BİLGİ TEKNOLOJİLERİ VE İLETİŞİM KURULU
KARARI
Karar Tarihi : 27.07.2021
Karar No : 2021/DK-SRD/206
Gündem Konusu : Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazar Analizi
KARAR : Sektörel Rekabet Dairesi Başkanlığının hazırladığı
takrir ve ekleri incelenmiştir.
5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu’nun 6’ncı maddesinin (ö) bendi ve 7’nci maddesinin
üçüncü fıkrası, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 5’inci maddesinin birinci ve ikinci fıkrası ile 14’üncü
maddesi çerçevesinde;
Takrir Ek-1’de yer alan “2021.EC2007M1.3” referans numaralı “Sabit Telefon Şebekesine Erişim
Pazar Analizi Nihai Dokümanı”nın onaylanması ve Kamuoyu görüşü alınmasına ilişkin ve Takrir Ek-
2’de yer alan “2021.EC2007M1.1” referans numaralı “Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazar Analizi
Dokümanı” ile Kamuoyu görüşlerini içeren ve Takrir Ek-3’te yer alan “2021.EC2007M1.2” referans
numaralı “Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazar Analizi Dokümanı” ile birlikte Kurumumuz internet
sayfasında yayımlanması hususlarına karar verilmiştir.
1/1
PAZAR ANALİZİ ÇALIŞMALARI (4. Tur)
SABİT TELEFON ŞEBEKESİNE ERİŞİM PAZARI
Nihai Doküman
BİLGİ TEKNOLOJİLERİ VE İLETİŞİM KURUMU
Temmuz 2021, ANKARA
Ref: 2021.EC2007M1.3
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
İÇİNDEKİLER
Pazar Konusu Hizmetin Kapsamı .............................................................................. 7
İlgili Pazar Tanımı ..................................................................................................... 7
2.2.1 İlgili Ürün/Hizmet Pazarı ..................................................................................... 9
2.2.1.1 Sabit telefon şebekesine erişim ve sabit arama hizmetleri .......................... 10
2.2.1.2 Perakende düzeyde sabit erişim ve mobil erişim hizmetleri ....................... 11
2.2.1.3 Sabit telefon şebekesine erişim türleri ........................................................ 11
İlgili Pazar Tanımına İlişkin Nihai Değerlendirme ................................................. 13
Birinci Kriter ............................................................................................................ 17
İkinci Kriter ............................................................................................................. 18
Üçüncü Kriter .......................................................................................................... 33
2
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
ŞEKİLLER
Şekil 1: Sabit Abone Sayısı ve Penetrasyon............................................................................. 20
Şekil 2: Sabit Trafik Hacmi (milyar dk.) .................................................................................. 22
Şekil 3: THK Abone Sayısı ...................................................................................................... 24
Şekil 4: Pazara İlişkin Analitik Döngü ..................................................................................... 26
Şekil 5: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Trafik Hacimleri (milyon dk) ........................................ 28
Şekil 6: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Abone Sayıları (milyon adet) ........................................ 28
Şekil 7: PSTN ve VoIP Trafik Gelişimi ................................................................................... 30
Şekil 8: STH İşletmecilerinin Toplam Trafiği İçerisinde VoIP Trafiği (adet ve %) ................ 30
3
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
TABLOLAR
Tablo 1: Kablo TV Şebekesi Bilgileri ...................................................................................... 12
Tablo 2: Sabit Abone Sayısı (VoIP abonelikleri hariç)* .......................................................... 21
Tablo 3: TS ve TÖS Yöntemiyle Hizmet Alan Kullanıcı Sayısı ............................................. 23
Tablo 4: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un Toplam Abone Sayıları (VoIP Dahil) ....... 31
Tablo 5: Türk Telekom ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları ( VoIP dahil) ......................... 31
4
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
GİRİŞ
05.11.2008 tarihli ve 5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu (EHK) başta olmak üzere ilgili
mevzuat çerçevesinde; ülkemizin elektronik haberleşme sektörüne ilişkin olarak yapılacak
pazar analizleri doğrultusunda, etkin rekabetin tesisi, kaynakların etkin ve verimli kullanılması,
haberleşme altyapı, şebeke ve hizmet alanında teknolojik gelişimin ve yeni yatırımların teşvik
edilmesi Kurumumuzun başlıca amaçları arasında yer almaktadır.
İlgili mevzuat; rekabetin tesisi olgusunu, seçili pazarlara yönelik analizlerin yapılması yöntemi
ile temin etmeye yöneliktir. Bu amaçla, ülkemize özgü şartlara uygun şekilde yapılan pazar
analizleri ile ilgili piyasaların tanımlanması, bu piyasalara ilişkin etkin rekabet ortamının
bulunup bulunmadığının değerlendirilmesi ve ihtiyaç halinde alınması gereken tedbirlerin
belirlenmesi rekabetin tesisi açısından önem arz etmektedir. Diğer yandan, başta Avrupa Birliği
(AB) müktesebatı ve pratikleri olmak üzere ülke örnekleri ile sektörün teknoloji ve iktisadi
eğilimlerinin izlenmesi de bir o kadar önemlidir.
Sabit telefon şebekesine erişim pazarına yönelik 1. tur çalışmaları 2005 yılında
gerçekleştirilmiştir. 2. tur çalışmaları ise 2009 yılı sonunda sonuçlandırılarak 16.12.2009 tarihli
ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile Türk Telekomünikasyon A.Ş. (Türk Telekom)
anılan pazarda Etkin Piyasa Gücüne (EPG) sahip işletmeci olarak belirlenmiştir. Buna göre söz
konusu pazarda ilgili işletmeci;
Erişim sağlama,
Toptan hat kiralama,
Taşıyıcı seçimi (TS) ve taşıyıcı önseçimi (TÖS),
Ayrım gözetmeme,
Şeffaflık,
Referans erişim teklifi hazırlama ve yayımlama ve
Tarife kontrolüne tabi olma (maliyet esaslı tarife belirleme)
yükümlülüklerine tabi kılınmıştır.
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarına ilişkin 3. tur pazar analizi 26.03.2014 tarihli ve
2014/DK–SRD/170 sayılı Kurul Kararı ile tamamlanmıştır. Ancak Ankara 11 inci İdare
Mahkemesi’nin 05.02.2016 tarihli ve E.2015/121; K.2016/255 sayılı ve 22.02.2016 tarihli ve
5
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
E.2015/1180; K.2016/338 sayılı iptal kararlarının gereğinin sağlanmasını teminen, 15.06.2016
tarihli ve 2016/DK-SRD/297 sayılı Kurul Kararı ile anılan pazar için hâlihazırda 2009/DK-
10/659 sayılı Kurul Kararı eki 2010.P.1.2 & P.2.2 sayılı Kamuoyu Görüşlerini İçeren
Dokümanın uygulanmasına karar verilmiştir.
Bahse konu yargı kararları gereğince uygulanmakta olan 2010.P.1.2 & P.2.2 sayılı Kamuoyu
Görüşlerini İçeren Dokümanın hâlihazırda güncelliğini yitirdiği ve sektördeki rekabetçi yapıya
yönelik katkısının son derece azaldığı düşünülmektedir. Bu kapsamda ilgili perakende pazarın
ve konu yükümlülüklerin, toptan pazarlara getirilen yükümlülükler çerçevesinde yeniden
gözden geçirilmesi ve sektördeki uygulamaların geldiği aşamalar çerçevesinde pazarın
düzenlemeye elverişliliği de dikkate alınarak gerekli güncellemelerin yapılmasının uygun
olacağı değerlendirilmektedir. Buradaki temel amaç, söz konusu pazardaki gelişmeler ile ilgili
geçmiş ve mevcut verilerin karşılaştırılması ışığında ve -yürürlükteki hukuki düzenlemelerin
yeterliliği bağlamında ileriye yönelik yapısal bir değerlendirme yapılmasıdır.
Sabit telefon şebekesine erişim pazarına yönelik olarak başlatılan 4. tur pazar analizi çalışmaları
kapsamında bu dokümanda özetle; sabit telefon şebekesine perakende seviyede erişim hizmeti
incelenmekte ve söz konusu hizmetin oluşturduğu ilgili pazara ilişkin pazar tanımı yapılarak
düzenleme gereksinimi ortaya konulmaktadır.
Bu itibarla 4. tur pazar analizi kapsamında Kurumumuz tarafından hazırlanan
2021.EC2007M1.1 Referans Numaralı Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazar Analizi
Dokümanı (Kamuoyu Görüşünün Alınmasına İlişkin Doküman), 31.03.2021 tarihli ve
2020/İK-SRD/93 sayılı Kurul Kararı ile kamuoyu görüşünün alınmasını teminen Kurum
internet sayfasında 1 (bir) ay süre ile yayımlanmıştır. Söz konusu Dokümana ilişkin olarak
Kurumumuza gönderilen görüşlerin ve söz konusu görüşlere ilişkin Kurumumuz
değerlendirmelerinin yer aldığı 2021.EC2007M1.2 Referans Numaralı Sabit Telefon
Şebekesine Erişim Pazar Analizi (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman) ve söz konusu görüş
ve değerlendirmelerin akabinde revize edilerek nihai hale getirilen işbu 2021.EC2007M1.3
Referans Numaralı Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazar Analizi Nihai Dokümanı
hazırlanmıştır.
6
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
İLGİLİ PAZAR
Pazar Konusu Hizmetin Kapsamı
Bu doküman kapsamında incelenen hizmet, sabit bir noktadan perakende seviyede sunulan
sabit telefon şebekesine (PSTN) perakende seviyede erişim hizmetidir. Bu erişim hizmeti ile
birlikte son kullanıcılar şehir içi, şehirlerarası, uluslararası ya da diğer şebekelere arama yapma
imkânı yanında faks hizmeti ve temel internet (darbant) hizmetlerinden de yararlanabilme
imkânına kavuşmaktadır. Günümüzde söz konusu faks ve darbant internet hizmetlerinin
sunumu son derece kısıtlıdır.
Sabit telefon şebekesine (PSTN) erişim hizmeti yerel ağ şebeke sonlandırma noktasından
sunulmaktadır. Böylece son kullanıcılar tarafından sabit telefon şebekesine darbant erişim veya
bağlantı sağlanarak sabit bir lokasyon ya da adresten arama yapmak, çağrı almak ve ilgili
hizmetlerden yararlanmak mümkün hale gelmektedir.
Ülkemizde sabit darbant telefon şebekesine erişim hizmeti, yerleşik işletmeci olan Türk
Telekom ya da son kullanıcıya perakende sabit ses pazarında hizmet sunmak üzere çeşitli
yöntemlerle aboneye erişim hakkına sahip kullanım hakkı1 ile yetkilendirilmiş Sabit Telefon
Hizmeti (STH) işletmecileri tarafından sunulabilmektedir. Ülkemizde 2021 yılı Şubat ayı
itibariyle kullanım hakkı kapsamında yetkilendirilen 153 adet STH işletmecisi bulunmaktadır.
İlgili Pazar Tanımı
“AB Elektronik Haberleşme Şebekeleri ve Hizmetleri İçin Düzenleyici Çerçeveye Göre Pazar
Analizi ve Etkin Piyasa Gücü Değerlendirmesi Hakkında Kılavuz” (Pazar Analizi ve Etkin
Pazar Gücü Değerlendirmesi Hakkında Kılavuz) (2018/C 159/01) uyarınca, pazar tanımı
mekanik veya soyut bir süreç olmamakla birlikte, geçmiş pazar davranışlarının ve belirli
sektörle ilgili tüm mekaniğin anlaşılması için mevcut tüm bulguların analizini gerektirmekte ve
özellikle muhtemel ya da ileriye dönük bir pazar analizi yürütülürken, durağan bir yaklaşımdan
ziyade dinamik bir yaklaşımı gerektirmektedir.2 Bu noktada ilgili pazarın tanımlanması,
1 Kullanım hakkı verilmesi yoluyla yapılan yetkilendirmeler kapsamında elektronik haberleşme hizmeti sunmak
isteyen işletmecilere Kurum tarafından numara ve frekans gibi kıt kaynak tahsisi yapılmaktadır.
2 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52018XC0507(01)&from=EN
7
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
rekabetçi kısıtların sistematik biçimde ifade edilmesi ve pazar analizi sürecinde yer alan sonraki
aşamalara temel teşkil etmesi açısından önem taşımaktadır.
Diğer yandan, EHK’nın 3 üncü maddesinde ve Pazar Analizi Yönetmeliğinin 3 üncü
maddesinde ‘ilgili pazar’, “ülkenin tümünde veya bir bölümünde sunulmakta olan belirli bir
elektronik haberleşme hizmeti ve onunla yüksek derecede ikame edilebilen diğer elektronik
haberleşme hizmetlerinden oluşan pazar” olarak tanımlanmaktadır. Bu itibarla ilgili pazarın,
hem coğrafi boyut (ilgili coğrafi pazar), hem de söz konusu pazarı teşkil edebilecek
ürün/hizmetlerin (ilgili ürün pazarı) ikame edilebilirliği temelinde tanımlanması gerekmektedir.
İkame edilebilirlik, işletmecilere veya tüketicilere göre ürünlerin birbirlerinin yerine
geçebilmelerinin ölçütüdür. Bu kapsamda, ilgili pazarın tanımlanmasında öncelikle talep ve arz
yönlü ikame olanakları incelenmektedir.
Perakende pazarların analizi, belirli bir zaman ufku üzerinde ileriye yönelik bir perspektiften
talep yönlü ve uygun olduğu ölçüde de arz yönlü ikame dikkate alınarak yapılmaktadır. Arz ve
talep ikamesinin değerlendirilmesi aşamasında, uygulanabilir olduğu durumlarda varsayımsal
tekel testi de dâhil olmak üzere, çeşitli yöntemler göz önünde bulundurulmaktadır.
Dolayısıyla bu bölümde sabit telefon şebekesine erişim pazarının tanımı, başka bir ifadeyle
hangi ürün/hizmetlerin ilgili pazara dâhil edileceğine yönelik yapılacak değerlendirmelerde,
ülkemizde gerçekleşen gelişmeler doğrultusunda perakende erişim hizmetlerine yönelik talep
ve arz yönlü ikame kavramları çerçevesinde ele alınmaktadır.
Bu noktada, yakın ilişkili perakende pazar olan sabit şebekeler üzerinden arama pazarının
01.07.2014 tarihi itibariyle öncül düzenlemelere konu olmaktan çıkarılmasına ve bu bağlamda
daha önce EPG ilan edilen Türk Telekom’a getirilen yükümlülüklerin kaldırılmasına karar
verilmiş olduğunun hatırlatılmasında fayda görülmektedir. Diğer yandan, sabit telefon
şebekesine erişim pazarındaki hizmetlerin toptan seviyede diğer işletmecilere sunulduğu pazar
olan sabit şebekede çağrı başlatma pazarındaki ilgili hizmetler ile söz konusu hizmetlerin
sunumuna ilişkin ilgili pazarda EPG sahibi işletmeciye getirilen yükümlülüklerden ve aynı
kapsamda, “Toptan Sabit Yerel ve Merkezi Erişim Pazarları”na yönelik pazar analizi
çalışmalarından da ilgili olduğu ölçüde ilerleyen bölümlerde bahsedilmektedir.
8
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
İlgili pazarın tanımlanmasında ikinci aşama olan ilgili coğrafi pazarın tanımlanması aşamasında
ise rekabet şartlarının yeterince homojen olduğu coğrafi alanlar belirlenmeye çalışılmaktadır.
2.2.1 İlgili Ürün/Hizmet Pazarı
İlgili ürün/hizmet pazarı; fiyatları, kullanım amaçları ve işlevsel özellikleri ile rekabet koşulları
veya arz-talep yapısı açısından birbirleriyle değiştirilebilir ya da ikame edilebilir
ürün/hizmetleri ifade etmektedir. Dolayısıyla geçici olmayan küçük ama belirgin bir fiyat
artışını temsil eden varsayımsal tekel testi ilgili ürün pazarının tespit edilmesinde işlevsellik
sağlayacaktır. Bu kapsamda ilgili ürün pazarı, geleneksel anlamda, geçici olmayan küçük ama
belirgin fiyat artışı testini geçen en küçük ürün grubu olarak tanımlanmıştır. Ancak Avrupa
Komisyonunun benimsediği ve Kurumumuz mevzuatında yer alan ilgili ürün pazarı tanımında
tüketiciler ya da hizmet sunan işletmeciler tarafından değiştirilebilir ya da ikame edilebilir
olarak değerlendirilen tüm ürün ve hizmetlerin de ilgili ürün piyasasının içinde olduğu
görülmektedir.
