abone Sayısı (VoIP abonelikleri hariç)* Dönem PSTN ISDN TOPLAM TOPLAM (%) 2018-4 Türk Telekom 5.987.899 287.048 6.274.947 %61 STH 3.973.934 38.910 4.012.844 %39 2019-1 Türk Telekom 5.772.299 281.036 6.053.335 %59 STH 4.210.508 30.803 4.241.311 %41 2019-2 Türk Telekom 5.549.107 267.524 5.816.631 %57 STH 4.376.948 30.565 4.407.513 %43 2019-3 Türk Telekom 5.387.034 267.332 5.654.366 %55 STH 4.621.801 30.985 4.652.786 %45 2019-4 Türk Telekom 5.219.515 264.670 5.484.185 %53 STH 4.820.590 25.084 4.845.674 %47 2020-1 Türk Telekom 5.036.689 259.414 5.296.103 %51 STH 5.042.912 23.189 5.066.101 %49 2020-2 Türk Telekom 4.916.700 255.552 5.172.252 %49 STH 5.385.636 19.298 5.404.934 %51 2020-3 Türk Telekom 4.788.334 251.996 5.040.330 %47 STH 5.674.345 21.004 5.695.349 %53 *: TS, TÖS ve THK aboneliklerini kapsamaktadır. Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu (2020-3. Çeyrek). Öte yandan ülkemizde yıllar itibariyle Türk Telekom ve STH işletmecileri tarafından gerçekleşen sabit şebekeden kaynaklı trafik hacminde düşüş göze çarpmaktadır. Bu itibarla, 2017 yılının birinci çeyreğinde toplam sabit trafik hacmi 2,08 milyar dakika iken, 2020 yılı üçüncü çeyrekte yaklaşık %35 oranında azalarak 1,34 milyar dakikaya düşmüştür. (Şekil 2). 26 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman Şekil 2: Sabit Trafik Hacmi (milyar dk.) Kaynak: BTK Ülkemiz geneline yaygın geleneksel bakır kablo şebekesi Kurumumuz ile imtiyaz sözleşmesi imzalamış olan Türk Telekom bünyesindedir. Daha önce ilgili mevzuat kapsamında bir erişim yükümlülüğü olarak kabul edilen TS ve TÖS hizmetleri ilk defa 16.12.2009 tarihli ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı ve 07.01.2010 tarihli ve 2010/DK–10/9 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazar Analizi nihai dokümanı ile pazar analizleri dokümanları kapsamında ilgili pazarda EPG’ye sahip olduğu tespit edilen Türk Telekom’a bir yükümlülük olarak getirilmiştir. 03.01.2013 tarihli ve 2013/DK-SRD/6 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazar Analizi nihai dokümanı ve daha sonra 08.05.2017 tarihli ve 2017/DK-SRD/152 sayılı Kurul Kararı ile onaylanarak yürürlüğe giren Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı nihai dokümanında söz konusu yükümlülükler korunmuştur. Türk Telekom tarafından sabit telefon şebekesi üzerinden toptan seviyede sunulan TS ve TÖS yöntemleriyle STH işletmecileri tarafından son kullanıcılara erişim ve/veya çağrı başlatma hizmeti verilebilmektedir. Diğer bir ifadeyle STH işletmecileri, yerleşik işletmeciden toptan düzeyde çağrı başlatma, çağrı sonlandırma ve gerekmesi halinde transit hizmetleri temin ederek ve yalnızca asgari altyapı yatırımlarını gerçekleştirerek bu yöntemleri kullanabilmektedir. Şehir içi arama tekelinin ortadan kalkmış olması, VoIP hizmetinin varlığı ve numara taşınabilirliği düzenlemeleri nedenleriyle, STH işletmecileri arasında TS ve TÖS yöntemlerinden biriyle geleneksel telekomünikasyon şebekesine erişilmesi suretiyle hizmet sunan işletmecilerin sayısı ve bu hizmetten faydalanan kullanıcı sayısı Tablo 3’ten görüleceği 27 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman üzere son derece sınırlıdır. Buna göre, Tablo 3’te dönemler itibariyle STH işletmecilerinin14 TS ve TÖS yöntemleriyle hizmet verdiği kullanıcı sayılarına yer verilmektedir. Söz konusu tablodan görüleceği üzere bu yöntemlerle hizmet alan kullanıcı sayısında son yıllarda düşüş yaşandığı ve anılan yöntemlerin çok tercih edilen yöntemler olmadığı da anlaşılmaktadır. Sadece darbant hizmetlere yönelik olarak değil ama genel itibariyle, tüketicilerin çoklu hizmet paketlerini yalnızca bir işletmeciden almaları yönünde bir eğiliminin mevcut olduğu gözlenmektedir. Bu eğilimin başlıca sebeplerinin, çoklu hizmet paketleri sayesinde tüketiciler için öngörülebilir aylık bütçe faydalarının oluşması ve uygun şekilde seçildiğinde gerçek maliyet indirimleri ile karşılaşılması olabileceği düşünülmektedir. Tablo 3: TS ve TÖS Yöntemiyle Hizmet Alan Kullanıcı Sayısı Dönem Taşıyıcı Ön Seçimi Taşıyıcı Seçimi 2017-3 202.676 34.587 2017-4 213.423 25.793 2018-1 205.516 24.464 2018-2 194.575 23.030 2018-3 195.905 21.799 2018-4 204.732 20.649 2019-1 186.344 19.531 2019-2 185.017 18.648 2019-3 184.274 20.379 2019-4 169.497 19.972 2020-1 168.533 21.834 2020-2 126.575 15.867 2020-3 120.393 15.220 Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, (2020-3.çeyrek). Diğer yandan, Türk Telekom yurt çapında THK hizmeti sunan tek işletmeci konumunu sürdürmektedir. İşbu pazar ile ilişkili olarak toptan seviyede sunulan THK hizmeti, en yalın ifadeyle PSTN, ISDN BA ve ISDN PA hizmetlerine ilişkin sabit telefon erişim hizmetinin 14 STH yetkilendirmesine sahip olan işletmecilerden 57 adedine ait verilerden elde edilmiştir. 28 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman alternatif işletmecilere sunumu anlamına gelmektedir. Bu uygulamada, toptan seviyede bakır kablo çiftinin ses kısmı erişim yükümlülükleri kapsamında Türk Telekom tarafından STH işletmecilerine sunulmaktadır. Perakende seviyede ise ses hizmetlerinin alınması kapsamında kullanıcı, aylık sabit ücretin ödenmesine tekabül eden kısmı da dâhil olmak üzere arama hizmetlerine ilişkin olarak sadece STH işletmecisi ile muhatap olmakta ve aldığı hizmetlere ilişkin olarak sadece ilgili STH işletmecisinden fatura almaktadır. Diğer bir ifadeyle, TS ve TÖS yöntemlerinden farklı olarak THK yöntemi, STH işletmecilerinin abonelerine hem erişim hem de arama hizmetini tek bir fatura üzerinden sunabilmesine olanak tanımaktadır. STH işletmecileri bu yöntemle sundukları hizmetler üzerinde tam bir kontrole sahip olmakta ve Türk Telekom’un sunduğu hizmetlere benzer hizmetleri kullanıcılarına sunabilmektedir. Son kullanıcı lokasyonundan kamu telefon şebekesine fiziksel bir bağlantı sağlanmasına imkân tanıyan THK yöntemine ilişkin olarak Türk Telekom’a, toptan pazar olan sabit çağrı başlatma pazarında EPG olma sıfatıyla yükümlülük getirilmiştir. Yukarıda yapılan değerlendirmeler birlikte ele alındığında, Tablo 2’de yer verilen STH sabit hat aboneliklerinin hemen hemen tamamının THK yöntemi ile yapıldığı söylenebilecektir. Şekil 3’ten görüleceği üzere, Eylül 2020 itibariyle THK abone sayısı 5.737.254 olarak gerçekleşmiş olup, dönemler itibariyle THK abone sayısında istikrarlı bir artış yaşanmaktadır. Şekil 3: THK Abone Sayısı Kaynak: BTK Sabit telefon şebekesine erişim piyasasındaki rekabet aksaklıklarına yönelik olarak 2009 yılındaki pazar analizi neticesinde, piyasadaki rekabet koşullarına olumlu katkıda bulunulması 29 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman amacıyla Türk Telekom’a THK yükümlülüğü getirilmiştir. Diğer yandan söz konusu yükümlülüğün toptan düzeyde sabit şebekede çağrı başlatma pazarı kapsamında sürdürülmesi ve fiyat sıkıştırması gibi ilave düzenlemelerin hayata geçirilmesi, özellikle THK bazlı tarifelerin gelişimi ve etkin rekabetin tesisi bakımından önemli hedeflerden biri olmuştur. THK özetle, yerleşik işletmeci ile arabağlantı sözleşmesi imzalamış alternatif işletmecilere, müşterilerine sunulmak üzere, yerel işletmeci altyapısı üzerinden erişim hizmeti sunulması olarak tanımlanabilmektedir. Bu kapsamda, yeniden satış amacıyla toptan hizmetlerin sağlanmasının bir türü olan THK, esasında toptan seviyede erişim yükümlülüklerinden biridir. Bu noktada, söz konusu yükümlülüğün rekabetçi işletmecilere arama ve erişim hizmetlerini bir arada sunabilmesi ve müşterilerine tek bir iletişim noktasından hizmet satışına imkân veren doğası, düzenleyici kurumların