Bu çerçevede kullanıcıların (toptan pazarlar için işletmecilerin) bir hizmet veya ürünü diğer bir
hizmet veya ürünün yerine kullanabilme derecesi genel anlamda talep yönlü ikame edilebilirlik
olarak tanımlanmaktadır. Başka bir ifadeyle, ilgili ürün/hizmet pazarının belirlenebilmesini
teminen yapılan talep yönlü ikame değerlendirmeleri kapsamında, geçici olmayan küçük ama
belirgin fiyat artışını (%5-10) izleyen süreçte kullanıcıların bir bölümünün ilgili ürünün
alternatiflerine yönelmesi talep yönlü ikame olarak adlandırılmaktadır. Bu tür bir fiyat artışıyla
birlikte kullanıcılar için talebe konu olan ürün ya da hizmetler ilgili pazarın konusunu teşkil
edecektir. Aynı ilgili pazar içerisinde oldukları düşünülen ikame ürünlerin birbirleriyle tam
anlamıyla benzer olmaları da gerekmemektedir.
Bir pazarda arz yönlü ikame imkânının olması ise, o pazarda hizmet sunan herhangi bir firmanın
verdiği hizmeti başka bir firmanın da sağlayabilmesi anlamına gelmektedir. Diğer bir deyişle,
ele alınan ürün ya da hizmetler ile ilgili olarak mevcut veya potansiyel işletmecilerin üretim
yapılarını kısa dönemde söz konusu hizmetleri üretecek şekilde değiştirip değiştiremeyeceği
veya bu işletmecilerin büyük ek maliyetler altında kalmadan söz konusu ürün ve hizmetleri
sunup sunamayacağı incelenmektedir. Dolayısıyla, bir malın ya da hizmetin arz yönlü
ikamesinin olabilmesi aynı malı ya da hizmeti sağlayan firmalar üzerinde rekabetçi etki
meydana getiren önemli bir baskı unsurunun olması demektir.
9
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
İşbu bölümde, yukarıda yapılan talep ve arz yönlü ikame açıklamaları doğrultusunda, farklı
altyapılar üzerinden sabit telefon şebekesine erişim hizmeti kapsamında sunulan
ürün/hizmetlerin, aynı pazar kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği hususlarına
yer verilmektedir. Buna göre işbu pazara ilişkin önceki pazar analizlerinde de ikame
incelemesine konu edilen hizmetlere ilişkin güncel değerlendirmeler aşağıdaki gibidir:
2.2.1.1 Sabit telefon şebekesine erişim ve sabit arama hizmetleri
Perakende düzeyde sunulan sabit erişim hizmeti işletmecinin kendi şebekesi üzerinden
abonesine arama hizmetinin yanında darbant internet ve faks hizmetlerinin de sunulmasını
kapsarken, sabit şebeke üzerinden arama hizmeti son kullanıcıya yalnızca görüşme yapabilme
imkânı sağlamaktadır. Bu iki hizmet arasında fonksiyonel farklılıklar olması sebebiyle son
kullanıcılar tarafından farklı amaçlara yönelik olarak talep edilmektedirler. Buna göre, piyasada
alternatif işletmecilerin bulunmadığı bir ortamda son kullanıcılar, erişim ve arama hizmetlerini
aynı işletmeciden almak durumunda iken, yerleşik işletmeciye rakip diğer işletmecilerin de
faaliyette bulunduğu bir piyasada, son kullanıcılar erişim hizmetini bir işletmeciden arama
hizmetini ise farklı bir işletmeciden alabilmektedir. Son kullanıcıların, erişim ve arama
hizmetlerini farklı işletmecilerden temin edebilmeleri için taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı ön seçimi
yöntemlerinin yanı sıra, arama kartları ve numaratör (dialer vb.) cihazları da kullanmaları
gerekebilmektedir. Erişim ve arama hizmetlerine arz açısından bakıldığında ise, erişim hizmeti
sunan işletmecilerin aynı zamanda arama hizmeti de sunduğunu ancak, arama hizmeti sunan
tüm işletmecilerin erişim hizmeti sunmadığı görülmektedir. Bu kapsamda erişim ve arama
hizmetlerinin ikame değil, tamamlayıcı hizmetler olduğu değerlendirilmektedir. Sonuç
itibariyle rekabet şartları ve kullanıcıların farklı işletmeciler arasında geçiş yapabilme imkânı
açısından sabit erişim ve sabit arama hizmetlerinin önemli derecede farklı olduğu
düşünülmektedir.
Zira Kurumumuz yerleşik uygulamasına göre de iki hizmet ayrı pazarlar kapsamında ele
alınmış olup, perakende bir pazar olan sabit şebekeler üzerinden arama pazarına yönelik yapılan
son pazar analizi neticesinde ilgili pazar 01.07.2014 tarihi itibariyle öncül düzenlemelere konu
olmaktan çıkarılmıştır.
10
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
2.2.1.2 Perakende düzeyde sabit erişim ve mobil erişim hizmetleri
Sabit ve mobil altyapılar üzerinden her ne kadar benzer hizmetler sunulabilse de sabit şebekeler
doğası gereği mobil hizmetlerin temel özelliği olan mobiliteyi sağlayamamaktadır. Talep yönlü
bakıldığında kullanıcılar için sabit erişim yerine mobil erişimi kullanma yoluyla tek yönlü bir
ikame imkânından bahsedilebilmektedir. Arz yönlü ikame incelemesinde ise, mobil erişim
hizmetinin transmisyon kapasitesi ve hizmet kalitesi açısından sabit erişim hizmetini ikame
edememesi, mobil işletmecinin de sabit erişim hizmetini sunabilmek için sabit şebeke
altyapısına ihtiyaç duyması sonucu, gerekli yatırım miktarının yüksekliği, sabit şebekedeki
ölçek ve kapsam ekonomileri, arz yönlü ikamenin kısa veya orta vadede oluşmasını
güçleştirmektedir. Aşağıda 3.2 başlığında detaylı olarak açıklandığı üzere, mobil hizmetlerin
sabit hizmetler üzerinde tek yönlü ve sınırlı rekabetçi etkisinin olabildiği düşünülmekle birlikte,
söz konusu hizmetlerin bu anlamda birbirlerine ikame olmadığı değerlendirilmektedir.
2.2.1.3 Sabit telefon şebekesine erişim türleri
Sabit telefon şebekesine erişim piyasasında dört farklı üründen bahsedilebilir. Bunlar analog
telefon hatları, değişik kapasitelerde hizmet sunumuna olanak sağlayan sayısal telefon hatları
(ISDN BA ve ISDN PA), Sabit Telsiz Erişimi ve Kablo TV erişimidir.
Hâlihazırda ülkemizde bakır kablo çifti üzerinden PSTN ve ISDN teknolojileriyle sabit erişim
hizmeti sunulmaktadır. Sabit telsiz erişimi ve Kablo TV erişimi ise sabit erişim hatlarına ve
sayısal ISDN hatlarına ikame olabilecek ürünler olarak karşımıza çıkmaktadır. Öncelikle ifade
etmek gerekirse şu ana kadar sabit telsiz erişim hizmeti sunmak için Kurumumuzca
yetkilendirilmiş bir işletmeci bulunmamaktadır. Bu sebeple sabit telsiz erişim hizmetinin sabit
erişim pazarına konu bir hizmet olarak değerlendirilmesi mümkün görünmemektedir.
Kablo TV hizmetleri konusunda ise, mevcut durumda ilgili işletmeci tarafından abonelerine
VoIP hizmetleri sunulmaktadır. Tablo 1’de kablo internet ve kablo telefon abone sayısına
ilişkin verilere yer verilmektedir. 2017 yılı dördüncü çeyreğinde 826.734 olan kablo internet
abone sayısı, 2019 yılı dördüncü çeyreğinde 968.826, 2020 yılı üçüncü çeyreğinde ise
1.061.032 olarak gerçekleşmiştir. Her ne kadar kablo internet abone sayısı yıllar itibariyle artış
gösterse de, bu artış sınırlı düzeyde kalmıştır. Türksat Uydu Haberleşme Kablo TV ve İşletme
A.Ş. (Türksat) tarafından sunulan Kabloses (kablo telefon hizmetinin markasıdır) hizmetinden
11
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
faydalanabilmek için öncelikli olarak Kablonet (Kablo TV tarafından sunulan internet hizmeti)
aboneliğine sahip olunması gerekmektedir. Söz konusu Kabloses abone sayısının yıllar
itibariyle dalgalanma gösterdiği, 2020 yılı üçüncü çeyreğinde ise 495.329 abone sayısına
ulaştığı görülmektedir.
Tablo 1: Kablo TV Şebekesi Bilgileri
2017-4 2018-4 2019-4 2020-1 2020-2 2020-3
Kablo 826.734 912.989 968.826 994.079 1.021.001 1.061.032
internet
abone sayısı
Kablo telefon 498.369 427.517 277.866 369.157 440.737 495.329
abone sayısı
Kaynak: BTK
Kablo TV şebekesinin halihazırda ülke genelinde (24 ilde mevcuttur) yaygın olarak
sunulmadığı dikkate alındığında ve yukarıda yer alan Tablo 1’deki veriler ışığında, Kablo TV
hizmetlerinin Türk Telekom’un ilgili şebekesine ikame olabilmesinin kısa ve orta vadede
olanaklı olmadığı öngörülmektedir.
ISDN teknolojilerine ilişkin olarak; abonelerin ISDN’i talep etme sebebinin, PSTN
teknolojisinden farklı şekilde, birden fazla kanalın kullanılabilmesi olduğu düşünülmektedir.
Bu teknoloji kapsamında kullanıcı ya birden fazla ses kanalına ihtiyaç duymaktadır ya da ses
ve veri kanallarını birlikte kullanmak istemektedir veya daha hızlı tek bir kanala3 sahip olmayı
tercih etmektedir. ISDN BA4 teknolojisi, aynı bakır kablo üzerinden hem ses hem de veri iletimi
için iki adet 64 kbit/s’lik kanal açarak kullanıcılara bir hat üzerinden ses ve veri iletimi imkânı
sağlamaktadır. ISDN PA5’nın genel fonksiyonuna bakıldığında analog erişim ve temel ISDN
erişimiyle benzerlik gösterdiği anlaşılmaktadır. Ancak ISDN PA’da desteklenen kanal sayısı
30’a çıkmakta, kanal sayısının artması nedeniyle aramaları yönlendirmek için abone tarafındaki
şebeke sonlandırma noktasında ilave şebeke ekipmanlarının (PBX) kurulması gerekmektedir.
Kullanım amacı ve maliyet unsurları gibi nedenlerle; ISDN BA hizmeti genelde bireysel
3 Tek bir hızlı kanal iki kanalın birleştirilmesiyle oluşturulabilmektedir.
4 ISDN BA – Integrated Services Digital Network Basic Access – ISDN Temel Erişim.
5 ISDN PA - Integrated Services Digital Network Primary Access – ISDN Birincil Erişim.
12
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
aboneler tarafından tercih edilirken, ISDN PA hizmeti daha çok kurumsal aboneler tarafından
alınmaktadır. Bu erişim türleri arasında her ne kadar fonksiyonel ikame edilebilirliğin tam
olduğu değerlendirilmesi yapılamayacak olsa da söz konusu erişim yöntemlerinin geleneksel
bakır hatlar üzerinden de sunulabilmeleri sebebiyle sabit erişim pazarı içinde yer aldığı
düşünülmektedir.
2.2.2 İlgili Coğrafi Piyasa
Tarafların ürün veya hizmetlerle ilgili arz ve taleplerinin gerçekleştiği, rekabet şartlarının
yeterince homojen olduğu ve komşu alanlardaki söz konusu şartların yeterli derecede farklı
olması nedeni ile ayırt edilebilir nitelikte olduğu alana, ilgili coğrafi piyasa denilmektedir. Bir
başka deyişle, ilgili ürünün ikame imkânının bulunduğu ve piyasa yapısının birbirine benzer
olduğu bölgeler ilgili piyasanın coğrafi sınırlarını oluşturmaktadır. Son kullanıcıların herhangi
bir yerde faaliyet gösteren işletmeciden kolay bir şekilde ilgili ürünü alabilmesi veya diğer
üreticilerin bu bölge içinde kolay bir şekilde söz konusu ürünü sunabilmesi durumunda anılan
bölgeler ilgili coğrafi piyasa içinde yer almaktadır.
Hâlihazırdaki durum itibariyle, yerleşik işletmeci olarak ülke genelinde sabit telefon şebekesi
üzerinden hizmet sunabilmesi ve mevcut altyapının işletilebilmesi konusunda Türk Telekom
ile Kurumumuz arasında İmtiyaz Sözleşmesi imzalanmış olup, anılan işletmecinin faaliyet
sahası tüm ülkeyi kapsamaktadır. Bahse konu İmtiyaz Sözleşmesi ve ilgili diğer mevzuat
uyarınca Türk Telekom, bu perakende piyasa içinde şebekesinden erişim hizmeti talep eden
abonelerine coğrafi fark gözetmeksizin aynı ücret ve kaliteyi sağlamak durumundadır. STH
işletmecileri, Türk Telekom’un altyapısından yararlanarak Yerel Ağın Paylaşıma Açılması
(YAPA) ve Toptan Hat Kiralama (THK) gibi toptan hizmetler vasıtasıyla ülke çapında son
kullanıcılara perakende seviyede erişim hizmeti sunabilmektedir. Bu nedenle, sabit şebekeye
erişim hizmeti piyasasında ilgili coğrafi piyasanın ülke geneli olduğu değerlendirilmektedir.
İlgili Pazar Tanımına İlişkin Nihai Değerlendirme
Pazar Analizi ve Etkin Pazar Gücü Değerlendirmesi Hakkında Kılavuz’a göre; ilgili ürün
pazarının belirlenmesine ilişkin olarak, “bir sonraki gözden geçirme döneminde pazarın
özelliklerinin gözle görülür ölçüde değişmemiş olması ve bir sonraki gözden geçirme
döneminde de muhtemelen değişmeyecek olması durumunda geçmiş uygulamaların ilgili kabul
13
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
edileceği” hususu düzenlenmiştir. Buna göre, Sabit (Darbant) Telefon Şebekesine Erişim
Piyasasına ilişkin olarak bir önceki analiz döneminde yapılmış “ilgili pazar tanımını” değiştiren
bir gelişmenin söz konusu olmadığı değerlendirilmektedir. Yukarıda yer verilen
değerlendirmelerle birlikte, daha önceki dönemde yapılmış olan analizlere paralel olarak ilgili
ürün pazarının sabit telefon şebekesi üzerinden arama hizmetlerini içermediği, mobil erişim
hizmetleri ile Kablo TV ve sabit telsiz erişimi hizmetlerinin arz ve talep ikameleri bakımından
aynı piyasada olmadığı değerlendirmelerinin günümüzde de geçerliliğini koruduğu
düşünülmektedir. Diğer bir ifade ile Sabit (Darbant) Telefon Şebekesine Erişim Piyasasına
ilişkin olarak bir önceki analiz döneminde yapılmış “ilgili pazar tanımının” içeriğinde bir
değişiklik olmadığı değerlendirilmektedir.
Buna göre, ilgili pazar tanımı; sabit telefon şebekesine erişimi, yani sabit telefon şebekesi
üzerinden aboneye arama hizmetinin yanı sıra (darbant) internet, faks vb. hizmetlerin de
sunulmasını içermekte olup, ülke genelinde, sabit bir noktadan ve teknolojiden bağımsız olarak
sağlanan analog ve sayısal (ISDN BA ve ISDN PA) erişim hizmetlerini içermektedir.