perakende piyasaları deregüle etmesine yardımcı olan bir araç olarak değerlendirilmesini sağlamaktadır15. Tarihsel olarak perakende pazarlarda düzenleme yapılmasının başlangıçtaki amacı, tüketicileri yerleşik operatör tarafından yapılması muhtemel ‘aşırı’ fiyatlandırmadan korumak iken; daha sonra zaman içerisinde yerleşik işletmecinin perakende tarifeleri azaldıkça, çağrı hizmetlerinin fiyatının çok düşük belirlenmesi sonucu alternatif işletmecilerin piyasada tutunmaları sorununu ortaya çıkarmış olduğu bilinmektedir. Son yıllarda ise, toptan piyasalara yönelik düzenlemelerin varlığı halinde perakende düzenlemelere olan gereksinimin azaldığı düşüncesi düzenleyici otoriteler tarafından kabul görmektedir. Uluslararası uygulamalar ışığında; toptan düzenlemelerin marjinal erişim maliyetlerine değil, uzun dönem artan maliyet esaslı ortalamaya dayanması sonucu yüksek toptan erişim maliyetleri oluşması riski ile karşılaşılabileceği; bu riskin giderilmesine yönelik olarak ise, toptan ve perakende hizmet sunan yerleşik işletmeciler için maliyet esaslı tarife kontrolünün ve fiyat sıkıştırması düzenlemelerinin önem kazanmış olduğu görülmektedir. Diğer yandan, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7 nci maddesinin ikinci fıkrasında yer alan “Bu maddenin ilk fıkrasında belirtilen koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğinin tespitinde Kurum tarafından toptan düzeyde getirilen yükümlülüklerin perakende düzeyde rekabetin tesisine yönelik etkisi de göz önünde bulundurulur.” hükmü çerçevesinde konunun ele alınması burada 15 https://www.btk.gov.tr/uploads/pages/slug/toptan-hat-kiralama-yukumlulugu-iktisadi-duzenleyici-incelemeler- ve-ulke-deneyimleri.pdf , s.13. 30 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman kilit önemdedir. Bu kapsamda, dikey olarak ilişkili pazarlarda rekabet sorunlarını ele almak için izlenen analitik döngü aşağıdaki şekildeki gibidir: Şekil 4: Pazara İlişkin Analitik Döngü Perakende pazarda rekabet problemi var mı? Eğer yoksa, durun. Eğer varsa, en az tekrarlanabilir toptan satış pazarını tanımlayın. Toptan pazarı analiz edin. EPG var ise gerekli tedbirleri alın. Bu döngüden de görüleceği üzere, rekabetçi koşulların oluşmasına dayanak teşkil edecek düzenlemelerin toptan düzeyde ele alınması yaklaşımı ağır basmaktadır. Öte yandan, pazarın rekabet gücünü korumak için, yeterli sayıda oyuncunun son kullanıcıların talep ettiği çoklu hizmet paketleri sunabilme yeteneğine sahip olması önemlidir. Alternatif işletmeciler tarafından zorunlu erişim ürünlerinin elde edilmesi halinde yerleşik işletmecinin yanında, ilgili pazarda son kullanıcılar tarafından talep edilen paket ürünler sunulabilecektir. Buna göre perakende pazarlarda rekabet sorunlarının çözülmesi için öncelikle toptan pazara getirilecek yükümlülüklerin kullanılması ideal olandır. Yani, ilgili perakende pazarda getirilen yükümlülükler olmaksızın da toptan pazarda getirilen yükümlülüklerle perakende pazarda alternatif işletmecilerin pazara girişleri ve rekabet edebilmeleri sağlanabiliyorsa, perakende pazarda düzenleyici yükümlülüklerin getirilmesine gerek olmadığı varsayılmaktadır. İlk defa, 16.12.2009 tarihli ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı kapsamında ilgili pazarda EPG’ye sahip işletmeci olarak tespit edilen Türk Telekom’a THK yükümlülüğü getirilmiştir. 27.07.2011 tarihli ve 2011/DK-07/394 sayılı 31 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman Kurul Kararı ile esasında bir erişim hizmeti olan THK hizmetine ilişkin koşulların ortaya konulmasını teminen, Türk Telekom tarafından hazırlanan ve Kurumumuz onayına sunulan Referans Toptan Hat Kiralama Teklifi Kurumumuzca ilgili mevzuat çerçevesinde değerlendirilmiş ve kamuoyu görüşlerinin alınması sonrasında, Türk Telekom Referans Arabağlantı Teklifi’nin (RAT) eki olacak şekilde nihâi haline getirilmiş ve 01.02.2012 tarihi itibariyle THK hizmeti STH işletmecilerine sunulabilir hale gelmiştir. Daha önce sabit telefon şebekesine erişim pazarında ele alınan THK yükümlülüğü, 26.03.2014 tarihli ve 2014/DK- SRD/172 sayılı Kurul Kararı ile Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarında EPG’ye sahip işletmeci olduğuna karar verilen Türk Telekom’a ek bir yükümlülük olarak getirilmiştir. 08.05.2017 tarihli ve 2017/DK-SRD/152 sayılı Kurul Kararı ile onaylanarak yürürlüğe giren Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı nihai dokümanında THK hizmeti düzenlenmeye devam edilmiştir. Sabit telefon şebekesine erişim hizmeti, son kullanıcının ikametgâhına Türk Telekom tarafından yeni bir erişim hattının kurulması ve/veya var olan erişim hattının toptan seviyede paylaşıma açılması (YAPA) suretiyle de gerçekleşebilmektedir. Göreceli olarak daha düşük maliyetli olan mevcut erişim şebekesinin paylaşıma açılarak var olan bir erişim hattı üzerinden hizmet sunulması yönteminin ise ülkemizde gerçekleşen kullanıcı sayısı göz önüne alındığında, hâlihazırda çeşitli gerekçelerle yaygın olarak tercih edilmediği görülmektedir. Mart 2020 itibariyle tam ve paylaşımlı erişim yöntemleri kullanılarak hizmet sunulan kullanıcı sayısı 55.945’tir. Sonuç itibariyle, STH işletmecileri tarafından TS, TÖS, THK ve YAPA yöntemleri kullanılarak son kullanıcılara Türk Telekom tarafından sunulan hizmetlere ikame olabilecek hizmetler verilebilmekte olup; bu yöntemler toptan seviyede geçerlidir ve hâlihazırda Kurumumuz tarafından düzenlenmekte olan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı kapsamında ele alınmaktadır. Bu minvalde, toptan mahiyette bir yükümlülüğün perakende pazarda ayrıca ele alınmasına gerek olmadığı değerlendirilmektedir. Diğer taraftan ikinci kriterin değerlendirilmesi aşamasında gerek mobil piyasalarından gerek genişbant ses piyasalarından gelen rekabetçi baskıların incelenmesi gerekmektedir. Ülkemizde, diğer ülkelere de benzer şekilde, özellikle 3G mobil hizmetler sonrası teknolojik gelişmeler, mobil genişbant kullanımının yaygınlaşması ve cep telefonlarının sağladığı 32 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman mobilitenin de etkisiyle birlikte zaman içerisinde mobil iletişim daha çok tercih edilir hale gelmiş ve sabit ses trafiğinde son beş yılda %43 seviyesinde azalma yaşanmıştır (Şekil 5). Şekil 5: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Trafik Hacimleri (milyon dk)16 Kaynak: BTK Abone sayılarının gelişimine bakıldığında ise, mobil aboneliklerde istikrarlı bir artışın yaşandığı, son beş yılda abone sayısının %10 oranında artarak 82,8 milyona ulaştığı; sabit abone sayısında ise 11 milyon civarında seyreden dalgalanmaların söz konusu olduğu, 2016 yılından sonra küçük çaplı toparlanmanın yaşanarak 2019 yılı itibariyle abone sayısının 11,5 milyon seviyesinde gerçekleştiği görülmektedir. (Şekil 6) Şekil 6: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Abone Sayıları (milyon adet)17 Kaynak: BTK Dolayısıyla, mobil hizmetlerdeki gelişmelerin abone sayısından ziyade, daha çok perakende seviyedeki sabit ses trafiği üzerinde etkili olduğu söylenebilmektedir. Başka bir ifadeyle, sabit ses trafiğinin bir oranda mobil trafiğe kaydığı, sabit abone sayısında ise bu anlamda benzer bir gelişmenin yaşanmadığı değerlendirilmektedir. 16 Sabit trafik hacmi, Türk Telekom ile STH işletmecileri tarafından yaratılan trafikten oluşmaktadır. 17 Sabit abone sayısı, Türk Telekom ile STH işletmecilerinin abone sayılarının toplamından oluşmaktadır. 