14
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
İLGİLİ PİYASADA DÜZENLEME GEREKSİNİMİ
Öncül düzenlemeye tabi olabilecek pazarlara ilişkin 17/12/2007 tarihli ve 2007/879/EC sayılı
“Avrupa Komisyonu Tavsiye Kararı”nda düzenlenmesi talep edilen piyasalar arasında sabit
telefon şebekesine erişim pazarına yer verilmiş iken, 09/10/2014 tarihli ve 2014/710/EU sayılı
Tavsiye Kararı kapsamında anılan pazara yer verilmemiştir. Buna göre Avrupa Komisyonu,
kullanıcıların VoIP ve mobil aramalar ile şebekeler üstü hizmetler6 (OTT-Over The Top
Services) gibi teknolojilere yöneldikçe, sabit aramaların hacminde bir azalma olduğuna, hala
sabit telefon kullanan kullanıcıların ise artık geleneksel telefon şebekesi, fiber veya kablo ağları
gibi bir dizi farklı platformdan ve yerel ağa erişim üzerinden genişbant ve ses hizmetleri sunan
alternatif işletmecilerden sabit erişim satın alabildiklerine işaret ederek, bu perakende pazarın
teknolojik gelişmeleri yansıtacak şekilde değerlendirilmesi gerektiğine ve bundan sonra
Avrupa'da öncül düzenlemeye tabi olmaması gerektiğine karar vermiştir.7 Her ne kadar AB
tüketici birliklerince8; bu pazarda var olan öncül düzenlemeler sayesinde rekabetin sağlandığı
ve “Bu pazarın öncül düzenlemeden çıkartılmasıyla, altyapı sahiplerinin alternatif
operatörlerin rekabet baskısını boşa çıkarma riski taşıyan bir toptan telefon ücretini serbestçe
belirleyebilecekleri” iddia edilmiş olsa da, Avrupa’da günümüzde gelinen aşamada bu kaygıları
destekleyecek bir sonuç ortaya çıkmamıştır.
Bununla birlikte, Avrupa Komisyonu’nun 09.10.2014 tarihli ve 2014/710/EU9 sayılı Tavsiye
Kararında öncül düzenlemeye tabi piyasalar arasında yer almayan pazarlar için; “Pazara giriş
önünde yüksek ve geçici olmayan engel veya engellerin olması,” “İlgili pazarda, pazar
yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının
beklenmemesi” ve “Rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar yapısının
bozukluğunu gidermede yetersiz olması” kriterlerinin hepsini birlikte sağlanması halinde bu
pazarların da öncül düzenlemelere tabi olabileceği, pazarların düzenlenmesi için bu üç kriterin
tek tek değerlendirilmesi ve bu üç kriterden biri karşılanmıyorsa ilgili pazarda öncül
düzenlemelerin yapılmaması gerektiği ifade edilmektedir.
6 BEREC tarafından hazırlanan Ocak 2016 tarihli OTT Raporu’nda (BEREC Report on OTT Services) OTT
hizmetleri, “internet üzerinden son kullanıcılara sağlanan bir içerik, hizmet ya da bir uygulama” olarak
tanımlanmaktadır.
7 https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_14_1112
8 http://www.beuc.eu/publications/beuc-x-2014-055_mgo-
gbe_review_of_the_recommendation_on_relevant_markets.pdf
9 http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=uriserv:OJ.L_.2014.295.01.0079.01.ENG
15
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
Anılan Tavsiye Kararının Dibacesinin on birinci paragrafında ise; birinci ve ikinci kritere
ilişkin yapılacak değerlendirmelerin pazar analizlerinde düzenleme yokluğunda, giriş
engelleri (batık maliyetleri içerecek şekilde), pazar yapısı ve dinamiklerine (pazar payları,
ücretler, trendler, alternatif şebekelerin varlığı) ilişkin ileriye dönük bir yaklaşımla yapılan (ön
değerlendirme mahiyetindeki) değerlendirmeleri içereceği ifade edilmiştir. Yani, hem anılan
Tavsiye Kararı’nda hem de Avrupa Düzenleyiciler Grubu (ERG) raporlarında10 üçlü kriter
testi için yapılan analizin ispat yükünün EPG’ye sahip işletmeciyi belirlemedeki analizi hiçbir
surette aşmayacağı ve üçlü kriter testinin düzenleme gereksinimini tespit etmek için yapılan
bir ön değerlendirme olduğu açıkça belirtilmektedir. Dolayısıyla ERG’nin (yeni adıyla
BEREC’in) üçlü kriter testine ilişkin raporunda üye ülkelerin düzenleyici kurumlarının üçlü
kriter testinde düzenleme gereksinimine ilişkin inceleme detayının EPG’nin tespit edilmesinde
gerek duyulan analizden daha kapsamlı ve ayrıntılı olamayacağı belirtilmektedir. İlgili pazara
ilişkin AB mevzuatı ve düzenleme yaklaşımları yukarıdaki şekilde olmakla birlikte, konunun
ülkemiz mevzuatı kapsamında ele alınması esastır. Buna göre; ülkemiz mevzuatında da
27.11.2012 tarihli ve 28480 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Pazar
Analizi Yönetmeliği’nin 7 nci maddesinde “(1) Pazar analizi sürecinde ilgili pazarın
düzenleme gereksinimine aşağıdaki koşulların birlikte gerçekleşmesi durumunda karar
verilerek, pazar analizi sürecine devam edilir.
a)Pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan engel veya engellerin olması,
b)Pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının
beklenmemesi,
c)Rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar aksaklıklarını
gidermede yetersiz olması.
(2)Bu maddenin ilk fıkrasında belirtilen koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğinin
tespitinde Kurum tarafından toptan düzeyde getirilen yükümlülüklerin perakende düzeyde
rekabetin tesisine yönelik etkisi de göz önünde bulundurulur.” hükmüne yer verilmiş olduğu
görülmektedir.
Bu bölümde sabit telefon şebekesine erişim hizmetlerine yönelik olarak ilgili pazarda üçlü
kriter testine ilişkin değerlendirmeler bulunmaktadır.
10 ERG (08) 21, Report on Guidance on the application of the three criteria test, 2008
16
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
Birinci Kriter
İlgili pazar kapsamında düzenleme gereksinimi belirleyebilmek için üçlü kriter testinin ilk
koşulu olarak “pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan bir engelin olması” olup
olmadığının değerlendirilmesi gerekecektir. ERG (yeni adıyla BEREC) tarafından 2008 yılında
yayımlanan “Üçlü Kriter Testinin Uygulanması Kılavuzu”nda11 bu kriterin değerlendirilmesi
aşamasında;
Batık maliyetler,
Kolaylıkla tekrarlanamayan altyapıların varlığı,
Teknolojik üstünlük,
Mali kaynaklara kolay veya ayrıcalıklı erişim,
Ölçek ve kapsam ekonomileri,
Dikey bütünleşme,
Dağıtım ve satış ağlarının genişletilmesinde karşılaşılan engeller ile
Farklılaştırılmış ürün ve hizmetler gibi hususların da dikkate alınabileceği ifade
edilmiştir.
Pazara giriş engelleri hukuki yani düzenlemeye dayalı olabileceği gibi yapısal engel de
olabilmektedir. Hukukî ya da düzenleyici giriş engelleri pazardaki oyuncuların pozisyonlarını
doğrudan etkileyen hukukî, idari ya da diğer devlet yaptırımlarını ifade etmektedir. Söz gelimi
ilgili pazarda faaliyet verecek firmaların sayılarını sınırlayan bir spektrum tahsisi ya da
yetkilendirme rejimi pazara giriş önünde hukukî ve idari bir giriş engeli niteliğindedir. STH
işletmecilerinin çeşitli erişim yöntemleriyle veya ilave olarak altyapı işletmeciliği hizmeti
yetkilendirmesi alma suretiyle kendi şebekelerini kurmaları akabinde son kullanıcıya hizmet
verebilir hale gelmelerinin önünde hukuki ya da idari bir engelin bulunmadığı
değerlendirilmektedir.
Yapısal giriş engelleri ise, başlangıç maliyetleri veya talep koşullarından kaynaklanan ve pazara
girişleri engellemek ya da geciktirmek suretiyle yerleşik işletmeci ile alternatif işletmeciler
arasında asimetrik koşullara yol açan engeller olarak tanımlanabilir. Buna göre; maliyet
avantajları, büyük ölçek ve kapsam ekonomileri, kapasite kısıtlamaları ve yüksek başlangıç
11 ERG Report on Guidance on the application of the three criteria test
17
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
maliyetleri ile tanımlanan pazarlarda, pazara giriş önünde yüksek giriş engellerinin varlığından
söz edilebilir.
Ayrıca teknik olarak tekrarlanması ekonomik açıdan makul olmayan şebekelerin ya da şebeke
bileşenlerinin varlığı durumunda da benzer giriş engelleri ile karşılaşılabilir. Pazara yeni giriş
yapacak işletmecilerin söz konusu pazardaki hizmetleri sunabilmeleri için temel anlamda;
yüksek düzeyde batık maliyet gerektiren yaygın bir sabit altyapı şebekesinin kurulması ya da
bu hizmeti diğer işletmecilerden toptan düzeyde satın alarak ilgili hizmetlerin perakende
düzeyde son kullanıcılara sunulması olmak üzere iki seçenekleri olduğu düşünülmektedir.
Bunlardan ilk seçenek, gerektirdiği yüksek batık maliyetler ve geçiş hakları kapsamındaki
yüksek maliyetler açısından değerlendirildiğinde ciddi bir yapısal engel niteliğindedir.
Özellikle, altyapı yatırımı yapmak için gerekli başlangıç maliyetlerinin yüksekliği ve batık
maliyetlerin varlığı, pazara girişleri engellemek ve/veya geciktirmek suretiyle yerleşik
işletmeci ile alternatif işletmeciler arasında asimetrik koşullar oluşturan giriş engellerini
meydana getirmektedir. Ancak toptan düzeyde yerleşik işletmeciden temin edilecek
hizmetlerin, düzenleyici kurumlar tarafından düzenlenmiş hizmetler olması durumunda, bu
engellerin söz konusu olmayabileceği de söylenebilecektir.
Buna göre, Türk Telekom’un ülke çapına yayılmış altyapısının tekrarlanmasının, özellikle son
kullanıcıların sabit telefon şebekesine erişecekleri kısım olan erişim altyapısının bütünüyle
yinelenmesinin oldukça zor olduğu değerlendirilmektedir. Bu husus ise piyasaya giriş önünde
yüksek ve geçici olmayan engellerin olduğuna kuvvetli bir referans teşkil etmektedir.
İkinci Kriter
Üçlü kriter testinin ikinci koşulu; “ilgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde
kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmemesi”dir. Avrupa Komisyonu’nun
2007/879/EC sayılı Tavsiye Kararında, bu koşulun geçerli olup olmadığının, ileriye yönelik
bakış açısı ile değerlendirilmesi gerektiği belirtilmektedir. İkinci kriter, ilgili pazarda yüksek
ve geçici olmayan giriş engellerinin mevcut olması durumunda bile pazara özgü yapısal
etkenlerin veya pazar niteliklerinin ilgili pazarın belirli bir dönem içinde kendiliğinden
rekabetçi bir yapıya yönelip yönelmeyeceğinin incelenmesi ile ilgilidir. Diğer yandan, ikinci
kriter kapsamında ilgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden
rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmesi piyasadaki rekabet koşullarının olgunlaşmasına
18
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
veya bu koşulların oluşmasına dayanak teşkil edecek düzenlemelerin varlığı ve etkinliği ile de
yakından ilgilidir.
Bu kapsamda sabit telefon şebekesine erişim için alternatif erişim yöntemlerinin hâlihazırda
gelişmemesi ile sabit erişim hizmetine ilişkin arz ikamesi olanaklarının sınırlı oluşunun, pazar
yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşmasını zorlaştırdığı
kabul edilmektedir. Diğer yandan bu koşulun değerlendirilmesi aşamasında ERG (BEREC)
dokümanlarında (ERG (08) 21);
Pazar payı,
Fiyatlar ve fiyatlama eğilimi,
Kolayca tekrarlanamayan altyapıların kontrolü,
Ürün/hizmet farklılaştırması (paket satış gibi),
Genişleme önündeki engeller ve
Potansiyel rekabet
ölçütlerinin de ele alınabileceği belirtilmektedir.
Üçlü kriter testinin ikinci koşulu olan ilgili pazarın kendiliğinden rekabetçi bir yapıya
kavuşamayacağına ilişkin dikkate alınması gereken önemli bir husus ‘kolayca tekrarlanamayan
altyapıların kontrolü’dür. Yerleşik işletmeci tarafından tekrarlanması zor altyapıların kontrol
edilmesine ilişkin değerlendirmede düzenleyici kurum, alternatif işletmecilerin pazara
girişlerine olanak tanıyacak alternatif altyapıların durumunu göz önünde bulundurabilir. İlgili
pazarda tekrarlanması gereken altyapı Türk Telekom için değil, alternatif işletmeciler için söz
konusudur. Ancak gerçekleştirilmiş olan hukuki/idari düzenlemeler ve yetkilendirmelerle
birlikte düşünüldüğünde, alternatif işletmecilerin pazara girişleri hukuken mümkün kılınsa bile,
şebeke yaygınlığı, yüksek batık maliyetler ile ölçek ve kapsam ekonomileri dikkate alındığında
kolayca tekrarlanamayacak altyapıların kontrolünün hâlâ Türk Telekom’da olduğu
değerlendirilmektedir.
Pazar payı, ilgili pazarın kendiliğinden rekabetçi ortama yönelip yönelemeyeceğine ilişkin
değerlendirmede diğer bir ölçüttür. Pazar payları; abone sayısı, trafik miktarı, sahip olunan
kapasite ya da önceki yıllardaki gelir bilgilerine göre hesaplanabilmektedir.
19
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
Ülkemizde 2020 yılı üçüncü çeyreği itibariyle toplam 12.300.390 sabit telefon abonesi
bulunmaktadır. Şekil 1’den de görüleceği üzere 2015-2020 yılları arasında sabit abone sayısı
11-12 milyon bandında seyretmektedir. Buna bağlı olarak penetrasyon oranı da %14 civarında
gerçekleşmektedir. Bununla birlikte, Türkiye’de ortalama hane halkı büyüklüğünün 3,35
olduğu göz önünde bulundurulduğunda sabit telefon hizmetlerinin halen Türkiye’nin önemli
bir kesimine ulaştığını söylemek mümkündür.12
Şekil 1: Sabit Abone Sayısı ve Penetrasyon
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu (2020-3. Çeyrek).
Tablo 2’de ise Türk Telekom ile alternatif işletmecilerin sahip olduğu sabit hat abonelikleri,
PSTN ve ISDN ayrımını içerecek şekilde verilmektedir. Tablo 2 incelendiğinde, 2020 yılı
üçüncü çeyreği itibariyle VoIP dâhil edilmeden sabit abonelerin yaklaşık %47’sinin Türk
Telekom’dan, %53’ünün ise STH işletmecilerinden13 hizmet aldığı görülmektedir.
12 BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu (2020-3. Çeyrek), sf.36.
13 STH işletmecileri arasında Türksat ve Türk Telekom’un iştiraki olan TTNet de yer almaktadır. TTNet’in ayrıntılı
veri kırılımları ilgili toptan pazar olan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarında ayrıntılı olarak yer almaktadır.
20
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
Tablo 2: Sabit Abone Sayısı (VoIP abonelikleri hariç)*
Dönem PSTN ISDN TOPLAM TOPLAM
(%)
2018-4 Türk Telekom 5.987.899 287.048 6.274.947 %61
STH 3.973.934 38.910 4.012.844 %39
2019-1 Türk Telekom 5.772.299 281.036 6.053.335 %59
STH 4.210.508 30.803 4.241.311 %41
2019-2 Türk Telekom 5.549.107 267.524 5.816.631 %57
STH 4.376.948 30.565 4.407.513 %43
2019-3 Türk Telekom 5.387.034 267.332 5.654.366 %55
STH 4.621.801 30.985 4.652.786 %45
2019-4 Türk Telekom 5.219.515 264.670 5.484.185 %53
STH 4.820.590 25.084 4.845.674 %47
2020-1 Türk Telekom 5.036.689 259.414 5.296.103 %51
STH 5.042.912 23.189 5.066.101 %49
2020-2 Türk Telekom 4.916.700 255.552 5.172.252 %49
STH 5.385.636 19.298 5.404.934 %51
2020-3 Türk Telekom 4.788.334 251.996 5.040.330 %47
STH 5.674.345 21.004 5.695.349 %53
*: TS, TÖS ve THK aboneliklerini kapsamaktadır.
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu (2020-3. Çeyrek).
Öte yandan ülkemizde yıllar itibariyle Türk Telekom ve STH işletmecileri tarafından
gerçekleşen sabit şebekeden kaynaklı trafik hacminde düşüş göze çarpmaktadır. Bu itibarla,
2017 yılının birinci çeyreğinde toplam sabit trafik hacmi 2,08 milyar dakika iken, 2020 yılı
üçüncü çeyrekte yaklaşık %35 oranında azalarak 1,34 milyar dakikaya düşmüştür. (Şekil 2).
21
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
Şekil 2: Sabit Trafik Hacmi (milyar dk.)
Kaynak: BTK
Ülkemiz geneline yaygın geleneksel bakır kablo şebekesi Kurumumuz ile imtiyaz sözleşmesi
imzalamış olan Türk Telekom bünyesindedir. Daha önce ilgili mevzuat kapsamında bir erişim
yükümlülüğü olarak kabul edilen TS ve TÖS hizmetleri ilk defa 16.12.2009 tarihli ve
2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı ve
07.01.2010 tarihli ve 2010/DK–10/9 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Şebekede Çağrı
Başlatma Pazar Analizi nihai dokümanı ile pazar analizleri dokümanları kapsamında ilgili
pazarda EPG’ye sahip olduğu tespit edilen Türk Telekom’a bir yükümlülük olarak getirilmiştir.
03.01.2013 tarihli ve 2013/DK-SRD/6 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Şebekede Çağrı
Başlatma Pazar Analizi nihai dokümanı ve daha sonra 08.05.2017 tarihli ve 2017/DK-SRD/152
sayılı Kurul Kararı ile onaylanarak yürürlüğe giren Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı nihai
dokümanında söz konusu yükümlülükler korunmuştur.
Türk Telekom tarafından sabit telefon şebekesi üzerinden toptan seviyede sunulan TS ve TÖS
yöntemleriyle STH işletmecileri tarafından son kullanıcılara erişim ve/veya çağrı başlatma
hizmeti verilebilmektedir. Diğer bir ifadeyle STH işletmecileri, yerleşik işletmeciden toptan
düzeyde çağrı başlatma, çağrı sonlandırma ve gerekmesi halinde transit hizmetleri temin ederek
ve yalnızca asgari altyapı yatırımlarını gerçekleştirerek bu yöntemleri kullanabilmektedir.
Şehir içi arama tekelinin ortadan kalkmış olması, VoIP hizmetinin varlığı ve numara
taşınabilirliği düzenlemeleri nedenleriyle, STH işletmecileri arasında TS ve TÖS
yöntemlerinden biriyle geleneksel telekomünikasyon şebekesine erişilmesi suretiyle hizmet
sunan işletmecilerin sayısı ve bu hizmetten faydalanan kullanıcı sayısı Tablo 3’ten görüleceği
22
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
üzere son derece sınırlıdır. Buna göre, Tablo 3’te dönemler itibariyle STH işletmecilerinin14 TS
ve TÖS yöntemleriyle hizmet verdiği kullanıcı sayılarına yer verilmektedir. Söz konusu
tablodan görüleceği üzere bu yöntemlerle hizmet alan kullanıcı sayısında son yıllarda düşüş
yaşandığı ve anılan yöntemlerin çok tercih edilen yöntemler olmadığı da anlaşılmaktadır.
Sadece darbant hizmetlere yönelik olarak değil ama genel itibariyle, tüketicilerin çoklu hizmet
paketlerini yalnızca bir işletmeciden almaları yönünde bir eğiliminin mevcut olduğu
gözlenmektedir. Bu eğilimin başlıca sebeplerinin, çoklu hizmet paketleri sayesinde tüketiciler
için öngörülebilir aylık bütçe faydalarının oluşması ve uygun şekilde seçildiğinde gerçek
maliyet indirimleri ile karşılaşılması olabileceği düşünülmektedir.
Tablo 3: TS ve TÖS Yöntemiyle Hizmet Alan Kullanıcı Sayısı
Dönem Taşıyıcı Ön Seçimi Taşıyıcı Seçimi
2017-3 202.676 34.587
2017-4 213.423 25.793
2018-1 205.516 24.464
2018-2 194.575 23.030
2018-3 195.905 21.799
2018-4 204.732 20.649
2019-1 186.344 19.531
2019-2 185.017 18.648
2019-3 184.274 20.379
2019-4 169.497 19.972
2020-1 168.533 21.834
2020-2 126.575 15.867
2020-3 120.393 15.220
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, (2020-3.çeyrek).
Diğer yandan, Türk Telekom yurt çapında THK hizmeti sunan tek işletmeci konumunu
sürdürmektedir. İşbu pazar ile ilişkili olarak toptan seviyede sunulan THK hizmeti, en yalın
ifadeyle PSTN, ISDN BA ve ISDN PA hizmetlerine ilişkin sabit telefon erişim hizmetinin
alternatif işletmecilere sunumu anlamına gelmektedir. Bu uygulamada, toptan seviyede bakır
14 STH yetkilendirmesine sahip olan işletmecilerden 57 adedine ait verilerden elde edilmiştir.
23
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
kablo çiftinin ses kısmı erişim yükümlülükleri kapsamında Türk Telekom tarafından STH
işletmecilerine sunulmaktadır. Perakende seviyede ise ses hizmetlerinin alınması kapsamında
kullanıcı, aylık sabit ücretin ödenmesine tekabül eden kısmı da dâhil olmak üzere arama
hizmetlerine ilişkin olarak sadece STH işletmecisi ile muhatap olmakta ve aldığı hizmetlere
ilişkin olarak sadece ilgili STH işletmecisinden fatura almaktadır. Diğer bir ifadeyle, TS ve
TÖS yöntemlerinden farklı olarak THK yöntemi, STH işletmecilerinin abonelerine hem erişim
hem de arama hizmetini tek bir fatura üzerinden sunabilmesine olanak tanımaktadır. STH
işletmecileri bu yöntemle sundukları hizmetler üzerinde tam bir kontrole sahip olmakta ve Türk
Telekom’un sunduğu hizmetlere benzer hizmetleri kullanıcılarına sunabilmektedir. Son
kullanıcı lokasyonundan kamu telefon şebekesine fiziksel bir bağlantı sağlanmasına imkân
tanıyan THK yöntemine ilişkin olarak Türk Telekom’a, toptan pazar olan sabit çağrı başlatma
pazarında EPG olma sıfatıyla yükümlülük getirilmiştir.
Yukarıda yapılan değerlendirmeler birlikte ele alındığında, Tablo 2’de yer verilen STH sabit
hat aboneliklerinin hemen hemen tamamının THK yöntemi ile yapıldığı söylenebilecektir. Şekil
3’ten görüleceği üzere, Eylül 2020 itibariyle THK abone sayısı 5.737.254 olarak gerçekleşmiş
olup, dönemler itibariyle THK abone sayısında istikrarlı bir artış yaşanmaktadır.
Şekil 3: THK Abone Sayısı
Kaynak: BTK
Sabit telefon şebekesine erişim piyasasındaki rekabet aksaklıklarına yönelik olarak 2009
yılındaki pazar analizi neticesinde, piyasadaki rekabet koşullarına olumlu katkıda bulunulması
amacıyla Türk Telekom’a THK yükümlülüğü getirilmiştir. Diğer yandan söz konusu
24
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
yükümlülüğün toptan düzeyde sabit şebekede çağrı başlatma pazarı kapsamında sürdürülmesi
ve fiyat sıkıştırması gibi ilave düzenlemelerin hayata geçirilmesi, özellikle THK bazlı
tarifelerin gelişimi ve etkin rekabetin tesisi bakımından önemli hedeflerden biri olmuştur. THK
özetle, yerleşik işletmeci ile arabağlantı sözleşmesi imzalamış alternatif işletmecilere,
müşterilerine sunulmak üzere, yerel işletmeci altyapısı üzerinden erişim hizmeti sunulması
olarak tanımlanabilmektedir. Bu kapsamda, yeniden satış amacıyla toptan hizmetlerin
sağlanmasının bir türü olan THK, esasında toptan seviyede erişim yükümlülüklerinden biridir.
Bu noktada, söz konusu yükümlülüğün rekabetçi işletmecilere arama ve erişim hizmetlerini bir
arada sunabilmesi ve müşterilerine tek bir iletişim noktasından hizmet satışına imkân veren
doğası, düzenleyici kurumların perakende piyasaları deregüle etmesine yardımcı olan bir araç
olarak değerlendirilmesini sağlamaktadır15.
Tarihsel olarak perakende pazarlarda düzenleme yapılmasının başlangıçtaki amacı, tüketicileri
yerleşik operatör tarafından yapılması muhtemel ‘aşırı’ fiyatlandırmadan korumak iken; daha
sonra zaman içerisinde yerleşik işletmecinin perakende tarifeleri azaldıkça, çağrı hizmetlerinin
fiyatının çok düşük belirlenmesi sonucu alternatif işletmecilerin piyasada tutunmaları sorununu
ortaya çıkarmış olduğu bilinmektedir. Son yıllarda ise, toptan piyasalara yönelik
düzenlemelerin varlığı halinde perakende düzenlemelere olan gereksinimin azaldığı düşüncesi
düzenleyici otoriteler tarafından kabul görmektedir. Uluslararası uygulamalar ışığında; toptan
düzenlemelerin marjinal erişim maliyetlerine değil, uzun dönem artan maliyet esaslı ortalamaya
dayanması sonucu yüksek toptan erişim maliyetleri oluşması riski ile karşılaşılabileceği; bu
riskin giderilmesine yönelik olarak ise, toptan ve perakende hizmet sunan yerleşik işletmeciler
için maliyet esaslı tarife kontrolünün ve fiyat sıkıştırması düzenlemelerinin önem kazanmış
olduğu görülmektedir.
Diğer yandan, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7 nci maddesinin ikinci fıkrasında yer alan “Bu
maddenin ilk fıkrasında belirtilen koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğinin tespitinde Kurum
tarafından toptan düzeyde getirilen yükümlülüklerin perakende düzeyde rekabetin tesisine
yönelik etkisi de göz önünde bulundurulur.” hükmü çerçevesinde konunun ele alınması burada
kilit önemdedir. Bu kapsamda, dikey olarak ilişkili pazarlarda rekabet sorunlarını ele almak için
izlenen analitik döngü aşağıdaki şekildeki gibidir:
15 https://www.btk.gov.tr/uploads/pages/slug/toptan-hat-kiralama-yukumlulugu-iktisadi-duzenleyici-incelemeler-
ve-ulke-deneyimleri.pdf , s.13.
25
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
Şekil 4: Pazara İlişkin Analitik Döngü
Perakende
pazarda rekabet
problemi var mı?
Eğer yoksa,
durun. Eğer varsa,
en az
tekrarlanabilir
toptan satış
pazarını
tanımlayın.
Toptan pazarı
analiz edin.
EPG var ise gerekli
tedbirleri alın.
Bu döngüden de görüleceği üzere, rekabetçi koşulların oluşmasına dayanak teşkil edecek
düzenlemelerin toptan düzeyde ele alınması yaklaşımı ağır basmaktadır.
Öte yandan, pazarın rekabet gücünü korumak için, yeterli sayıda oyuncunun son kullanıcıların
talep ettiği çoklu hizmet paketleri sunabilme yeteneğine sahip olması önemlidir. Alternatif
işletmeciler tarafından zorunlu erişim ürünlerinin elde edilmesi halinde yerleşik işletmecinin
yanında, ilgili pazarda son kullanıcılar tarafından talep edilen paket ürünler sunulabilecektir.
Buna göre perakende pazarlarda rekabet sorunlarının çözülmesi için öncelikle toptan pazara
getirilecek yükümlülüklerin kullanılması ideal olandır. Yani, ilgili perakende pazarda getirilen
yükümlülükler olmaksızın da toptan pazarda getirilen yükümlülüklerle perakende pazarda
alternatif işletmecilerin pazara girişleri ve rekabet edebilmeleri sağlanabiliyorsa, perakende
pazarda düzenleyici yükümlülüklerin getirilmesine gerek olmadığı varsayılmaktadır.
İlk defa, 16.12.2009 tarihli ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Telefon
Şebekesine Erişim Pazarı kapsamında ilgili pazarda EPG’ye sahip işletmeci olarak tespit edilen
Türk Telekom’a THK yükümlülüğü getirilmiştir. 27.07.2011 tarihli ve 2011/DK-07/394 sayılı
Kurul Kararı ile esasında bir erişim hizmeti olan THK hizmetine ilişkin koşulların ortaya
konulmasını teminen, Türk Telekom tarafından hazırlanan ve Kurumumuz onayına sunulan
Referans Toptan Hat Kiralama Teklifi Kurumumuzca ilgili mevzuat çerçevesinde
26
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
değerlendirilmiş ve kamuoyu görüşlerinin alınması sonrasında, Türk Telekom Referans
Arabağlantı Teklifi’nin (RAT) eki olacak şekilde nihâi haline getirilmiş ve 01.02.2012 tarihi
itibariyle THK hizmeti STH işletmecilerine sunulabilir hale gelmiştir. Daha önce sabit telefon
şebekesine erişim pazarında ele alınan THK yükümlülüğü, 26.03.2014 tarihli ve 2014/DK-
SRD/172 sayılı Kurul Kararı ile Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarında EPG’ye sahip
işletmeci olduğuna karar verilen Türk Telekom’a ek bir yükümlülük olarak getirilmiştir.
08.05.2017 tarihli ve 2017/DK-SRD/152 sayılı Kurul Kararı ile onaylanarak yürürlüğe giren
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı nihai dokümanında THK hizmeti düzenlenmeye devam
edilmiştir.
Sabit telefon şebekesine erişim hizmeti, son kullanıcının ikametgâhına Türk Telekom
tarafından yeni bir erişim hattının kurulması ve/veya var olan erişim hattının toptan seviyede
paylaşıma açılması (YAPA) suretiyle de gerçekleşebilmektedir. Göreceli olarak daha düşük
maliyetli olan mevcut erişim şebekesinin paylaşıma açılarak var olan bir erişim hattı üzerinden
hizmet sunulması yönteminin ise ülkemizde gerçekleşen kullanıcı sayısı göz önüne alındığında,
hâlihazırda çeşitli gerekçelerle yaygın olarak tercih edilmediği görülmektedir. Mart 2020
itibariyle tam ve paylaşımlı erişim yöntemleri kullanılarak hizmet sunulan kullanıcı sayısı
55.945’tir.
Sonuç itibariyle, STH işletmecileri tarafından TS, TÖS, THK ve YAPA yöntemleri kullanılarak
son kullanıcılara Türk Telekom tarafından sunulan hizmetlere ikame olabilecek hizmetler
verilebilmekte olup; bu yöntemler toptan seviyede geçerlidir ve hâlihazırda Kurumumuz
tarafından düzenlenmekte olan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı kapsamında ele
alınmaktadır. Bu minvalde, toptan mahiyette bir yükümlülüğün perakende pazarda ayrıca ele
alınmasına gerek olmadığı değerlendirilmektedir.
Diğer taraftan ikinci kriterin değerlendirilmesi aşamasında gerek mobil piyasalarından gerek
genişbant ses piyasalarından gelen rekabetçi baskıların incelenmesi gerekmektedir.