33 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman Sabit Telefon Şebekesine Erişim Piyasasına konu hizmetler, geleneksel olarak bakır kablo üzerinden ses ve (darbant) veri sunumu şeklinde gerçekleştirilmektedir. Darbant internet hizmetine ilişkin olarak, dial-up (Çevirmeli İnternet Bağlantısı) erişim hizmetini kullanabilmek için gerekli olan TT RAS (Remote Access Service) erişim altyapısının hızlı bir şekilde xDSL’e kayması ile birlikte son yıllarda söz konusu altyapıya ilişkin işletmeci taleplerinin kalmaması gerekçesiyle yapılan başvuru neticesinde Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurulunun 01.03.2018 tarihli ve 2018/DK-YED/60 sayılı Kurul Kararıyla, Türk Telekom tarafından toptan seviyede sunulan dial-up erişim hizmeti sunumu ve tarifesinden kaynaklanan hak ve yükümlülüklerine ilişkin ilgili mevzuat hükümleri saklı kalmak kaydı ile toptan seviyede sunulan bu hizmetin sonlandırılmasına izin verilmiştir. Bu kapsamda, hâlihazırda pazarda faaliyet gösteren ilgili işletmeciler nezdinde dial-up hizmetlere ilişkin toptan veya perakende bir hizmetin sunulmadığı bilinmektedir. Bu gelişmelere paralel olarak, ses hizmetlerine erişimde de giderek artan oranda IP’ye dayalı yöntemler kullanılmaktadır. Bu yöntemlerin artmasıyla birlikte hem yönetilen hem de yönetilmeyen VoIP hizmetlerinin giderek daha fazla tercih edildiği gözlenmektedir. Genel olarak VoIP hizmetleri darbant olarak nitelendirilebilecek geleneksel kamu anahtarlamalı telefon şebekesi (PSTN) yerine genişbant internet bağlantısını kullanmaktadır. IP’ye dayalı bir sistemi kullandığından, VoIP hizmetleri veri iletimi esasına dayanmaktadır. Bu nedenle kullanıcıların internet bağlantısına ihtiyacı bulunmaktadır. Dünyadaki gelişmelere benzer şekilde, VoIP teknolojisine bağlı çözümler daha da önemli hale gelmiştir. Kurumumuz tarafından yayımlanan 08.05.2017 tarihli ve 2017/DK-SRD/152 sayılı Kurul Kararı ile VoIP erişim, Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı’nda ilgili ürün pazarı içerisinde değerlendirilmiştir. Bu kapsamda, STH işletmecileri tarafından sağlanan IP temelli ses hizmetlerinin sabit ses/telefon hizmetleri pazarında yarattığı rekabetçi baskının arttığı görülmektedir. Kullanıcıların internet tabanlı hizmetlere yönelmeleriyle, Şekil 7’den görüleceği üzere VoIP hizmetlerinin sabit şebekeden başlatılan çağrılar içerisindeki payı 2017 yılı birinci çeyreği itibariyle %23,7 düzeylerindeyken 2020 yılının üçüncü çeyreğinde %36,2 seviyelerine ulaşmıştır. Aynı dönemde Türk Telekom’un toplam sabit ses trafiği içerisindeki payı ise %66,3 seviyesinden %54,0 seviyesine gerilemiştir. 34 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman Şekil 7: PSTN ve VoIP Trafik Gelişimi Kaynak: BTK Ayrıca, Şekil 8’den görüleceği üzere, toplam STH trafiği içerisindeki VoIP hizmetler ile başlatılan çağrıların önemli bir yeri bulunmaktadır. Buna göre, 2017 yılı birinci çeyreği itibariyle toplam STH’ trafiği içerisindeki VoIP hizmetler ile başlatılan çağrıların payı %70,4 iken 2020 üçüncü çeyreği itibariyle bu oran %78,6 olarak gerçekleşmiştir. Şekil 8: STH İşletmecilerinin Toplam Trafiği İçerisinde VoIP Trafiği (adet ve %) Kaynak: BTK Tablo 4 ve Tablo 5’e bakıldığında STH işletmecilerinin VoIP abone sayılarına da yer verilerek, sabit ses pazarındaki toplam abone sayısı ve pazar payları incelenmektedir. Söz konusu tablolardan da görüleceği üzere, 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle STH işletmecilerinin VoIP abonelikleri 1.513.681’e ulaşmış olup, bu rakam toplam sabit abone sayısının yaklaşık olarak %12’sine tekabül etmektedir. Başka bir ifadeyle, Türkiye genelinde sabit abonelerin %12’sine VoIP üzerinden sabit ses arama hizmeti sunulmaktadır. VoIP aboneler de dâhil edildiğinde, STH’ların sabit ses pazarındaki payı, VoIP hariç abone sayısına kıyasla, yaklaşık 35 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman olarak %53’ten yaklaşık %59’a yükselmektedir. Türk Telekom’un payı ise toplamda yaklaşık %41 seviyesindedir. Tablo 4: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un Toplam Abone Sayıları (VoIP Dahil) 18 STH’ların Toplam Abone Sayısı Dönem VoIP Abone Sayısı STH Türk Telekom 2017-2 1.079.326 3.480.011 7.416.529 2017-4 1.348.237 4.212.756 7.028.171 2018-2 1.365.185 4.790.023 6.636.434 2018-4 1.281.814 5.294.658 6.274.947 2019-2 1.188.460 5.595.973 5.816.631 2019-4 1.147.931 5.993.605 5.484.185 2020-1 1.301.884 6.367.985 5.296.103 2020-2 1.460.803 6.865.737 5.172.252 2020-3 1.513.681 7.209.040 5.040.330 Kaynak: BTK Tablo 5: Türk Telekom ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları ( VoIP dahil) Toplam (%) Dönem VoIP% (topl. VoIP % (STH abone Türk Telekom STH abone içinde) içinde) 2017-2 68,06% 31,94% 9,91% 31,01% 2017-4 62,52% 37,48% 11,99% 32% 2018-2 58,08% 41,92% 11,95% 28,50% 2018-4 54,24% 45,76% 11,08% 24,21% 2019-2 50,97% 49,03% 10,41% 21,23% 2019-4 47,78% 52,22% 10,00% 19,15% 2020-1 45,41% 54,59% 11,16% 20,44% 2020-2 42,97% 57,03% 12,13% 21,27% 2020-3 41,15% 58,85% 12,36% 21% Kaynak: BTK 18 İşbu dokümanda STH işletmecileri arasında Türk Telekom’un iştiraki olan TTNet yer almaktadır. Ayriyeten, kablo şebekesi üzerinden sunulan arama hizmetinin yönetilebilen VoIP kapsamında değerlendirilmesi ve bunun da bir nev’i sabit telefon hizmeti olması nedeniyle VoIP aboneliklere ilişkin olarak yer verilen trafik dahil tüm STH verileri içerisinde Türksat verileri de yer almaktadır. 36 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman Şekil 8, Tablo 4 ve Tablo 5 birlikte değerlendirildiğinde; 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle, STH abonelerinin yaklaşık %21’ini, toplam sabit abonelerin ise %12’sini teşkil eden VoIP abonelerinin yarattığı trafiğin kendi toplam STH trafiği içerisindeki payının %78,6 olduğu; başka bir ifadeyle STH işletmecilerinin, sahip olduğu VoIP aboneliklerinin %21 ile sınırlı olmakla birlikte, trafiğinin yaklaşık olarak %80’e varan bir oranda VoIP temelli olduğu söylenebilecektir. Yıllar içerisinde Türk Telekom’un sabit hat abonelikleri giderek azalırken buna karşın, STH işletmecilerinin sabit hat abonelikleri artış göstermiştir. 2016 yılı ikinci çeyreğinde pazardaki sabit hat abonelerinin %75’ine sahip olan Türk Telekom, 2017 yılı dördüncü çeyreğinde %63’üne, 2019 dördüncü çeyreğinde ise %48’ine sahiptir. 2020 yılı üçüncü çeyreği itibariyle VoIP hizmetler dâhil sabit abonelerinin yaklaşık %41’inin Türk Telekom’dan, %59’unun ise STH işletmecilerinden hizmet aldığı görülmektedir. Ayrıca, genişbant hizmetlere ilişkin olarak 31.12.2019 tarihli ve 2019/DK-SRD/338 sayılı Kurul Kararı ile “2019.EU2014M3.3 Referans Numaralı Toptan Sabit Yerel ve Merkezi Erişim Pazarları Analizi Nihai Dokümanı'nın onaylanmasına” karar verilmiştir. Anılan pazar analizi neticesinde, Türk Telekom toptan sabit yerel ve merkezi erişim pazarlarında EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenerek muhtelif yükümlülüklere tabi kılınmıştır. Söz konusu yükümlülükler çerçevesinde, genişbant hizmet pazarında kısa ve orta vadede olumlu gelişmelerin yaşanacağı, böylece alternatif işletmecilerin sabit ses hizmetlerinde daha büyük oranda pay alacakları beklenmektedir. İşbu pazara yönelik olarak ikinci kriter kapsamında pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenip beklenmediğine ilişkin değerlendirmede bu rekabetçi yapının oluşmasına dayanak teşkil edebilecek düzenlemelerin varlığı önemli bir etken olarak karşımıza çıkmaktadır. Yukarıda yer verilen açıklama ve veriler çerçevesinde özetle, perakende düzeydeki sabit telefon şebekesine erişim piyasasıyla ilişkili görülebilecek olan sabit şebekede çağrı başlatma ve toptan sabit yerel ve merkezi erişim pazarlarında toptan düzeyde getirilmiş bulunan yükümlülükler ile sair etkenler çerçevesinde işbu pazarın belirli bir dönemde rekabetçi dengeye yönelebileceği değerlendirilmektedir. Bu nedenle söz konusu pazarda, öncül düzenleme yapılabilmesi için gerekli olan üç kriterden biri olarak ikinci kriterin karşılanamadığı görülmektedir. Bu pazarda düzenleme yapılabilmesi için 37 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman üç kriterin de bir arada bulunması gerektiğinden, son kriterin değerlendirilmesine mutlak olarak gerek olmamakla birlikte, aşağıda ele alınmaktadır. Üçüncü Kriter Üçlü kriter testinin son kriteri olarak “rekabet kurallarının tek başına uygulanmasının pazar yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” ölçütü değerlendirilmektedir. Bu kriter bağlamında, piyasa başarısızlıklarının giderilmesinde rekabet hukukunun yeterli olup olmadığı incelenmektedir. Bu kapsamda rekabet karşıtı davranışların odaklandığı noktalar, bu noktaların belirlenmesinin zorluk derecesi, bu davranışların telafisi imkânsız zararlara neden olup olmadığı ve uzun dönemde etkin rekabetin sağlanması için düzenleyici müdahalelerin gerekip gerekmediği analiz edilmektedir. Avrupa Komisyonu’nun 2014/710/EU sayılı Tavsiye Kararında, yaygın ve belli bir süre içerisinde tekrarlanabilen pazar başarısızlıkları ve rekabet karşıtı davranışlara karşı “rekabet hukukuna göre yapılan ardıl (ex-post) müdahale maliyetlerinin yüksek; söz konusu davranışların fazla sıklıkta tekrarlanabiliyor olmasının öncül müdahaleyi ise kaçınılmaz kılacağı” ifade edilmekte19 ve böyle durumlarda öncül düzenlemelerin, rekabet hukukuna uygun bir tamamlayıcı niteliği haiz olduğu düşünülmektedir. Öte yandan, rekabete aykırı davranışların yaygınlığının ve tekrarlanabilme sıklığının düşük düzeyde olduğu durumlarda, rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar başarısızlıklarıyla mücadelede yeterli görülebileceği savunulmaktadır20. ERG (BEREC)’nin üçlü kriter testine ilişkin bir raporunda, düzenlemeye tabi olması düşünülen pazarlarda sadece rekabet hukuku kurallarının uygulanması ile dikey bütünleşik yapıda faaliyet gösteren yerleşik işletmecilerin yapacağı aşırı fiyatlandırma, fiyat ayrımcılığı, yıkıcı fiyatlama, çapraz sübvansiyon gibi rekabete aykırı fiyatlama politikalarının engellenebileceği belirtilmekle birlikte EPG’ye sahip işletmeci veya işletmecilerin sunacakları hizmet ile ilgili olarak yapılabilecek ayrımcılığa ilişkin bazı endişelerden de bahsedilmektedir. Bu kriterin değerlendirilmesi aşamasında başlıca bazı ögelerin incelenmesi yarar sağlayabilir. Bu unsurlardan biri rekabetçi olmayan davranışların genellenme derecesidir. Bu derece 19 2014/710/EU sayılı Tavsiye Kararı. 20 ERG (08) 21, s. 14-15. 38 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman belirlenirken; bir piyasa başarısızlığının sık ve/veya zamanında müdahaleye ihtiyacının olup olmadığı veya bir elektronik haberleşme hizmetinin sağlanmasını (örneğin erişim koşulları, fiyatlandırma gibi açısından) içeren mekanizmaların kurulmasının gerekli olup olmadığı hususlarına dikkat edilir ve böyle durumların varlığı halinde öncül düzenlemeler daha verimli kabul edilebilir. İlaveten, rekabete aykırı davranışların ele alınmasındaki zorluk derecesi de bir başka parametredir. Buna göre rekabet hukuku, rekabete aykırı davranışların ele alınmasında zorluklarla karşı karşıya kalmıyorsa ve bu tür uygulamaların ispatında zorluk yaşanmıyorsa rekabet hukuku düzenlemelerinin yeterli olabileceği söylenebilecektir. Rekabete aykırı davranış nedeniyle ilgili veya ilişkili pazarlarda onarılamaz bir hasar mevcut olacak mıdır sorusuna verilecek yanıt da bir diğer unsurdur. Son olarak, uzun vadede etkin rekabetin gelişmesini sağlamak için düzenleyici müdahalenin zaruret arz etmemesi unsurunun da gözetilmesi faydalıdır. Yapılan bu açıklamalar ışığında, işbu pazara yönelik oluşabilecek pazar aksaklıklarının hangi rekabet hukuku kuralları ile ele alınabileceğinin tartışılması gerekmektedir. Öncelikle ifade etmek gerekirse, aşırı fiyatlandırma, fiyat ayrımcılığı, yıkıcı fiyatlama, çapraz sübvansiyon gibi rekabete aykırı tutum ve uygulamaların, ardıl mahiyetteki rekabet hukuku düzenlemeleri ve incelemeleri ile doğrudan adreslenebilir ve giderilebilir mahiyette olduğu değerlendirilmektedir. Diğer yandan elektronik haberleşme mevzuatı kapsamında toptan pazarlarda uygulanan öncül yükümlülüklerin, rekabet hukukuna yönelik tamamlayıcılığının dikkate alınmasının önem arz ettiği değerlendirilmektedir. Bu noktada, tarife kontrolüne tabi olma yükümlülüğünün özel bir türü olan fiyat sıkıştırmasına yönelik yükümlülüğe ayrıca değinilmelidir. Bu yükümlülük kısaca, rakip işletmecilere yaşanılabilir (rekabet etmeye elverişli) bir alan kalmasını teminen EPG’ye sahip işletmecinin toptan ve perakende ücretleri arasında marj bırakılmasını ve alternatif tarifelerin ortaya çıkmasını sağlamaya yönelik bir yükümlülüktür. Daha açık bir ifadeyle fiyat sıkıştırması, üst (ilgili toptan, upstream) pazarda EPG’ye sahip olan ve rakiplerine toptan seviyede ürün/hizmet sağlayan dikey bütünleşik bir işletmecinin söz konusu toptan ürün/hizmetlerin veya perakende pazarda sunduğu ilgili ürün/hizmetlerin fiyatlarını rakiplerinin kâr edemeyeceği şekilde belirlemesi durumunu ifade etmektedir. Toptan ve ilişkili perakende fiyatlar arasındaki farkın alt (ilgili perakende, downstream) pazarda faaliyet yürüten etkin bir işletmeciye pozitif kâr marjı bırakmaması, söz konusu işletmecilerin dikey bütünleşik (EPG sahibi) işletmecinin perakende tarifelerini ekonomik olarak tekrar edememesi durumuna 39 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman karşılık gelmektedir. Bu yükümlülüğü sağlamaya dönük getirilen fiyat sıkıştırması testi ise EPG’ye sahip işletmecinin sunduğu belirli bir perakende ürün/hizmet ya da ürün/hizmet gruplarının fiyatının, o hizmetin (alternatif işletmecilerce kârlı bir biçimde) sunulması için gerekli olan bütün maliyetlerin toplamından büyük olduğunun belirlenmesi için yapılmaktadır. EHK’nin “Tarifelerin Düzenlemesi” başlıklı 13 üncü maddesinin ikinci fıkrasının (c) bendine göre işletmecinin ilgili pazarda etkin piyasa gücüne sahip olduğunun belirlenmesi halinde; Kurum, fiyat sıkıştırması, yıkıcı fiyatlandırma gibi rekabeti engelleyici tarifelerin önlenmesi için gerekli düzenlemeleri yapar ve uygulamaları denetler. Bu itibarla fiyat sıkıştırması yükümlülüğü, ilk olarak, 01/07/2014 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere 26/03/2014 tarihli ve 172 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan ilişkili toptan pazar olan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazar Analizi dokümanına eklenmiştir. Kapsam ve uygulama esasları 09.02.2021 tarihli ve 2021/DK-SRD/36 sayılı Kurul Kararı ile güncellenen ‘Fiyat Sıkıştırmasının Tespitine, Önlenmesine ve Giderilmesine İlişkin Usul ve Esaslar’ çerçevesinde yapılan değerlendirmelerde, fiyat sıkıştırması yükümlülüğüne tabi tutulan EPG’ye sahip işletmeci ve/veya bu işletmecinin dikey ilişkili bir pazarda aynı kontrol yapısı içinde faaliyet gösteren ortağı, iştiraki veya ortaklığının toptan ve perakende tarifelerinin fiyat sıkıştırması içermesinin önlenmesi amaçlanmaktadır. Bu noktada, toptan seviyede getirilen fiyat sıkıştırması yükümlülüğünün uygulanması esnasında, perakende pazardaki tarifelerin de ele alınarak dolaylı yönden gözetimi mümkün hale gelmiş olacaktır. Rekabet hukukuna yönelik diğer tamamlayıcı öncül düzenlemeler olarak, yine ilişkili toptan pazarda getirilen özellikle toptan hat kiralama ve taşıyıcı seçimi, taşıyıcı ön seçimi dahil erişim