Ülkemizde, diğer ülkelere de benzer şekilde, özellikle 3G mobil hizmetler sonrası teknolojik
gelişmeler, mobil genişbant kullanımının yaygınlaşması ve cep telefonlarının sağladığı
mobilitenin de etkisiyle birlikte zaman içerisinde mobil iletişim daha çok tercih edilir hale
gelmiş ve sabit ses trafiğinde son beş yılda %43 seviyesinde azalma yaşanmıştır. (Şekil 5)
27
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
Şekil 5: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Trafik Hacimleri (milyon dk)16
Kaynak: BTK
Abone sayılarının gelişimine bakıldığında ise, mobil aboneliklerde istikrarlı bir artışın
yaşandığı, son beş yılda abone sayısının %10 oranında artarak 82,8 milyona ulaştığı; sabit
abone sayısında ise 11 milyon civarında seyreden dalgalanmaların söz konusu olduğu, 2016
yılından sonra küçük çaplı toparlanmanın yaşanarak 2019 yılı itibariyle abone sayısının 11,5
milyon seviyesinde gerçekleştiği görülmektedir. (Şekil 6)
Şekil 6: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Abone Sayıları (milyon adet)17
Kaynak: BTK
Dolayısıyla, mobil hizmetlerdeki gelişmelerin abone sayısından ziyade, daha çok perakende
seviyedeki sabit ses trafiği üzerinde etkili olduğu söylenebilmektedir. Başka bir ifadeyle, sabit
ses trafiğinin bir oranda mobil trafiğe kaydığı, sabit abone sayısında ise bu anlamda benzer bir
gelişmenin yaşanmadığı değerlendirilmektedir.
16 Sabit trafik hacmi, Türk Telekom ile STH işletmecileri tarafından yaratılan trafikten oluşmaktadır.
17 Sabit abone sayısı, Türk Telekom ile STH işletmecilerinin abone sayılarının toplamından oluşmaktadır.
28
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Piyasasına konu hizmetler, geleneksel olarak bakır kablo
üzerinden ses ve (darbant) veri sunumu şeklinde gerçekleştirilmektedir. Darbant internet
hizmetine ilişkin olarak, dial-up (Çevirmeli İnternet Bağlantısı) erişim hizmetini kullanabilmek
için gerekli olan TT RAS (Remote Access Service) erişim altyapısının hızlı bir şekilde xDSL’e
kayması ile birlikte son yıllarda söz konusu altyapıya ilişkin işletmeci taleplerinin kalmaması
gerekçesiyle yapılan başvuru neticesinde Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurulunun 01.03.2018
tarihli ve 2018/DK-YED/60 sayılı Kurul Kararıyla, Türk Telekom tarafından toptan seviyede
sunulan dial-up erişim hizmeti sunumu ve tarifesinden kaynaklanan hak ve yükümlülüklerine
ilişkin ilgili mevzuat hükümleri saklı kalmak kaydı ile toptan seviyede sunulan bu hizmetin
sonlandırılmasına izin verilmiştir. Bu kapsamda, hâlihazırda pazarda faaliyet gösteren ilgili
işletmeciler nezdinde dial-up hizmetlere ilişkin toptan veya perakende bir hizmetin sunulmadığı
bilinmektedir.
Bu gelişmelere paralel olarak, ses hizmetlerine erişimde de giderek artan oranda IP’ye dayalı
yöntemler kullanılmaktadır. Bu yöntemlerin artmasıyla birlikte hem yönetilen hem de
yönetilmeyen VoIP hizmetlerinin giderek daha fazla tercih edildiği gözlenmektedir. Genel
olarak VoIP hizmetleri darbant olarak nitelendirilebilecek geleneksel kamu anahtarlamalı
telefon şebekesi (PSTN) yerine genişbant internet bağlantısını kullanmaktadır. IP’ye dayalı bir
sistemi kullandığından, VoIP hizmetleri veri iletimi esasına dayanmaktadır. Bu nedenle
kullanıcıların internet bağlantısına ihtiyacı bulunmaktadır. Dünyadaki gelişmelere benzer
şekilde, VoIP teknolojisine bağlı çözümler daha da önemli hale gelmiştir. Kurumumuz
tarafından yayımlanan 08.05.2017 tarihli ve 2017/DK-SRD/152 sayılı Kurul Kararı ile VoIP
erişim, Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı’nda ilgili ürün pazarı içerisinde
değerlendirilmiştir.
Bu kapsamda, STH işletmecileri tarafından sağlanan IP temelli ses hizmetlerinin sabit
ses/telefon hizmetleri pazarında yarattığı rekabetçi baskının arttığı görülmektedir.
Kullanıcıların internet tabanlı hizmetlere yönelmeleriyle, Şekil 7’den görüleceği üzere VoIP
hizmetlerinin sabit şebekeden başlatılan çağrılar içerisindeki payı 2017 yılı birinci çeyreği
itibariyle %23,7 düzeylerindeyken 2020 yılının üçüncü çeyreğinde %36,2 seviyelerine
ulaşmıştır. Aynı dönemde Türk Telekom’un toplam sabit ses trafiği içerisindeki payı ise %66,3
seviyesinden %54,0 seviyesine gerilemiştir.
29
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
Şekil 7: PSTN ve VoIP Trafik Gelişimi
Kaynak: BTK
Ayrıca, Şekil 8’den görüleceği üzere, toplam STH trafiği içerisindeki VoIP hizmetler ile
başlatılan çağrıların önemli bir yeri bulunmaktadır. Buna göre, 2017 yılı birinci çeyreği
itibariyle toplam STH’ trafiği içerisindeki VoIP hizmetler ile başlatılan çağrıların payı %70,4
iken 2020 üçüncü çeyreği itibariyle bu oran %78,6 olarak gerçekleşmiştir.
Şekil 8: STH İşletmecilerinin Toplam Trafiği İçerisinde VoIP Trafiği (adet ve %)
Kaynak: BTK
Tablo 4 ve Tablo 5’e bakıldığında STH işletmecilerinin VoIP abone sayılarına da yer verilerek,
sabit ses pazarındaki toplam abone sayısı ve pazar payları incelenmektedir. Söz konusu
tablolardan da görüleceği üzere, 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle STH işletmecilerinin
VoIP abonelikleri 1.513.681’e ulaşmış olup, bu rakam toplam sabit abone sayısının yaklaşık
olarak %12’sine tekabül etmektedir. Başka bir ifadeyle, Türkiye genelinde sabit abonelerin
30
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
%12’sine VoIP üzerinden sabit ses arama hizmeti sunulmaktadır. VoIP aboneler de dâhil
edildiğinde, STH’ların sabit ses pazarındaki payı, VoIP hariç abone sayısına kıyasla, yaklaşık
olarak %53’ten yaklaşık %59’a yükselmektedir. Türk Telekom’un payı ise toplamda yaklaşık
%41 seviyesindedir.
Tablo 4: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un Toplam Abone Sayıları (VoIP Dahil) 18
STH’ların Toplam Abone Sayısı
Dönem
VoIP Abone Sayısı STH Türk Telekom
2017-2 1.079.326 3.480.011 7.416.529
2017-4 1.348.237 4.212.756 7.028.171
2018-2 1.365.185 4.790.023 6.636.434
2018-4 1.281.814 5.294.658 6.274.947
2019-2 1.188.460 5.595.973 5.816.631
2019-4 1.147.931 5.993.605 5.484.185
2020-1 1.301.884 6.367.985 5.296.103
2020-2 1.460.803 6.865.737 5.172.252
2020-3 1.513.681 7.209.040 5.040.330
Kaynak: BTK
Tablo 5: Türk Telekom ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları ( VoIP dâhil)
Toplam (%)
Dönem VoIP% (topl. VoIP % (STH abone
Türk Telekom STH
abone içinde) içinde)
2017-2 68,06% 31,94% 9,91% 31,01%
2017-4 62,52% 37,48% 11,99% 32%
2018-2 58,08% 41,92% 11,95% 28,50%
2018-4 54,24% 45,76% 11,08% 24,21%
2019-2 50,97% 49,03% 10,41% 21,23%
18 İşbu dokümanda STH işletmecileri arasında Türk Telekom’un iştiraki olan TTNet yer almaktadır. TTNet’in veri
kırılımları ilgili toptan pazar olan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarında ayrıntılı olarak yer almaktadır.
Ayriyeten, kablo şebekesi üzerinden sunulan arama hizmetinin yönetilebilen VoIP kapsamında değerlendirilmesi
ve bunun da bir nev’i sabit telefon hizmeti olması nedeniyle VoIP aboneliklere ilişkin olarak yer verilen trafik
dahil tüm STH verileri içerisinde Türksat verileri de yer almaktadır.
31
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
2019-4 47,78% 52,22% 10,00% 19,15%
2020-1 45,41% 54,59% 11,16% 20,44%
2020-2 42,97% 57,03% 12,13% 21,27%
2020-3 41,15% 58,85% 12,36% 21%
Kaynak: BTK
Şekil 8, Tablo 4 ve Tablo 5 birlikte değerlendirildiğinde; 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle,
STH abonelerinin yaklaşık %21’ini, toplam sabit abonelerin ise %12’sini teşkil eden VoIP
abonelerinin yarattığı trafiğin kendi toplam STH trafiği içerisindeki payının %78,6 olduğu;
başka bir ifadeyle STH işletmecilerinin, sahip olduğu VoIP aboneliklerinin %21 ile sınırlı
olmakla birlikte, trafiğinin yaklaşık olarak %80’e varan bir oranda VoIP temelli olduğu
söylenebilecektir.
Yıllar içerisinde Türk Telekom’un sabit hat abonelikleri giderek azalırken buna karşın, STH
işletmecilerinin sabit hat abonelikleri artış göstermiştir. 2016 yılı ikinci çeyreğinde pazardaki
sabit hat abonelerinin %75’ine sahip olan Türk Telekom, 2017 yılı dördüncü çeyreğinde
%63’üne, 2019 dördüncü çeyreğinde ise %48’ine sahiptir. 2020 yılı üçüncü çeyreği itibariyle
VoIP hizmetler dâhil sabit abonelerinin yaklaşık %41’inin Türk Telekom’dan, %59’unun ise
STH işletmecilerinden hizmet aldığı görülmektedir.
Ayrıca, genişbant hizmetlere ilişkin olarak 31.12.2019 tarihli ve 2019/DK-SRD/338 sayılı
Kurul Kararı ile “2019.EU2014M3.3 Referans Numaralı Toptan Sabit Yerel ve Merkezi Erişim
Pazarları Analizi Nihai Dokümanı'nın onaylanmasına” karar verilmiştir. Anılan pazar analizi
neticesinde, Türk Telekom toptan sabit yerel ve merkezi erişim pazarlarında EPG’ye sahip
işletmeci olarak belirlenerek muhtelif yükümlülüklere tabi kılınmıştır. Söz konusu
yükümlülükler çerçevesinde, genişbant hizmet pazarında kısa ve orta vadede olumlu
gelişmelerin yaşanacağı, böylece alternatif işletmecilerin sabit ses hizmetlerinde daha büyük
oranda pay alacakları beklenmektedir.
İşbu pazara yönelik olarak ikinci kriter kapsamında pazar yapısının belirli bir dönem içinde
kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenip beklenmediğine ilişkin
değerlendirmede bu rekabetçi yapının oluşmasına dayanak teşkil edebilecek düzenlemelerin
varlığı önemli bir etken olarak karşımıza çıkmaktadır. Yukarıda yer verilen açıklama ve veriler
32
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
çerçevesinde özetle, perakende düzeydeki sabit telefon şebekesine erişim piyasasıyla ilişkili
görülebilecek olan sabit şebekede çağrı başlatma ve toptan sabit yerel ve merkezi erişim
pazarlarında toptan düzeyde getirilmiş bulunan yükümlülükler ile sair etkenler çerçevesinde
işbu pazarın belirli bir dönemde rekabetçi dengeye yönelebileceği değerlendirilmektedir. Bu
nedenle söz konusu pazarda, öncül düzenleme yapılabilmesi için gerekli olan üç kriterden biri
olarak ikinci kriterin karşılanamadığı görülmektedir. Bu pazarda düzenleme yapılabilmesi için
üç kriterin de bir arada bulunması gerektiğinden, son kriterin değerlendirilmesine mutlak olarak
gerek olmamakla birlikte, aşağıda ele alınmaktadır.
Üçüncü Kriter
Üçlü kriter testinin son kriteri olarak “rekabet kurallarının tek başına uygulanmasının pazar
yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” ölçütü değerlendirilmektedir. Bu kriter
bağlamında, piyasa başarısızlıklarının giderilmesinde rekabet hukukunun yeterli olup
olmadığı incelenmektedir. Bu kapsamda rekabet karşıtı davranışların odaklandığı noktalar, bu
noktaların belirlenmesinin zorluk derecesi, bu davranışların telafisi imkânsız zararlara neden
olup olmadığı ve uzun dönemde etkin rekabetin sağlanması için düzenleyici müdahalelerin
gerekip gerekmediği analiz edilmektedir.
Avrupa Komisyonu’nun 2014/710/EU sayılı Tavsiye Kararında, yaygın ve belli bir süre
içerisinde tekrarlanabilen pazar başarısızlıkları ve rekabet karşıtı davranışlara karşı “rekabet
hukukuna göre yapılan ardıl (ex-post) müdahale maliyetlerinin yüksek; söz konusu
davranışların fazla sıklıkta tekrarlanabiliyor olmasının öncül müdahaleyi ise kaçınılmaz
kılacağı” ifade edilmekte19 ve böyle durumlarda öncül düzenlemelerin, rekabet hukukuna
uygun bir tamamlayıcı niteliği haiz olduğu düşünülmektedir. Öte yandan, rekabete aykırı
davranışların yaygınlığının ve tekrarlanabilme sıklığının düşük düzeyde olduğu durumlarda,
rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar başarısızlıklarıyla mücadelede
yeterli görülebileceği savunulmaktadır20.
ERG (BEREC)’nin üçlü kriter testine ilişkin bir raporunda, düzenlemeye tabi olması düşünülen
pazarlarda sadece rekabet hukuku kurallarının uygulanması ile dikey bütünleşik yapıda faaliyet
gösteren yerleşik işletmecilerin yapacağı aşırı fiyatlandırma, fiyat ayrımcılığı, yıkıcı fiyatlama,
19 2014/710/EU sayılı Tavsiye Kararı.
20 ERG (08) 21, s. 14-15.
33
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
çapraz sübvansiyon gibi rekabete aykırı fiyatlama politikalarının engellenebileceği
belirtilmekle birlikte EPG’ye sahip işletmeci veya işletmecilerin sunacakları hizmet ile ilgili
olarak yapılabilecek ayrımcılığa ilişkin bazı endişelerden de bahsedilmektedir.
Bu kriterin değerlendirilmesi aşamasında başlıca bazı ögelerin incelenmesi yarar sağlayabilir.
Bu unsurlardan biri rekabetçi olmayan davranışların genelleme derecesidir. Bu derece
belirlenirken; bir piyasa başarısızlığının sık ve/veya zamanında müdahaleye ihtiyacının olup
olmadığı veya bir elektronik haberleşme hizmetinin sağlanmasını (örneğin erişim koşulları,
fiyatlandırma gibi açısından) içeren mekanizmaların kurulmasının gerekli olup olmadığı
hususlarına dikkat edilir ve böyle durumların varlığı halinde öncül düzenlemeler daha verimli
kabul edilebilir. İlaveten, rekabete aykırı davranışların ele alınmasındaki zorluk derecesi de bir
başka parametredir. Buna göre rekabet hukuku, rekabete aykırı davranışların ele alınmasında
zorluklarla karşı karşıya kalmıyorsa ve bu tür uygulamaların ispatında zorluk yaşanmıyorsa
rekabet hukuku düzenlemelerinin yeterli olabileceği söylenebilecektir. Rekabete aykırı
davranış nedeniyle ilgili veya ilişkili pazarlarda onarılamaz bir hasar mevcut olacak mıdır
sorusuna verilecek yanıt da bir diğer unsurdur. Son olarak, uzun vadede etkin rekabetin
gelişmesini sağlamak için düzenleyici müdahalenin zaruret arz etmemesi unsurunun da
gözetilmesi faydalıdır.