ve arabağlantı, ayrım gözetmeme ve şeffaflık yükümlülükleri sayılabilecektir. Netice itibariyle, toptan düzeydeki ilgili diğer pazarlarda sayılan yükümlülüklerin perakende düzeydeki sabit erişim hizmetlerinin alternatif işletmeciler tarafından da sunulabilmesine imkân tanıdığı ve fiyat sıkıştırması yükümlülüğü başta olmak üzere toptan seviyede getirilen diğer yükümlülüklerin, gerekli görüldüğü durumlarda rekabet hukukunun bu pazara yönelik (ardıl) düzenleme ve uygulamaları ile birlikte kullanılabileceği düşünülmektedir. Başka bir ifadeyle, ilişkili toptan pazarda getirilen yukarıda sayılan öncül düzenlemeler göz önünde bulundurulduğunda, işbu perakende pazarda söz konusu olabilecek rekabete aykırı davranışların önlenmesinde esas olarak ardıl rekabet hukuku kurallarının uygulanmasının yeterli olacağı değerlendirilmektedir. Buna göre, esasen işbu perakende pazarda doğabilecek 40 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman pazar aksaklıklarına ilişkin rekabet hukuku kapsamında gerekli müdahalelerde bulunulabileceği ve bu konudaki yasal mevzuatın yeterli ve etkin olduğu öngörülmektedir. Açıklanan nedenlerle bu kriterin de sağlanmadığı değerlendirilmektedir. Soru 7: Sabit telefon şebekesine erişim hizmetlerine ilişkin yapılan üçlü kriter testine yönelik açıklamalar kapsamında düzenleme gereksiniminin sağlanmadığı yönündeki değerlendirmelere katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeli bir biçimde açıklayınız. Soru 7’ye ilişkin görüşler: Vodafone Net tarafından Kurumumuz değerlendirmelerine iştirak edilmektedir. Rekabet Kurumu tarafından, regülasyonun temel amacının pazarları rekabete hazırlamak olduğu dikkate alındığında, pazarın belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmesinin, hâlihazırda münhasıran rekabet hukuku araçlarıyla düzenlenebilecek olgunluğa erişmesi ve böylelikle EHK’da öngörülen gelişimin sağlanmış olmasının, rekabetçi bakış açısıyla memnuniyet verici oluğu; bununla birlikte, ilgili pazar analizinde, Sabit Telefon Şebekesine Erişim Hizmetlerine ilişkin yapılan üçlü kriter testi çerçevesinde yerleşik işletmeci Türk Telekom’un ülke çapına yayılmış altyapısının tekrarlanmasının zorluğuna işaret edilerek piyasaya giriş önünde yüksek ve geçici olmayan engellerin bulunduğuna ancak gelinen noktada ilgili pazarın kendiliğinden rekabetçi ortama yönelme kabiliyeti kazandığına kanaat getirilerek Sabit Telefon Şebekesine Erişim Hizmetleri Pazarının deregüle edilmesine karar verildiği; pazarın kendiliğinden rekabetçi bir yapıya kavuşacağı beklentisinde ise temel olarak, abone sayılarına dayalı olarak alternatif işletmecilerin pazar payının arttığına, alternatif işletmecilerin son kullanıcıya erişim hizmeti sunmasında alternatif yöntemlerin (THK gibi) yaygınlık kazandığına ve bu yöntemlere ilişkin toptan seviyede Türk Telekom’un erişim yükümlülüğünün bulunduğu tespitinin etkili olduğunun görüldüğü ifade edilmiştir. Ayrıca pazarın deregüle edilmesi kararında önemli bir etken olan pazar payı analizine bakıldığında ise, Türk Telekom ve alternatif işletmecilerin abone sayısı gelişiminin incelendiği veride, Türk Telekom’un iştiraki olan TTNet’in de alternatif STH işletmecileri arasında yer 41 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman aldığı; bazı Rekabet Kurulu kararlarında da ifade edildiği üzere, Türk Telekom ve TTNET’in aynı ekonomik bütünlük içerisinde yer alan şirketler olduğu; bu nedenle, alternatif işletmecilerin pazar payı hesaplanırken TTNET verilerinin ayrıştırılması, başka bir deyişle TTNET’in ilgili pazardan elde ettiği pazar payının Türk Telekom’un pazar payına eklenmesi gerektiği; aksi takdirde, “alternatif” işletmecilerin bu pazardan aldıkları payı gösterir verilerin yanıltıcı olacağı, bu bağlamda ilgili pazar paylarına dayanarak yapılacak “piyasanın kendiliğinden dengeye gelip gelmeyeceğine” ilişkin analize de gölge düşüreceği değerlendirmelerinde bulunulmuştur. Turkcell Superonline tarafından ise; sabit telefon şebekesine erişim hizmetleri pazarına giriş önünde, yerleşik işletmeci ile alternatif işletmeciler arasındaki asimetrik koşullardan kaynaklanan maliyet dezavantajları, büyük ölçek ve kapsam ekonomileri, yüksek başlangıç maliyetleri, yetkilendirme koşulları gibi yüksek ve geçici olmayan, finansal, hukuksal ve idari engeller bulunduğu; pazara girişte ciddi yapısal engellerin bulunduğu Avrupa Komisyonu’nun 9 Ekim 2014 tarih ve 2014/710/EU sayılı Tavsiye Kararında da tespit edilmekte olduğu; üçlü kriter testinin 2 nci koşulu olan “İlgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmemesi” hususunun incelenmesi kapsamında, pazarın bugüne kadar rekabetçi yapıya kavuşmama sebeplerinin ve pazarın kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşması sonucunu doğuracak pazar dinamiklerinin mevcut olup olmadığının değerlendirilmesinin gerektiği; taslak pazar analizi dokümanında yer verilen tüm grafiklerde TT-STH karşılaştırmasının yapıldığı ancak STH’lerin işletmeci bazında kırılımına yer verilmediği; bu kapsamda, STH verilerine TTNet firmasının da dahil edildiğinin anlaşıldığı; TTNet ile Türk Telekom’un dikey bütünleşik yapı içinde oldukları göz önünde bulundurulduğunda, grafiklerdeki TTNet’e ait verilerin STH verilerinden çıkarılarak Türk Telekom verilerine dahil edilmesi gerektiği; bu düzeltmenin yapılması halinde, mevcut durumda pazar paylarının olduğundan daha da fazla olarak STH işletmecileri aleyhine oluştuğu; bu şekilde bir analiz yapıldığında, özellikle Türk Telekom’un abone pazar payının STH işletmecileri toplamına göreceli olarak yaklaştığı, %40-50 bandındaki değerler itibarı ile sanki dengeli bir pazar payı dağılımı varmış gibi bir görüntü arz etmesi sebebiyle yanıltıcı olduğunun düşünüldüğü; Kurumumuzun yayımladığı 2020 yılı dördüncü çeyrek Pazar verileri raporunda Türk Telekom’un sabit telefon hizmetleri gelir bazında %80’lik bir paya sahip olduğu; ancak STH’lerin %20’lik pazar payının içinde Türk Telekom iştiraki TTNet firması da bulunduğundan aslında Türk Telekom’un pazar payının %80’in üzerinde olduğu; bu durumun öncül düzenleme bulunmasına rağmen etkin rekabetin tesis edilemediğinin göstergesi olduğu; 42 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman taslak pazar analizinin 33 üncü sayfasında yer verilen ifadelerden anlaşıldığı kadarıyla, toptan seviyede Kurumumuzca getirilmiş birtakım düzenlemelerin varlığının Kurumumuz için pazarın kendiliğinden rekabete kavuşması için yeterli koşullar olarak değerlendirildiği; her ne kadar sabit genişbant pazarına ilişkin bahse konu düzenlemelerin, 2019 yılı sonunda ilgili pazar analiziyle getirilmiş olsa da halen uygulamaya geçmediği; dolayısıyla henüz uygulanmaya başlamayan, pazarda ne zaman ve ne şekilde uygulanacağı bugünden öngörülemeyen ve yükümlülüklerin getirildiği pazardaki rekabete dahi henüz hiçbir şekilde katkı sağlamamış düzenlemelere atıfta bulunularak, başka bir pazarın kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağı yönünde görüş bildirilmesi ve pazarın düzenleme kapsamından çıkarılması Şirketlerince makul görünmediği; ne var ki, sabit arama pazarında Türk Telekom’un fiili tekel konumunun halihazırda çok uzunca bir süredir hem toptan hem de perakende seviyede düzenlemelerin varlığına rağmen ortaya çıktığı ve devam etmekte olduğu ve bu değerlendirmeler kapsamında, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşamayacağı değerlendirildiğinden üçlü kriter testinin 2 nci koşulunun da sağlandığı düşünüldüğü ifade edilmiştir. Turkcell Superonline tarafından üçüncü kritere ilişkin olarak; sabit pazarda var olan yapısal