Yapılan bu açıklamalar ışığında, işbu pazara yönelik oluşabilecek pazar aksaklıklarının hangi
rekabet hukuku kuralları ile ele alınabileceğinin tartışılması gerekmektedir. Öncelikle ifade
etmek gerekirse, aşırı fiyatlandırma, fiyat ayrımcılığı, yıkıcı fiyatlama, çapraz sübvansiyon
gibi rekabete aykırı tutum ve uygulamaların, ardıl mahiyetteki rekabet hukuku düzenlemeleri
ve incelemeleri ile doğrudan adreslenebilir ve giderilebilir mahiyette olduğu
değerlendirilmektedir.
Diğer yandan elektronik haberleşme mevzuatı kapsamında toptan pazarlarda uygulanan öncül
yükümlülüklerin, rekabet hukukuna yönelik tamamlayıcılığının dikkate alınmasının önem arz
ettiği değerlendirilmektedir. Bu noktada, tarife kontrolüne tabi olma yükümlülüğünün özel bir
türü olan fiyat sıkıştırmasına yönelik yükümlülüğe ayrıca değinilmelidir. Bu yükümlülük
kısaca, rakip işletmecilere yaşanılabilir (rekabet etmeye elverişli) bir alan kalmasını teminen
EPG’ye sahip işletmecinin toptan ve perakende ücretleri arasında marj bırakılmasını ve
alternatif tarifelerin ortaya çıkmasını sağlamaya yönelik bir yükümlülüktür. Daha açık bir
ifadeyle fiyat sıkıştırması, üst (ilgili toptan, upstream) pazarda EPG’ye sahip olan ve rakiplerine
34
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
toptan seviyede ürün/hizmet sağlayan dikey bütünleşik bir işletmecinin söz konusu toptan
ürün/hizmetlerin veya perakende pazarda sunduğu ilgili ürün/hizmetlerin fiyatlarını
rakiplerinin kâr edemeyeceği şekilde belirlemesi durumunu ifade etmektedir. Toptan ve ilişkili
perakende fiyatlar arasındaki farkın alt (ilgili perakende, downstream) pazarda faaliyet yürüten
etkin bir işletmeciye pozitif kâr marjı bırakmaması, söz konusu işletmecilerin dikey bütünleşik
(EPG sahibi) işletmecinin perakende tarifelerini ekonomik olarak tekrar edememesi durumuna
karşılık gelmektedir. Bu yükümlülüğü sağlamaya dönük getirilen fiyat sıkıştırması testi ise
EPG’ye sahip işletmecinin sunduğu belirli bir perakende ürün/hizmet ya da ürün/hizmet
gruplarının fiyatının, o hizmetin (alternatif işletmecilerce kârlı bir biçimde) sunulması için
gerekli olan bütün maliyetlerin toplamından büyük olduğunun belirlenmesi için yapılmaktadır.
EHK’nin “Tarifelerin Düzenlemesi” başlıklı 13 üncü maddesinin ikinci fıkrasının (c) bendine
göre işletmecinin ilgili pazarda etkin piyasa gücüne sahip olduğunun belirlenmesi halinde;
Kurum, fiyat sıkıştırması, yıkıcı fiyatlandırma gibi rekabeti engelleyici tarifelerin önlenmesi
için gerekli düzenlemeleri yapar ve uygulamaları denetler. Bu itibarla fiyat sıkıştırması
yükümlülüğü, ilk olarak, 01/07/2014 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere 26/03/2014 tarihli
ve 172 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan ilişkili toptan pazar olan Sabit Şebekede Çağrı
Başlatma Pazar Analizi dokümanına eklenmiştir. Kapsam ve uygulama esasları 09.02.2021
tarihli ve 2021/DK-SRD/36 sayılı Kurul Kararı ile güncellenen ‘Fiyat Sıkıştırmasının Tespitine,
Önlenmesine ve Giderilmesine İlişkin Usul ve Esaslar’ çerçevesinde yapılan
değerlendirmelerde, fiyat sıkıştırması yükümlülüğüne tabi tutulan EPG’ye sahip işletmeci
ve/veya bu işletmecinin dikey ilişkili bir pazarda aynı kontrol yapısı içinde faaliyet gösteren
ortağı, iştiraki veya ortaklığının toptan ve perakende tarifelerinin fiyat sıkıştırması içermesinin
önlenmesi amaçlanmaktadır. Bu noktada, toptan seviyede getirilen fiyat sıkıştırması
yükümlülüğünün uygulanması esnasında, perakende pazardaki tarifelerin de ele alınarak
dolaylı yönden gözetimi mümkün hale gelmiş olacaktır.
Rekabet hukukuna yönelik diğer tamamlayıcı öncül düzenlemeler olarak, yine ilişkili toptan
pazarda getirilen özellikle toptan hat kiralama ve taşıyıcı seçimi, taşıyıcı ön seçimi dahil erişim
ve arabağlantı, ayrım gözetmeme ve şeffaflık yükümlülükleri sayılabilecektir.
Netice itibariyle, toptan düzeydeki ilgili diğer pazarlarda sayılan yükümlülüklerin perakende
düzeydeki sabit erişim hizmetlerinin alternatif işletmeciler tarafından da sunulabilmesine imkân
tanıdığı ve fiyat sıkıştırması yükümlülüğü başta olmak üzere toptan seviyede getirilen diğer
35
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
yükümlülüklerin, gerekli görüldüğü durumlarda rekabet hukukunun bu pazara yönelik (ardıl)
düzenleme ve uygulamaları ile birlikte kullanılabileceği düşünülmektedir. Başka bir ifadeyle,
ilişkili toptan pazarda getirilen yukarıda sayılan öncül düzenlemeler göz önünde
bulundurulduğunda, işbu perakende pazarda söz konusu olabilecek rekabete aykırı
davranışların önlenmesinde esas olarak ardıl rekabet hukuku kurallarının uygulanmasının
yeterli olacağı değerlendirilmektedir. Buna göre, esasen işbu perakende pazarda doğabilecek
pazar aksaklıklarına ilişkin rekabet hukuku kapsamında gerekli müdahalelerde
bulunulabileceği ve bu konudaki yasal mevzuatın yeterli ve etkin olduğu öngörülmektedir.
Açıklanan nedenlerle bu kriterin de sağlanmadığı değerlendirilmektedir.
36
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
SONUÇ
Elektronik haberleşme sektöründe öncül düzenleyici yaklaşımın esası; analizi yapılan
piyasalarda görülen rekabet sorunlarına yönelik uygun, orantılı ve temel düzenleyici ilkeler
(etkin yatırımı ve yenilikçiliği ve altyapı temelli rekabetin artırılması, tüketici menfaatlerinin
geliştirilmesi, iç piyasanın kalkınması vb.) ışığında uygulanabilir düzenlemelerin yapılmasıdır.
Günümüzde, gelişen teknolojiler, mobil hizmetlerin sabit hizmetler üzerindeki etkileri,
genişbant altyapıları üzerinden sunulan VoIP yöntemiyle ses hizmetlerine yönelik talep artışı
ve sair hususların, analize konu bu perakende pazarda “faks ve darbant internet hizmetleri”ne
olan talebi seyrek hale getirdiği ve bu pazarda anılan hizmetlerin etkin yatırım ve yenilikçiliğe
çok açık olmadığı öngörülmektedir.
Diğer yandan, toptan düzeyde getirilmiş bulunan yükümlülüklerin perakende düzeyde
rekabetin tesisine yönelik etkileri, düzenleme gereksinimi olup olmadığına ışık tutacak çok
önemli bir etken olup; bu husus, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7 nci maddesinin ikinci fıkrası
ile teyit edilmiştir. Buna göre, ilgili perakende pazarda yapısal olarak var olan sorunların üst
pazar olan toptan pazarda tanımlandığı ve anılan yükümlülüklerin toptan pazarlara taşınmış
olduğu görülmekte ve bu yükümlülüklerin eş zamanlı olarak perakende pazarda da
düzenlenmesinin ilgili sektöre pozitif yönde ciddi bir katkısı bulunmadığı düşünülmektedir.
Bununla birlikte, yaşanan teknolojik dönüşüm ve kullanıcı eğilimleri çerçevesinde sayısal
dönüşüm ile yeni teknoloji ve yatırımların desteklenmesi adına, bu pazarın düzenlenmeye
devam edilmesinin, düzenleyici çabanın daha etkin ve verimli düzenlemelere yoğunlaşmasının
önüne geçtiği değerlendirilmektedir. Oysa, rekabetin etkili ve sürdürülebilir olacağı en kritik
altyapı seviyelerine odaklanılması, daha doğru bir yaklaşım olarak kabul edilmektedir.
Düzenleyici otoriteler tarafından kabul edilen “daha az, daha etkili düzenleme yaklaşımı”
burada dikkat çekilen sorunun giderilmesine yönelik olarak dile getirilmektedir.
Söz konusu pazarda getirilen yükümlülüklerin Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı
kapsamında getirilen toptan hat kiralama, TS, TÖS, maliyet esaslı tarife belirleme ve fiyat
sıkıştırması yükümlülükleriyle hâlihazırda sağlandığı, dolayısıyla perakende pazarın öncül
düzenlemeye tabi olmaksızın da pazarda faaliyette bulunan diğer işletmeciler tarafından bu
pazarda incelenen ürün ve hizmetlerin sunulmaya devam edeceği aşikârdır. Diğer bir ifadeyle,
perakende tarife kontrolleri kaldırılsa dahi tüketicilerin tasarruflarında bir azalma ve darbant
sabit erişim hizmetlerinin tarifelerinde olağandışı bir yükselme beklenmemektedir. Ayrıca,
37
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Nihai Doküman
Türk Telekom’un çağrı başlatma, çağrı sonlandırma ve yerel ağa erişime ilişkin toptan sabit
piyasalardaki EPG yükümlülükleri de ilgili toptan pazar düzenlemeleri ile garanti altındadır.
Yetkilendirme mevzuatı başta olmak üzere pazara giriş serbestisinin, toptan satış hizmetlerine
erişim kolaylığının ve elektronik haberleşme hizmetlerine ilişkin tüketim bilincinin
niteliğindeki gelişimin, son yıllarda perakende pazarlarda rekabetin doğasını önemli ölçüde
değiştirdiğinin açık olduğu değerlendirilmektedir.
Sonuç itibariyle; sabit telefon şebekesine erişim piyasasına ilişkin olarak yapılan bu analiz ve
uygulanan üçlü kriter testi neticesinde, ilgili piyasanın öncül düzenlemeye konu olabilmesi için
gerekli “ilgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya
kavuşacağının beklenmemesi” ve “rekabet kurallarının tek başına uygulanmasının pazar
yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” kriterlerinin sağlanamadığı görülmektedir.
Bu kapsamda, 16.12.2009 tarihli ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile düzenlenen Sabit
Telefon Şebekesine Erişim Piyasasının öncül düzenlemelere konu olmaktan çıkarılması ve bu
bağlamda mezkur Kurul Kararı ile ilgili pazarda EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenen Türk
Telekom’a getirilen;
Erişim sağlama,
Toptan hat kiralama,
Taşıyıcı seçimi (TS) ve taşıyıcı önseçimi (TÖS),
Ayrım gözetmeme,
Şeffaflık,
Referans erişim teklifi hazırlama ve yayımlama ve
Tarife kontrolüne tabi olma (maliyet esaslı tarife belirleme)
yükümlülüklerinin kaldırılması gerektiği değerlendirilmektedir.
Ayrıca, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 13 üncü maddesinin ikinci fıkrasına istinaden işbu pazar
analizi kapsamında öngörülen değişikliklere ilişkin olarak bir geçiş sürecine gerek bulunmadığı
değerlendirilmektedir.
38
PAZAR ANALİZİ ÇALIŞMALARI (4. Tur)
SABİT TELEFON ŞEBEKESİNE ERİŞİM PAZARI
Kamuoyu Görüşü Alınmasına
İlişkin Doküman
BİLGİ TEKNOLOJİLERİ VE İLETİŞİM KURUMU
Nisan 2021, ANKARA
Ref: 2021.EC2007M1.1
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
İÇİNDEKİLER
Pazar Konusu Hizmetin Kapsamı .............................................................................. 8
İlgili Pazar Tanımı ..................................................................................................... 8
2.2.1 İlgili Ürün/Hizmet Pazarı ................................................................................... 10
2.2.1.1 Sabit telefon şebekesine erişim ve sabit arama hizmetleri .......................... 11
2.2.1.2 Perakende düzeyde sabit erişim ve mobil erişim hizmetleri ....................... 12
2.2.1.3 Sabit telefon şebekesine erişim türleri ........................................................ 12
2.2.2 İlgili Coğrafi Piyasa ........................................................................................... 14
İlgili Pazar Tanımına İlişkin Nihai Değerlendirme ................................................. 15
Birinci Kriter ............................................................................................................ 18
İkinci Kriter ............................................................................................................. 19
Üçüncü Kriter .......................................................................................................... 34
2
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
ŞEKİLLER
Şekil 1: Sabit Abone Sayısı ve Penetrasyon............................................................................. 21
Şekil 2: Sabit Trafik Hacmi (milyar dk.) .................................................................................. 23
Şekil 3: THK Abone Sayısı ...................................................................................................... 25
Şekil 4: Pazara İlişkin Analitik Döngü ..................................................................................... 27
Şekil 5: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Trafik Hacimleri (milyon dk) ........................................ 29
Şekil 6: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Abone Sayıları (milyon adet) ........................................ 29
Şekil 7: PSTN ve VoIP Trafik Gelişimi ................................................................................... 31
Şekil 8: STH İşletmecilerinin Toplam Trafiği İçerisinde VoIP Trafiği (adet ve %) ................ 31
3
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
TABLOLAR
Tablo 1: Kablo TV Şebekesi Bilgileri ...................................................................................... 13
Tablo 2: Sabit Abone Sayısı (VoIP abonelikleri hariç) ............................................................ 22
Tablo 3: TS ve TÖS Yöntemiyle Hizmet Alan Kullanıcı Sayısı ............................................. 24
Tablo 4: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un Toplam Abone Sayıları (VoIP Dahil) ....... 32
Tablo 5: Türk Telekom ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları (VoIP dahil) .......................... 32
4
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
GİRİŞ
05.11.2008 tarihli ve 5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu (EHK) başta olmak üzere ilgili
mevzuat çerçevesinde; ülkemizin elektronik haberleşme sektörüne ilişkin olarak yapılacak
pazar analizleri doğrultusunda, etkin rekabetin tesisi, kaynakların etkin ve verimli kullanılması,
haberleşme altyapı, şebeke ve hizmet alanında teknolojik gelişimin ve yeni yatırımların teşvik
edilmesi Kurumumuzun başlıca amaçları arasında yer almaktadır.
İlgili mevzuat; rekabetin tesisi olgusunu, seçili pazarlara yönelik analizlerin yapılması yöntemi
ile temin etmeye yöneliktir. Bu amaçla, ülkemize özgü şartlara uygun şekilde yapılan pazar
analizleri ile ilgili piyasaların tanımlanması, bu piyasalara ilişkin etkin rekabet ortamının
bulunup bulunmadığının değerlendirilmesi ve ihtiyaç halinde alınması gereken tedbirlerin
belirlenmesi rekabetin tesisi açısından önem arz etmektedir. Diğer yandan, başta Avrupa Birliği
(AB) müktesebatı ve pratikleri olmak üzere ülke örnekleri ile sektörün teknoloji ve iktisadi
eğilimlerinin izlenmesi de bir o kadar önemlidir.
Sabit telefon şebekesine erişim pazarına yönelik 1. tur çalışmaları 2005 yılında
gerçekleştirilmiştir. 2. tur çalışmaları ise 2009 yılı sonunda sonuçlandırılarak 16.12.2009 tarihli
ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile Türk Telekomünikasyon A.Ş. (Türk Telekom)
anılan pazarda Etkin Piyasa Gücüne (EPG) sahip işletmeci olarak belirlenmiştir. Buna göre söz
konusu pazarda ilgili işletmeci;
Erişim sağlama,
Toptan hat kiralama,
Taşıyıcı seçimi (TS) ve taşıyıcı önseçimi (TÖS),
Ayrım gözetmeme,
Şeffaflık,
Referans erişim teklifi hazırlama ve yayımlama ve
Tarife kontrolüne tabi olma (maliyet esaslı tarife belirleme)
yükümlülüklerine tabi kılınmıştır.