rekabet sorunlarına ilişkin olarak yukarıda izah edilen hususlara dayanarak üçlü kriter testinin ilk iki koşulunun birlikte sağlandığı ve bu kapsamda oluşabilecek pazar aksaklıklarının giderilmesine yönelik ex-post (ardıl) rekabet kurallarının tek başına yeterli olamayacağı değerlendirmesinde bulunarak; pazar aksaklıklarından kaynaklanan problemlerin giderilmesine yönelik olarak müdahalelerin zamanında ve gecikmeksizin yapılmasının vazgeçilmez olduğu durumlarda rekabet hukuku kurallarının tek başına yetersiz kalacağı; 3 üncü kriter olan “rekabet kurallarının tek başına uygulanmasının pazar yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” koşulunun da sağlandığının düşünüldüğü ifade edilmiştir. Ayrıca, öncül düzenlemelerin yapılmadığı bir ortamda Türk Telekom’un,  Dikey bütünleşik yapısı nedeniyle aboneleri arasında ayrım gözetebileceği;  Şeffaflık yükümlülüğü olmadığı için işletmecilerin birbirinden habersiz kampanya ve tarifeler önerebileceği;  İşletmecilerin toptan maliyetinin dahi altında tarifeler yayımlayarak fiyat sıkıştırma uygulaması yapabileceği; bu durumun, ses ihalelerinde alternatif işletmecileri dışlayacak perakende tarifeler oluşmasına neden olacağı; 43 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman  Rekabet kuralları ise bu olası rekabet ihlallerine yeterince hızlı cevap veremeyeceği için pazarda telafisi güç rekabet aksaklıkları oluşabileceği; ifade edilerek; Türk Telekom’un EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenerek, getirilen yükümlülüklerin uygulanmasına devam edilmesi gerektiği ifade edilmiştir. Telkoder ve Millenicom tarafından ise; Kurumumuz tarafından hazırlanmış olan pazar analizi çalışmalarında ve süreçlerinde pazar analizi raporları içerisinde yapılan alıntılar ve referanslardan da anlaşıldığı şekilde AB mevzuatının esas alındığının görüldüğü; bu çerçevede görüşlerinin yine AB mevzuatı ile ülkemiz koşullarının birlikte değerlendirilmesi sonucunda oluşturulduğu (2014/710/EU sayılı 9 Ekim 2014 sayılı Avrupa Komisyonu Tavsiye Kararı (Elektronik Haberleşme Sektöründe Öncül Düzenlemeye Tabi İlgili Ürün ve Hizmet Piyasaları Konulu Tavsiye Kararı), 18.12.2020 tarihli Avrupa Komisyonu Tavsiye Kararı (Elektronik Haberleşme Sektöründe Öncül Düzenlemeye Tabi İlgili Ürün ve Hizmet Piyasaları Konulu Tavsiye Kararı); bu çerçevede ilk kriter olan “Pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan engel veya engellerin olması” koşulunun; ülkemizde bazı hukuksal ve düzenleyici engeller bulunması sebebiyle karşılandığı; yani pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan engel veya engellerin bulunduğu ifade edilmektedir. İkinci kritere yönelik olarak ise; ilgili kriterin Tavsiye Karar’da da belirtildiği şekilde, belirli bir zaman dilimi içerisinde etkin rekabetçi yapıya yönelme eğiliminde bulunmayan pazarları kapsadığı; 3’lü Kriter testinin ikinci kriterinde ilgili piyasada pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya yönelme eğiliminde olup olmadığının incelendiği; sabit telefon şebekesine erişim için alternatif erişim yöntemlerinin hâlihazırda gelişmemesi ile sabit erişim hizmetine ilişkin arz ikamesi olanaklarının sınırlı oluşu, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşmasını engellediği; bu sebeple bu başlık altında pazarın bugüne kadar rekabetçi yapıya kavuşmama sebepleri ile gelecekte rekabetçi yapıya kavuşmasını engelleyecek pazar dinamiklerinin mutlaka incelenmesi gerektiği; Kurumumuz tarafından hazırlanan 2020 yılı 3. Çeyrek Pazar Verileri Raporu’nda olduğu gibi, işbu taslak Pazar analizi dokümanında pazar paylarına ilişkin değerlendirme yapılırken TTNET rakamlarının da alternatif işletmecilerin rakamlarına dâhil edildiği; ancak %100’ü yerleşik işletmeci olan Türk Telekom’a ait ve Rekabet Kurumu tarafından da “ekonomik bütünlük” olarak görülen bir şirketin alternatif işletmecilerden mutlak suretle ayrıştırılması gerektiği; aksi halde yapılan rekabet değerlendirmesinin gerçekleri yansıtmayacağı; bu çerçevede, Türkiye’de ilgili pazardaki rekabet şartlarının incelenmesi sonucunda, serbestleşme sürecinin başlangıcından itibaren geçen yaklaşık 20 yılın sonunda alternatif işletmecilerin elektronik haberleşme sektöründe 44 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman toplam pazar payının ancak %15’ler seviyesine gelebildiği; Kurumumuz 2020 yılı 4. Çeyrek Pazar Verileri Raporu’nda yer alan STH-TT Telefon Hizmetleri Gelirlerine Göre Pazar Payları grafiğinden görüleceği üzere, tamamı Türk Telekom’a ait olan TTNet’in verilerinin de dâhil olduğu STH işletmecilerinin pazar payının %20 olarak tespit edildiği; TTNet verilerinin çıkarılması sonucunda gerçek alternatif işletmecilerin pazar payının %15,04 olduğu; bu çerçevede alternatif işletmecilerin pazar paylarının ilgili pazarda rekabetin bulunmadığını açıkça göstermekte olduğu; rekabetin öncül düzenlemelerin bulunmasına rağmen tesis edilememiş olduğu; yaklaşık 20 yıl içerisinde ilgili pazarda gelinen %15’lik pazar payının da aynı zamanda belirli bir dönem içerisinde piyasanın etkin rekabet seviyesine ulaşma imkânının bulunmadığını gösterdiği; ilgili pazarda düzenlemelerin kaldırılması durumunun zaten gelişememekte olan rekabetin daha da gerilemesine, alternatif işletmecilerin pazar paylarının küçülmesine neden olacağı; bu veriler ışığında Türk Telekom’un sabit arama pazarında fiili tekel konumunda bulunduğu ve sabit arama pazarında rekabetin söz konusu olmadığının son derece aşikâr olduğu ifade edilmiştir. Bu durumda sabit erişim pazarında ne bireysel abonelikler ne de kurumsal abonelikler için herhangi bir rekabet baskısı olduğunun söylenmesinin mümkün olmadığı; herhangi bir öncül düzenleme yapılmaması durumunda kendiliğinden rekabetçi seviyelere ulaşabileceği düşünülememekte olduğu; bu değerlendirmeler ışığında, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya yönelme eğiliminde bulunmadığı değerlendirmelerinde bulunulmuştur. Telkoder ve Millenicom tarafından üçüncü kritere yönelik olarak ise; Tavsiye kararlarına göre, öncül düzenlemelerin, rekabet kurallarının piyasa başarısızlıklarını gidermeden yeterli olmadığı durumlarda tamamlayıcı bir rol üstlendiği; bu kapsamda, üçlü kriter testinin ilk iki koşulunun birlikte sağlanması durumunda oluşabilecek pazar aksaklıklarının giderilmesine yönelik ex- post (ardıl) rekabet kurallarının tek başına yeterli olamayacağının değerlendirilmesi gerektiği; pazar aksaklıklarından kaynaklanan etkinsizliklerin giderilmesine yönelik olarak müdahalelerin tam zamanında ve gecikmeksizin yapılmasının vazgeçilemez olduğu durumlarda rekabet hukuku kurallarının tek başına yetersiz kalacağı; bu kapsamda, sabit pazarda var olan yapısal rekabet sorunlarına ilişkin olarak yukarıda izah edilen hususlara dayanarak, “rekabet kurallarının tek başına uygulanmasının pazar yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” koşulunun da sağlandığı; bu değerlendirmeler doğrultusunda bireysel-kurumsal alt pazar ayrımına gidilmeksizin “Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı”nın tamamında öncül düzenlemelere ihtiyaç bulunduğu değerlendirmelerin bulunulmuştur. Ayrıca öncül düzenlemelerin yapılmadığı bir ortamda; Türk Telekom perakende pazarda erişim teklifini geri 45 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman çevirebileceği; aboneleri arasında ayrım gözetebileceği; şeffaflık yükümlülüğü olmadığı için Türk Telekom’un her aboneye ayrı teklifte bulunabileceği; abonelerine birbirinden habersiz kampanya ve tarifeler önerebileceği, rekabet hukukunun ise yapılan bu rekabet ihlallerine yeterli