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarına ilişkin 3. tur Pazar Analizi 26.03.2014 tarihli ve
2014/DK–SRD/170 sayılı Kurul Kararı ile tamamlanmıştır. Ancak Ankara 11 inci İdare
Mahkemesi’nin 05.02.2016 tarihli ve E.2015/121; K.2016/255 sayılı ve 22.02.2016 tarihli ve
E.2015/1180; K.2016/338 sayılı iptal kararlarının gereğinin sağlanmasını teminen, 15.06.2016
5
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
tarihli ve 2016/DK-SRD/297 sayılı Kurul Kararı ile anılan pazar için hâlihazırda 2009/DK-
10/659 sayılı Kurul Kararı eki 2010.P.1.2 & P.2.2 sayılı Kamuoyu Görüşlerini İçeren
Dokümanın uygulanmasına karar verilmiştir.
Bahse konu yargı kararları gereğince uygulanmakta olan 2010.P.1.2 & P.2.2 sayılı Kamuoyu
Görüşlerini İçeren Dokümanın hâlihazırda güncelliğini yitirdiği ve sektördeki rekabetçi yapıya
yönelik katkısının son derece azaldığı düşünülmektedir. Bu kapsamda, ilgili perakende pazarın
ve konu yükümlülüklerin toptan pazarlara getirilen yükümlülükler çerçevesinde yeniden
gözden geçirilmesi ve sektördeki uygulamaların geldiği aşamalar çerçevesinde pazarın
düzenlemeye elverişliliği de dikkate alınarak gerekli güncellemelerin yapılmasının uygun
olacağı değerlendirilmektedir. Buradaki temel amaç, söz konusu pazardaki gelişmeler ile ilgili
geçmiş ve mevcut verilerin karşılaştırılması ışığında ileriye yönelik yapısal bir değerlendirme
yapılmasıdır.
Sabit telefon şebekesine erişim pazarına yönelik olarak başlatılan 4. tur pazar analizi çalışmaları
kapsamında bu dokümanda özetle; sabit telefon şebekesine perakende seviyede erişim hizmeti
incelenmekte ve söz konusu hizmetin oluşturduğu ilgili pazara ilişkin pazar tanımı yapılarak
düzenleme gereksinimi ortaya konulmaktadır.
Kamuoyu görüşlerinin alınmasını teminen hazırlanan işbu doküman, 27.11.2012 tarihli ve
28480 sayılı Resmi Gazete ile yürürlüğe giren Pazar Analizi Yönetmeliğinin 5 inci maddesinin
beşinci fıkrasının (ç) bendi gereği 1 (bir) ay boyunca Kurumumuz internet sayfasında
yayımlanacaktır. Kamuoyu görüşünün alınmasına ilişkin sürenin başlamasından itibaren bu
dokümanda yer alan değerlendirmelere yönelik yorumlar ve öneriler resmi yazı ve aşağıda
belirtilen e-posta adresi vasıtasıyla Kurumumuza iletilebilecektir.
Kamuoyu görüşünün alınmasına ilişkin süre 05.04.2021 tarihinde başlayacak olup, bu
dokümanda yer alan değerlendirmelere yönelik yorumlar ve öneriler 06.05.2021 tarihine kadar
yazılı olarak ve e-posta ile aşağıda belirtilen adreslere iletilebilecektir. Yapılan
değerlendirmelerle ilgili olarak her türlü yorum ve öneriye açık olunmakla birlikte, pazar analizi
çalışmalarında geri dönüşlerden azami şekilde istifade edilebilmesi için her bir yorumun veya
önerinin dokümanda yer alan ilgili soru numarası referans gösterilerek yazılması
gerekmektedir. Soruların cevaplandırılması aşamasında karşılaşılacak tereddütlerin açığa
kavuşturulması için aşağıda yer alan iletişim bilgileri kullanılarak ilgili personel ile irtibat
kurulabilir.
6
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
Alınan yorum ve önerilerin analiz edilmesini müteakip Kurumumuz, sabit telefon şebekesine
erişim pazarına ilişkin değerlendirmelerini gözden geçirecek ve kamuoyu görüşlerini de içeren
bir rapor yayımlayacaktır. Şeffaflık gereği, söz konusu raporda görüş gönderen tarafların
isimleri de yer alacaktır. Bu bakımdan, gönderilecek cevaplarda tarafların gizli kalmasını
istedikleri ticari sır niteliğindeki kısımların belirtilmesinde fayda görülmektedir.
Adres Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu Eskişehir Yolu 10. Km
No:276 Çankaya/Ankara
E-posta srdbilgi@btk.gov.tr
İrtibat Tel: 0 (312) 294 72 30
7
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
İLGİLİ PAZAR
Pazar Konusu Hizmetin Kapsamı
Bu doküman kapsamında incelenen hizmet, sabit bir noktadan perakende seviyede sunulan
sabit telefon şebekesine (PSTN) perakende seviyede erişim hizmetidir. Bu erişim hizmeti ile
birlikte son kullanıcılar şehir içi, şehirlerarası, uluslararası ya da diğer şebekelere arama yapma
imkânı yanında faks hizmeti ve temel internet (darbant) hizmetlerinden de yararlanabilme
imkânına kavuşmaktadır. Günümüzde söz konusu faks ve darbant internet hizmetlerinin
sunumu son derece kısıtlıdır.
Sabit telefon şebekesine (PSTN) erişim hizmeti yerel ağ şebeke sonlandırma noktasından
sunulmaktadır. Böylece son kullanıcılar tarafından sabit telefon şebekesine darbant erişim veya
bağlantı sağlanarak sabit bir lokasyon ya da adresten arama yapmak, çağrı almak ve ilgili
hizmetlerden yararlanmak mümkün hale gelmektedir.
Ülkemizde sabit darbant telefon şebekesine erişim hizmeti, yerleşik işletmeci olan Türk
Telekom ya da son kullanıcıya perakende sabit ses pazarında hizmet sunmak üzere çeşitli
yöntemlerle aboneye erişim hakkına sahip kullanım hakkı1 ile yetkilendirilmiş Sabit Telefon
Hizmeti (STH) işletmecileri tarafından sunulabilmektedir. Ülkemizde 2021 yılı Şubat ayı
itibariyle kullanım hakkı kapsamında yetkilendirilen 153 adet STH işletmecisi bulunmaktadır.
Soru 1:
Pazara ilişkin ele alınan hizmet kapsamını yeterli buluyor musunuz? Cevabınız hayır ise
gerekçelerini yazınız.
İlgili Pazar Tanımı
“AB Elektronik Haberleşme Şebekeleri ve Hizmetleri İçin Düzenleyici Çerçeveye Göre Pazar
Analizi ve Etkin Piyasa Gücü Değerlendirmesi Hakkında Kılavuz” (Pazar Analizi ve Etkin
Pazar Gücü Değerlendirmesi Hakkında Kılavuz) (2018/C 159/01) uyarınca, pazar tanımı
mekanik veya soyut bir süreç olmamakla birlikte, geçmiş pazar davranışlarının ve belirli
sektörle ilgili tüm mekaniğin anlaşılması için mevcut tüm bulguların analizini gerektirmekte ve
1 Kullanım hakkı verilmesi yoluyla yapılan yetkilendirmeler kapsamında elektronik haberleşme hizmeti sunmak
isteyen işletmecilere Kurum tarafından numara ve frekans gibi kıt kaynak tahsisi yapılmaktadır.
8
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
özellikle muhtemel ya da ileriye dönük bir pazar analizi yürütülürken, durağan bir yaklaşımdan
ziyade dinamik bir yaklaşımı gerektirmektedir.2 Bu noktada ilgili pazarın tanımlanması,
rekabetçi kısıtların sistematik biçimde ifade edilmesi ve pazar analizi sürecinde yer alan sonraki
aşamalara temel teşkil etmesi açısından önem taşımaktadır.
Diğer yandan, EHK’nın 3 üncü maddesinde ve Pazar Analizi Yönetmeliğinin 3 üncü
maddesinde ‘ilgili pazar’, “ülkenin tümünde veya bir bölümünde sunulmakta olan belirli bir
elektronik haberleşme hizmeti ve onunla yüksek derecede ikame edilebilen diğer elektronik
haberleşme hizmetlerinden oluşan pazar” olarak tanımlanmaktadır. Bu itibarla ilgili pazarın,
hem coğrafi boyut (ilgili coğrafi pazar), hem de söz konusu pazarı teşkil edebilecek
ürün/hizmetlerin (ilgili ürün pazarı) ikame edilebilirliği temelinde tanımlanması gerekmektedir.
İkame edilebilirlik, işletmecilere veya tüketicilere göre ürünlerin birbirlerinin yerine
geçebilmelerinin ölçütüdür. Bu kapsamda, ilgili pazarın tanımlanmasında öncelikle talep ve arz
yönlü ikame olanakları incelenmektedir.
Perakende pazarların analizi, belirli bir zaman ufku üzerinde ileriye yönelik bir perspektiften
talep yönlü ve uygun olduğu ölçüde de arz yönlü ikame dikkate alınarak yapılmaktadır. Arz ve
talep ikamesinin değerlendirilmesi aşamasında, uygulanabilir olduğu durumlarda varsayımsal
tekel testi de dâhil olmak üzere, çeşitli yöntemler göz önünde bulundurulmaktadır.
Dolayısıyla bu bölümde sabit telefon şebekesine erişim pazarının tanımı, başka bir ifadeyle
hangi ürün/hizmetlerin ilgili pazara dahil edileceğine yönelik yapılacak değerlendirmelerde,
ülkemizde gerçekleşen gelişmeler doğrultusunda perakende erişim hizmetlerine yönelik talep
ve arz yönlü ikame kavramları çerçevesinde ele alınmaktadır.
Bu noktada, yakın ilişkili perakende pazar olan sabit şebekeler üzerinden arama pazarının
01.07.2014 tarihi itibariyle öncül düzenlemelere konu olmaktan çıkarılmasına ve bu bağlamda
daha önce EPG ilan edilen Türk Telekom’a getirilen yükümlülüklerin kaldırılmasına karar
verilmiş olduğunun hatırlatılmasında fayda görülmektedir. Diğer yandan, sabit telefon
şebekesine erişim pazarındaki hizmetlerin toptan seviyede diğer işletmecilere sunulduğu pazar
olan sabit şebekede çağrı başlatma pazarındaki ilgili hizmetler ile söz konusu hizmetlerin
sunumuna ilişkin ilgili pazarda EPG sahibi işletmeciye getirilen yükümlülüklerden ve aynı
2 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52018XC0507(01)&from=EN
9
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
kapsamda, “Toptan Sabit Yerel ve Merkezi Erişim Pazarları”na yönelik pazar analizi
çalışmalarından da ilgili olduğu ölçüde ilerleyen bölümlerde bahsedilmektedir.
İlgili pazarın tanımlanmasında ikinci aşama olan ilgili coğrafi pazarın tanımlanması aşamasında
ise rekabet şartlarının yeterince homojen olduğu coğrafi alanlar belirlenmeye çalışılmaktadır.
2.2.1 İlgili Ürün/Hizmet Pazarı
İlgili ürün/hizmet pazarı; fiyatları, kullanım amaçları ve işlevsel özellikleri ile rekabet koşulları
veya arz-talep yapısı açısından birbirleriyle değiştirilebilir ya da ikame edilebilir
ürün/hizmetleri ifade etmektedir. Dolayısıyla geçici olmayan küçük ama belirgin bir fiyat
artışını temsil eden varsayımsal tekel testi ilgili ürün pazarının tespit edilmesinde işlevsellik
sağlayacaktır. Bu kapsamda ilgili ürün pazarı, geleneksel anlamda, geçici olmayan küçük ama
belirgin fiyat artışı testini geçen en küçük ürün grubu olarak tanımlanmıştır. Ancak Avrupa
Komisyonunun benimsediği ve Kurumumuz mevzuatında yer alan ilgili ürün pazarı tanımında
tüketiciler ya da hizmet sunan işletmeciler tarafından değiştirilebilir ya da ikame edilebilir
olarak değerlendirilen tüm ürün ve hizmetlerin de ilgili ürün piyasasının içinde olduğu
görülmektedir.
Bu çerçevede kullanıcıların (toptan pazarlar için işletmecilerin) bir hizmet veya ürünü diğer bir
hizmet veya ürünün yerine kullanabilme derecesi genel anlamda talep yönlü ikame edilebilirlik
olarak tanımlanmaktadır. Başka bir ifadeyle, ilgili ürün/hizmet pazarının belirlenebilmesini
teminen yapılan talep yönlü ikame değerlendirmeleri kapsamında, geçici olmayan küçük ama
belirgin fiyat artışını (%5-10) izleyen süreçte kullanıcıların bir bölümünün ilgili ürünün
alternatiflerine yönelmesi talep yönlü ikame olarak adlandırılmaktadır. Bu tür bir fiyat artışıyla
birlikte kullanıcılar için talebe konu olan ürün ya da hizmetler ilgili pazarın konusunu teşkil
edecektir. Aynı ilgili pazar içerisinde oldukları düşünülen ikame ürünlerin birbirleriyle tam
anlamıyla benzer olmaları da gerekmemektedir.
Bir pazarda arz yönlü ikame imkânının olması ise, o pazarda hizmet sunan herhangi bir firmanın
verdiği hizmeti başka bir firmanın da sağlayabilmesi anlamına gelmektedir. Diğer bir deyişle,
ele alınan ürün ya da hizmetler ile ilgili olarak mevcut veya potansiyel işletmecilerin üretim
yapılarını kısa dönemde söz konusu hizmetleri üretecek şekilde değiştirip değiştiremeyeceği
veya bu işletmecilerin büyük ek maliyetler altında kalmadan söz konusu ürün ve hizmetleri
sunup sunamayacağı incelenmektedir. Dolayısıyla, bir malın ya da hizmetin arz yönlü
10
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
ikamesinin olabilmesi aynı malı ya da hizmeti sağlayan firmalar üzerinde rekabetçi etki
meydana getiren önemli bir baskı unsurunun olması demektir.
İşbu bölümde, yukarıda yapılan talep ve arz yönlü ikame açıklamaları doğrultusunda, farklı
altyapılar üzerinden sabit telefon şebekesine erişim hizmeti kapsamında sunulan
ürün/hizmetlerin, aynı pazar kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği hususlarına
yer verilmektedir. Buna göre işbu pazara ilişkin önceki pazar analizlerinde de ikame
incelemesine konu edilen hizmetlere ilişkin güncel değerlendirmeler aşağıdaki gibidir:
2.2.1.1 Sabit telefon şebekesine erişim ve sabit arama hizmetleri
Perakende düzeyde sunulan sabit erişim hizmeti işletmecinin kendi şebekesi üzerinden
abonesine arama hizmetinin yanında darbant internet ve faks hizmetlerinin de sunulmasını
kapsarken, sabit şebeke üzerinden arama hizmeti son kullanıcıya yalnızca görüşme yapabilme
imkânı sağlamaktadır. Bu iki hizmet arasında fonksiyonel farklılıklar olması sebebiyle son
kullanıcılar tarafından farklı amaçlara yönelik olarak talep edilmektedirler. Buna göre, piyasada
alternatif işletmecilerin bulunmadığı bir ortamda son kullanıcılar, erişim ve arama hizmetlerini
aynı işletmeciden almak durumunda iken, yerleşik işletmeciye rakip diğer işletmecilerin de
faaliyette bulunduğu bir piyasada, son kullanıcılar erişim hizmetini bir işletmeciden arama
hizmetini ise farklı bir işletmeciden alabilmektedir. Son kullanıcıların, erişim ve arama
hizmetlerini farklı işletmecilerden temin edebilmeleri için taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı ön seçimi
yöntemlerinin yanı sıra, arama kartları ve numaratör (dialer vb.) cihazları da kullanmaları
gerekebilmektedir. Erişim ve arama hizmetlerine arz açısından bakıldığında ise, erişim hizmeti
sunan işletmecilerin aynı zamanda arama hizmeti de sunduğunu ancak, arama hizmeti sunan
tüm işletmecilerin erişim hizmeti sunmadığı görülmektedir. Bu kapsamda erişim ve arama
hizmetlerinin ikame değil, tamamlayıcı hizmetler olduğu değerlendirilmektedir. Sonuç
itibariyle rekabet şartları ve kullanıcıların farklı işletmeciler arasında geçiş yapabilme imkânı
açısından sabit erişim ve sabit arama hizmetlerinin önemli derecede farklı olduğu
düşünülmektedir.