hızda cevap veremeyeceği; tüketici şikâyetlerinin artacağı; Türk Telekom’un işletmecilerin tarifelerinin kolaylıkla altında ve fiyat sıkıştırabilecek tarifeler yayınlayabileceği; bu tarifelerin şikâyeti sonrasında rekabet hukukunun sorunun çözümü için yeterli olmayacağı; Türk Telekom’un tarifelerindeki “sabit ücreti” olabildiğince yükseltip, İşletmeciye tahsisli numaraları da dışlayarak verdiği bedava dakikalı paketlerle Taşıyıcı Ön Seçimi ve Taşıyıcı Seçimi modelini tamamen bitirebileceği; ses ihalelerinde alternatif işletmecileri dışlayacak perakende tarifeler üretebileceği ve bu tarifeleri de tamamen kontrolsüz bir şekilde hazırlayacağı; ihalenin Türk Telekom tarafından alınması sonrasında itiraz süreçlerinde Rekabet Hukukunun rekabet ihlallerinin oluşmasında engelleyici olamayacağı; Türk Telekom’un çıkardığı tarifeler ile alternatif işletmecilerin THK basamağının üstündeki yatırım merdivenini tırmanmasına izin vermeyebileceği; İşletmecilerin yatırımlarını atıl hale getirebileceği; yapabileceği bir kampanya ile alternatif işletmecilerin tüm abonelerini kendine geçişini sağlayabileceği; Türk Telekom’un elindeki Taşıyıcı Ön Seçimi, Taşıyıcı Seçimi ve Toptan Hat Kiralama metotları ile İşletmeciden aldığı bilgileri pazarlama amaçlı kullanabileceği; alternatif işletmecilerden temin edilen bilgilerin Türk Telekom tarafından kullanılmamasının önüne geçilemeyeceği; rekabete ulaşmayan arama pazarının büyük yara alacağı; rekabet açısından geri dönülmez zararlar oluşacağı; TTNet’e herhangi bir fiyat sıkıştırması veya maliyet kontrolü yükümlülüğü getirilmediği takdirde Türk Telekom’un TTNet üzerinden istemiş olduğu rekabet ihlallerini herhangi bir yükümlülüğe tabi olmadan gerçekleştirebileceği sonuçların ortaya çıkacağı değerlendirilmelerinde bulunulmuştur. Telkoder ve Millenicom tarafından bu açıklamalara ek olarak; sabit şebekeye erişim hizmeti piyasasında Türk Telekom’un EPG olarak belirlenmesi ve Türk Telekom’a perakende tarifelerine ve kampanyalarına fiyat sıkıştırmasını engelleyecek yükümlülüğün getirilmesi taleplerinde bulunulmakta olup; aksi takdirde; belirli bir piyasadaki hâkimiyetin yaratmış olduğu finansal, teknolojik ve ticarî avantajlardan yararlanarak başka bir mal veya hizmet piyasasındaki rekabet koşullarını bozmayı amaçlayan eylemler içine girebilecek ortam oluşacağı ve Türk Telekom’un bir defaya mahsus yürürlükteki tüm tarifelerinin ve sonraki aylarda yeni duyurulacak tarifelerin yürürlüğe girmeden önce 15 gün öncesinde fiyat 46 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman sıkıştırmaya ilişkin sonuçlarının Türk Telekom’un web sayfasında aylık olarak yayınlanmasına ilişkin yükümlülüğün getirilmesi talep edilmektedir. Sonuç olarak; ilgili pazarda %85 pazar payına sahip olan Türk Telekom’un Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarında EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenmesi ve ilgili yükümlülüklerin uygulanmaya devam etmesi gerektiği ifade edilmiştir. Soru 7’ye ilişkin Kurumumuz değerlendirmeleri: Rekabet Kurumu’nun TTNet’in ilgili pazardan elde ettiği pazar payının Türk Telekom’un pazar payına eklenmesi gerektiği görüşüne ilişkin olarak; işbu pazar analizi dokümanı ile birlikte kamuoyu görüşüne açılan ve işbu pazar ile ilişkili toptan pazar niteliğinde olan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarında ilgili veriler TTNet ve STH işletmecileri olarak ayrıştırılarak ayrıntılı değerlendirmelere tabi tutulduğu için perakende pazar niteliğinde olan işbu pazarda söz konusu değerlendirmeler gerekli görülmemiş olmakla birlikte; dile getirilen endişeleri gidermek amacıyla Nihai Dokümanda ilgili hususlara değinilmiştir. Bununla birlikte, söz konusu verilerin perakende pazara ilişkin üçlü kriter test sonuçlarını değiştirir mahiyette bir etkisi bulunmadığı değerlendirilmektedir. Diğer yandan, ilgili soruya ilişkin ilgili işletmecilerden gelen görüşler birbirine benzerlik gösterdiği için genel bir değerlendirme yapılması uygun görülmüştür. Buna göre; Kurumumuz tarafından yapılan analiz sonucunda; üçlü kriter testinin ikinci koşulu olan “ilgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmemesi” hususunun karşılanmadığı sonucuna varılmıştır. Ancak söz konusu analiz detaylı olarak incelendiğinde açık bir şekilde görüleceği üzere, hâlihazırdaki pazar verileri bu sonucun temel dayanağı değildir. Bahse konu temel dayanaklar özetle aşağıdaki gibidir:  Türk Telekom tarafından sabit telefon şebekesi üzerinden toptan seviyede sunulan TS ve TÖS yöntemleriyle STH işletmecileri tarafından son kullanıcılara erişim ve/veya çağrı başlatma hizmeti verilebilmesi mümkündür. Ülkemizde son yıllarda tüketicilerin bu hizmetlere talebinin azaldığı ve sınırlı kullanıma sahip olduğu değerlendirilmektedir.  Her ne kadar TS ve TÖS yöntemlerinin kullanımı tüketiciler nezdinde azalmış olsa bile bu yöntemler toptan seviyede geçerlidir ve hâlihazırda Kurumumuz tarafından 47 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman düzenlenmekte olan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı kapsamında ele alınmaktadır.  Genişbant hizmetlerin sunumuna yönelik teknolojik ve sektörel gelişmelere uygun olarak, STH işletmecilerinin çağrı başlatma trafiklerine bakıldığında VoIP hizmetlerin payının %78,6’ya ulaştığı görülmektedir. Aynı dönemde Türk Telekom’un iştiraki olan TTNet’in STH işletmecileri içerisindeki VoIP hizmetler bazında çağrı başlatma trafiği %7,2 olarak gerçekleşmiştir.  Bu veriler ışığında STH işletmecilerinin VoIP hizmetlere yöneldiği; TTNet’in ise bu hizmetler içerisindeki payının oldukça sınırlı olduğu söylenebilecektir.  Yine VoIP hizmetler, Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı’nda ilgili ürün pazarı içerisinde değerlendirilmektedir.  “2019.EU2014M3.3 Referans Numaralı Toptan Sabit Yerel ve Merkezi Erişim Pazarları Analizi” neticesinde, Türk Telekom’un toptan sabit yerel ve merkezi erişim pazarlarında EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenerek muhtelif yükümlülüklere tabi kılınması sonucunda; söz konusu yükümlülükler çerçevesinde, genişbant hizmet pazarında kısa ve orta vadede olumlu gelişmelerin yaşanacağı, böylece alternatif işletmecilerin sabit ses hizmetlerinde daha büyük oranda pay alacakları beklenmektedir.  İşbu pazara yönelik olarak ikinci kriter kapsamında pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenip beklenmediğine ilişkin değerlendirmede bu rekabetçi yapının oluşmasına dayanak teşkil edebilecek düzenlemelerin varlığı karşısında; perakende düzeydeki sabit telefon şebekesine erişim piyasasıyla ilişkili görülebilecek olan sabit şebekede çağrı başlatma ve toptan sabit yerel ve merkezi erişim pazarlarında toptan düzeyde getirilmiş bulunan yükümlülükler ile yukarıda sayılı etkenler çerçevesinde işbu pazarın belirli bir dönemde rekabetçi dengeye yönelebileceği değerlendirilmektedir. Üçlü kriter testinin üçüncü koşulu olan “rekabet kurallarının tek başına uygulanmasının pazar yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” ölçütüne ilişkin olarak yapılan analizde ise, başta Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarında halihazırda bulunan fiyat sıkıştırması yükümlülüğü başta olmak üzere ilişkili toptan pazarda getirilen öncül düzenlemeler göz önünde bulundurulduğunda, işbu perakende pazarda söz konusu olabilecek rekabete aykırı davranışların önlenmesinde esas olarak ardıl rekabet hukuku kurallarının uygulanmasının yeterli olacağı değerlendirilmesinin yeterli olduğu düşünülmektedir. 48 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman Tüm bu değerlendirmeler neticesinde perakende pazarlarda rekabet sorunlarının çözülmesi için öncelikle toptan pazara getirilecek yükümlülüklerin kullanılmasının ideal olan yöntem olduğunun hatırlatılmasında fayda görülmektedir. Bu kapsamda işbu pazar ile ilişkili toptan pazar niteliğinde olan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarına getirilen yükümlülüklerin, perakende pazar için yeterli olduğu ve etkinliği tartışmalı mahiyetteki aşırı düzenleyici müdahaleden kaçınmak adına bu pazarın deregüle edilmesi gerektiği değerlendirilmektedir. 49 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman SONUÇ Elektronik haberleşme sektöründe öncül düzenleyici yaklaşımın esası; analizi yapılan piyasalarda görülen rekabet sorunlarına yönelik uygun, orantılı ve temel düzenleyici ilkeler (etkin yatırımı ve yenilikçiliği ve altyapı temelli rekabetin artırılması, tüketici menfaatlerinin geliştirilmesi, iç piyasanın kalkınması vb.) ışığında uygulanabilir düzenlemelerin yapılmasıdır. Günümüzde, gelişen teknolojiler, mobil hizmetlerin sabit hizmetler üzerindeki etkileri, genişbant altyapıları üzerinden sunulan VoIP yöntemiyle ses hizmetlerine yönelik talep artışı ve sair hususların, analize konu bu perakende pazarda “faks ve darbant internet hizmetleri”ne olan talebi seyrek hale getirdiği ve bu pazarda anılan hizmetlerin etkin yatırım ve yenilikçiliğe çok açık olmadığı öngörülmektedir. Diğer yandan, toptan düzeyde getirilmiş bulunan yükümlülüklerin perakende düzeyde rekabetin tesisine yönelik etkileri düzenleme gereksinimi olup olmadığına ışık tutacak çok önemli bir etken olup bu husus, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7 nci maddesinin ikinci fıkrası ile teyit edilmiştir. Buna göre, ilgili perakende pazarda yapısal olarak var olan sorunların üst pazar olan toptan pazarda tanımlandığı ve anılan yükümlülüklerin toptan pazarlara taşınmış olduğu görülmekte ve bu yükümlülüklerin eş zamanlı olarak perakende pazarda da düzenlenmesinin ilgili sektöre pozitif yönde ciddi bir katkısı bulunmadığı düşünülmektedir. Bununla birlikte, yaşanan teknolojik dönüşüm ve kullanıcı eğilimleri çerçevesinde sayısal dönüşüm ile yeni teknoloji ve yatırımların desteklenmesi adına, bu pazarın düzenlenmeye devam edilmesinin, düzenleyici çabanın daha etkin ve verimli düzenlemelere yoğunlaşmasının önüne geçtiği değerlendirilmektedir. Oysa, rekabetin etkili ve sürdürülebilir olacağı en kritik altyapı seviyelerine odaklanılması, daha doğru bir yaklaşım olarak kabul edilmektedir. Düzenleyici otoriteler tarafından kabul edilen “daha az, daha etkili düzenleme yaklaşımı” burada dikkat çekilen sorunun giderilmesine yönelik olarak dile getirilmektedir. Söz konusu pazarda getirilen yükümlülüklerin Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı kapsamında getirilen toptan hat kiralama, TS, TÖS, maliyet esaslı tarife belirleme ve fiyat sıkıştırması yükümlülükleriyle hâlihazırda sağlandığı, dolayısıyla perakende pazarın öncül düzenlemeye tabi olmaksızın da pazarda faaliyette bulunan diğer işletmeciler tarafından bu pazarda incelenen ürün ve hizmetlerin sunulmaya devam edeceği aşikârdır. Diğer bir ifadeyle, perakende tarife kontrolleri kaldırılsa dahi tüketicilerin tasarruflarında bir azalma ve darbant sabit erişim hizmetlerinin tarifelerinde olağandışı bir yükselme beklenmemektedir. Ayrıca, 50 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman Türk Telekom’un çağrı başlatma, çağrı sonlandırma ve yerel ağa erişime ilişkin toptan sabit piyasalardaki EPG yükümlülükleri de ilgili toptan pazar düzenlemeleri ile garanti altındadır. Yetkilendirme mevzuatı başta olmak üzere pazara giriş serbestisinin, toptan satış hizmetlerine erişim kolaylığının ve elektronik haberleşme hizmetlerine ilişkin tüketim bilincinin niteliğindeki gelişimin, son yıllarda perakende pazarlarda rekabetin doğasını önemli ölçüde değiştirdiğinin açık olduğu değerlendirilmektedir. Sonuç itibariyle; sabit telefon şebekesine erişim piyasasına ilişkin olarak yapılan bu analiz ve uygulanan üçlü kriter testi neticesinde, ilgili piyasanın öncül düzenlemeye konu olabilmesi için gerekli “ilgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmemesi” ve “rekabet kurallarının tek başına uygulanmasının pazar yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” kriterlerinin sağlanamadığı görülmektedir. Bu kapsamda, 16.12.2009 tarihli ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile düzenlenen Sabit Telefon Şebekesine Erişim Piyasasının öncül düzenlemelere konu olmaktan çıkarılması ve bu bağlamda mezkur Kurul Kararı ile ilgili pazarda EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenen Türk Telekom’a getirilen;  Erişim sağlama,  Toptan hat kiralama,  Taşıyıcı seçimi (TS) ve taşıyıcı önseçimi (TÖS),  Ayrım gözetmeme,  Şeffaflık,  Referans erişim teklifi hazırlama ve yayımlama ve  Tarife kontrolüne tabi olma (maliyet esaslı tarife belirleme) yükümlülüklerinin kaldırılması gerektiği değerlendirilmektedir. Ayrıca, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 13 üncü maddesinin ikinci fıkrasına istinaden işbu pazar analizi kapsamında öngörülen değişikliklere ilişkin olarak bir geçiş sürecine gerek bulunmadığı değerlendirilmektedir. 51 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman EK: SORU FORMU Gönderilecek cevaplarda tarafların gizli kalmasını istedikleri ticari sır niteliğindeki kısımların belirtilmesinde fayda görülmektedir. Yapılan değerlendirmelerle ilgili olarak her türlü yorum ve öneriye açık olunmakla birlikte, pazar analizi çalışmalarında geri dönüşlerden azami şekilde istifade edilebilmesi için her bir yorumun veya önerinin dokümanda yer alan ilgili soru numarası referans gösterilerek yazılması gerekmektedir. Ayrıca, görüş ve önerilerin gerekçeli bir şekilde sunulması büyük önem arz etmekte olup, gerekçesiz olarak sunulan görüş veya önerilerin dikkate alınmaması söz konusu olabilecektir. Soru 1: Pazara ilişkin ele alınan hizmet kapsamını yeterli buluyor musunuz? Cevabınız hayır ise gerekçelerini yazınız. Soru 2: Arz ve talep yönlü ikame imkânları açısından erişim ve arama hizmetlerinin ayrı piyasalarda yer aldığı değerlendirmesine katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız. Soru 3: Mobil ve sabit erişim hizmetlerinin aynı ilgili piyasada yer almadığı görüşüne katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız. Soru 4: ISDN BA ve ISDN PA hizmetlerinin aynı ilgili piyasada yer aldığı, sabit telsiz erişimi ve Kablo TV erişim hizmetlerinin ise yer almadığı görüşüne katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız. Soru 5: Sabit telefon şebekesine erişim hizmeti için ilgili coğrafi pazarın ülke genelinin tamamı olduğu görüşüne katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız. Soru 6: İlgili piyasanın tanımına ilişkin yapılan değerlendirmelere katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız. Soru 7: Sabit telefon şebekesine erişim hizmetlerine ilişkin yapılan üçlü kriter testine yönelik açıklamalar kapsamında düzenleme gereksiniminin sağlanmadığı yönündeki değerlendirmelere katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeli bir biçimde açıklayınız. 52 Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman İletişim Bilgileri Adres : Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu Eskişehir Yolu 10.Km No: 276 PK: 06530 Çankaya/Ankara Tel : 0 312 294 72 30 Faks : 0 312 294 71 45 E- posta : srdbilgi@btk.gov.tr 53

Bu sayfadaki metin bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş niteliği taşımaz. Bağlayıcı olan, Resmî Gazete’de yayımlanan metindir.