Zira Kurumumuz yerleşik uygulamasına göre de iki hizmet ayrı pazarlar kapsamında ele
alınmış olup, perakende bir pazar olan sabit şebekeler üzerinden arama pazarına yönelik yapılan
son pazar analizi neticesinde ilgili pazar 01.07.2014 tarihi itibariyle öncül düzenlemelere konu
olmaktan çıkarılmıştır.
11
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
Soru 2:
Arz ve talep yönlü ikame imkânları açısından erişim ve arama hizmetlerinin ayrı piyasalarda
yer aldığı değerlendirmesine katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız.
2.2.1.2 Perakende düzeyde sabit erişim ve mobil erişim hizmetleri
Sabit ve mobil altyapılar üzerinden her ne kadar benzer hizmetler sunulabilse de, sabit şebekeler
doğası gereği mobil hizmetlerin temel özelliği olan mobiliteyi sağlayamamaktadır. Talep yönlü
bakıldığında kullanıcılar için sabit erişim yerine mobil erişimi kullanma yoluyla tek yönlü bir
ikame imkânından bahsedilebilmektedir. Arz yönlü ikame incelemesinde ise, mobil erişim
hizmetinin transmisyon kapasitesi ve hizmet kalitesi açısından sabit erişim hizmetini ikame
edememesi, mobil işletmecinin de sabit erişim hizmetini sunabilmek için sabit şebeke
altyapısına ihtiyaç duyması sonucu, gerekli yatırım miktarının yüksekliği, sabit şebekedeki
ölçek ve kapsam ekonomileri, arz yönlü ikamenin kısa veya orta vadede oluşmasını
güçleştirmektedir. Aşağıda 3.2 başlığında detaylı olarak açıklandığı üzere, mobil hizmetlerin
sabit hizmetler üzerinde tek yönlü ve sınırlı rekabetçi etkisinin olabildiği düşünülmekle birlikte,
söz konusu hizmetlerin bu anlamda birbirlerine ikame olmadığı değerlendirilmektedir.
Soru 3:
Mobil ve sabit erişim hizmetlerinin aynı ilgili piyasada yer almadığı görüşüne katılıyor
musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız.
2.2.1.3 Sabit telefon şebekesine erişim türleri
Sabit telefon şebekesine erişim piyasasında dört farklı üründen bahsedilebilir. Bunlar analog
telefon hatları, değişik kapasitelerde hizmet sunumuna olanak sağlayan sayısal telefon hatları
(ISDN BA ve ISDN PA), Sabit Telsiz Erişimi ve Kablo TV erişimidir.
Hâlihazırda ülkemizde bakır kablo çifti üzerinden PSTN ve ISDN teknolojileriyle sabit erişim
hizmeti sunulmaktadır. Sabit telsiz erişimi ve Kablo TV erişimi ise sabit erişim hatlarına ve
sayısal ISDN hatlarına ikame olabilecek ürünler olarak karşımıza çıkmaktadır. Öncelikle ifade
etmek gerekirse şu ana kadar sabit telsiz erişim hizmeti sunmak için Kurumumuzca
12
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
yetkilendirilmiş bir işletmeci bulunmamaktadır. Bu sebeple sabit telsiz erişim hizmetinin sabit
erişim pazarına konu bir hizmet olarak değerlendirilmesi mümkün görünmemektedir.
Kablo TV hizmetleri konusunda ise, mevcut durumda ilgili işletmeci tarafından abonelerine
VoIP hizmetleri sunulmaktadır. Tablo 1’de kablo internet ve kablo telefon abone sayısına
ilişkin verilere yer verilmektedir. 2017 yılı dördüncü çeyreğinde 826.734 olan kablo internet
abone sayısı, 2019 yılı dördüncü çeyreğinde 968.826, 2020 yılı üçüncü çeyreğinde ise
1.061.032 olarak gerçekleşmiştir. Her ne kadar kablo internet abone sayısı yıllar itibariyle artış
gösterse de, bu artış sınırlı düzeyde kalmıştır. Türksat Uydu Haberleşme Kablo TV ve İşletme
A.Ş. (Türksat) tarafından sunulan Kabloses (kablo telefon hizmetinin markasıdır) hizmetinden
faydalanabilmek için öncelikli olarak Kablonet (Kablo TV tarafından sunulan internet hizmeti)
aboneliğine sahip olunması gerekmektedir. Söz konusu Kabloses abone sayısının yıllar
itibariyle dalgalanma gösterdiği, 2020 yılı üçüncü çeyreğinde ise 495.329 abone sayısına
ulaştığı görülmektedir.
Tablo 1: Kablo TV Şebekesi Bilgileri
2017-4 2018-4 2019-4 2020-1 2020-2 2020-3
Kablo 826.734 912.989 968.826 994.079 1.021.001 1.061.032
internet
abone sayısı
Kablo telefon 498.369 427.517 277.866 369.157 440.737 495.329
abone sayısı
Kaynak: BTK
Kablo TV şebekesinin hâlihazırda ülke genelinde (24 ilde mevcuttur) yaygın olarak
sunulmadığı dikkate alındığında ve yukarıda yer alan Tablo 1’deki veriler ışığında, Kablo TV
hizmetlerinin Türk Telekom’un ilgili şebekesine ikame olabilmesinin kısa ve orta vadede
olanaklı olmadığı öngörülmektedir.
ISDN teknolojilerine ilişkin olarak; abonelerin ISDN’i talep etme sebebinin, PSTN
teknolojisinden farklı şekilde, birden fazla kanalın kullanılabilmesi olduğu düşünülmektedir.
Bu teknoloji kapsamında kullanıcı ya birden fazla ses kanalına ihtiyaç duymaktadır ya da ses
13
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
ve veri kanallarını birlikte kullanmak istemektedir veya daha hızlı tek bir kanala3 sahip olmayı
tercih etmektedir. ISDN BA4 teknolojisi, aynı bakır kablo üzerinden hem ses hem de veri iletimi
için iki adet 64 kbit/s’lik kanal açarak kullanıcılara bir hat üzerinden ses ve veri iletimi imkânı
sağlamaktadır. ISDN PA5’nın genel fonksiyonuna bakıldığında analog erişim ve temel ISDN
erişimiyle benzerlik gösterdiği anlaşılmaktadır. Ancak ISDN PA’da desteklenen kanal sayısı
30’a çıkmakta, kanal sayısının artması nedeniyle aramaları yönlendirmek için abone tarafındaki
şebeke sonlandırma noktasında ilave şebeke ekipmanlarının (PBX) kurulması gerekmektedir.
Kullanım amacı ve maliyet unsurları gibi nedenlerle; ISDN BA hizmeti genelde bireysel
aboneler tarafından tercih edilirken, ISDN PA hizmeti daha çok kurumsal aboneler tarafından
alınmaktadır. Bu erişim türleri arasında her ne kadar fonksiyonel ikame edilebilirliğin tam
olduğu değerlendirilmesi yapılamayacak olsa da söz konusu erişim yöntemlerinin geleneksel
bakır hatlar üzerinden de sunulabilmeleri sebebiyle sabit erişim pazarı içinde yer aldığı
düşünülmektedir.
Soru 4:
ISDN BA ve ISDN PA hizmetlerinin aynı ilgili piyasada yer aldığı, sabit telsiz erişimi ve
Kablo TV erişim hizmetlerinin ise yer almadığı görüşüne katılıyor musunuz? Cevabınızı
gerekçeleriyle yazınız.
2.2.2 İlgili Coğrafi Piyasa
Tarafların ürün veya hizmetlerle ilgili arz ve taleplerinin gerçekleştiği, rekabet şartlarının
yeterince homojen olduğu ve komşu alanlardaki söz konusu şartların yeterli derecede farklı
olması nedeni ile ayırt edilebilir nitelikte olduğu alana, ilgili coğrafi piyasa denilmektedir. Bir
başka deyişle, ilgili ürünün ikame imkânının bulunduğu ve piyasa yapısının birbirine benzer
olduğu bölgeler ilgili piyasanın coğrafi sınırlarını oluşturmaktadır. Son kullanıcıların herhangi
bir yerde faaliyet gösteren işletmeciden kolay bir şekilde ilgili ürünü alabilmesi veya diğer
üreticilerin bu bölge içinde kolay bir şekilde söz konusu ürünü sunabilmesi durumunda anılan
bölgeler ilgili coğrafi piyasa içinde yer almaktadır.
3 Tek bir hızlı kanal iki kanalın birleştirilmesiyle oluşturulabilmektedir.
4 ISDN BA – Integrated Services Digital Network Basic Access – ISDN Temel Erişim.
5 ISDN PA - Integrated Services Digital Network Primary Access – ISDN Birincil Erişim.
14
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
Hâlihazırdaki durum itibariyle, yerleşik işletmeci olarak ülke genelinde sabit telefon şebekesi
üzerinden hizmet sunabilmesi ve mevcut altyapının işletilebilmesi konusunda Türk Telekom
ile Kurumumuz arasında İmtiyaz Sözleşmesi imzalanmış olup, anılan işletmecinin faaliyet
sahası tüm ülkeyi kapsamaktadır. Bahse konu İmtiyaz Sözleşmesi ve ilgili diğer mevzuat
uyarınca Türk Telekom, bu perakende piyasa içinde şebekesinden erişim hizmeti talep eden
abonelerine coğrafi fark gözetmeksizin aynı ücret ve kaliteyi sağlamak durumundadır. STH
işletmecileri, Türk Telekom’un altyapısından yararlanarak Yerel Ağın Paylaşıma Açılması
(YAPA) ve Toptan Hat Kiralama (THK) gibi toptan hizmetler vasıtasıyla ülke çapında son
kullanıcılara perakende seviyede erişim hizmeti sunabilmektedir. Bu nedenle, sabit şebekeye
erişim hizmeti piyasasında ilgili coğrafi piyasanın ülke geneli olduğu değerlendirilmektedir.
Soru 5:
Sabit telefon şebekesine erişim hizmeti için ilgili coğrafi pazarın ülke genelinin tamamı
olduğu görüşüne katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız.
İlgili Pazar Tanımına İlişkin Nihai Değerlendirme
Pazar Analizi ve Etkin Pazar Gücü Değerlendirmesi Hakkında Kılavuz’a göre; ilgili ürün
pazarının belirlenmesine ilişkin olarak, “bir sonraki gözden geçirme döneminde pazarın
özelliklerinin gözle görülür ölçüde değişmemiş olması ve bir sonraki gözden geçirme
döneminde de muhtemelen değişmeyecek olması durumunda geçmiş uygulamaların ilgili kabul
edileceği” hususu düzenlenmiştir. Buna göre, Sabit (Darbant) Telefon Şebekesine Erişim
Piyasasına ilişkin olarak bir önceki analiz döneminde yapılmış “ilgili pazar tanımını” değiştiren
bir gelişmenin söz konusu olmadığı değerlendirilmektedir. Yukarıda yer verilen
değerlendirmelerle birlikte, daha önceki dönemde yapılmış olan analizlere paralel olarak ilgili
ürün pazarının sabit telefon şebekesi üzerinden arama hizmetlerini içermediği, mobil erişim
hizmetleri ile Kablo TV ve sabit telsiz erişimi hizmetlerinin arz ve talep ikameleri bakımından
aynı piyasada olmadığı değerlendirmelerinin günümüzde de geçerliliğini koruduğu
düşünülmektedir. Diğer bir ifade ile Sabit (Darbant) Telefon Şebekesine Erişim Piyasasına
ilişkin olarak bir önceki analiz döneminde yapılmış “ilgili pazar tanımının” içeriğinde bir
değişiklik olmadığı değerlendirilmektedir.
Buna göre, ilgili pazar tanımı; sabit telefon şebekesine erişimi, yani sabit telefon şebekesi
üzerinden aboneye arama hizmetinin yanı sıra (darbant) internet, faks vb. hizmetlerin de
15
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
sunulmasını içermekte olup, ülke genelinde, sabit bir noktadan ve teknolojiden bağımsız olarak
sağlanan analog ve sayısal (ISDN BA ve ISDN PA) erişim hizmetlerini içermektedir.
Soru 6:
İlgili piyasanın tanımına ilişkin yapılan değerlendirmelere katılıyor musunuz? Cevabınızı
gerekçeleriyle yazınız.
İLGİLİ PİYASADA DÜZENLEME GEREKSİNİMİ
Öncül düzenlemeye tabi olabilecek pazarlara ilişkin 17/12/2007 tarihli ve 2007/879/EC sayılı
“Avrupa Komisyonu Tavsiye Kararı”nda düzenlenmesi talep edilen piyasalar arasında sabit
telefon şebekesine erişim pazarına yer verilmiş iken, 09/10/2014 tarihli ve 2014/710/EU sayılı
Tavsiye Kararı kapsamında anılan pazara yer verilmemiştir. Buna göre Avrupa Komisyonu,
kullanıcıların VoIP ve mobil aramalar ile şebekeler üstü hizmetler6 (OTT-Over The Top
Services) gibi teknolojilere yöneldikçe, sabit aramaların hacminde bir azalma olduğuna, hala
sabit telefon kullanan kullanıcıların ise artık geleneksel telefon şebekesi, fiber veya kablo ağları
gibi bir dizi farklı platformdan ve yerel ağa erişim üzerinden genişbant ve ses hizmetleri sunan
alternatif işletmecilerden sabit erişim satın alabildiklerine işaret ederek, bu perakende pazarın
teknolojik gelişmeleri yansıtacak şekilde değerlendirilmesi gerektiğine ve bundan sonra
Avrupa'da öncül düzenlemeye tabi olmaması gerektiğine karar vermiştir.7 Her ne kadar AB
tüketici birliklerince8; bu pazarda var olan öncül düzenlemeler sayesinde rekabetin sağlandığı
ve “Bu pazarın öncül düzenlemeden çıkartılmasıyla, altyapı sahiplerinin alternatif
operatörlerin rekabet baskısını boşa çıkarma riski taşıyan bir toptan telefon ücretini serbestçe
belirleyebilecekleri” iddia edilmiş olsa da, Avrupa’da günümüzde gelinen aşamada bu kaygıları
destekleyecek bir sonuç ortaya çıkmamıştır.
Bununla birlikte, Avrupa Komisyonu’nun 09.10.2014 tarihli ve 2014/710/EU9 sayılı Tavsiye
Kararında öncül düzenlemeye tabi piyasalar arasında yer almayan pazarlar için; “Pazara giriş
6 BEREC tarafından hazırlanan Ocak 2016 tarihli OTT Raporu’nda (BEREC Report on OTT Services) OTT
hizmetleri, “internet üzerinden son kullanıcılara sağlanan bir içerik, hizmet ya da bir uygulama” olarak
tanımlanmaktadır.
7 https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_14_1112
8 http://www.beuc.eu/publications/beuc-x-2014-055_mgo-
gbe_review_of_the_recommendation_on_relevant_markets.pdf
9 http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=uriserv:OJ.L_.2014.295.01.0079.01.ENG
16
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
önünde yüksek ve geçici olmayan engel veya engellerin olması,” “İlgili pazarda, pazar
yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının
beklenmemesi” ve “Rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar yapısının
bozukluğunu gidermede yetersiz olması” kriterlerinin hepsini birlikte sağlanması halinde bu
pazarların da öncül düzenlemelere tabi olabileceği, pazarların düzenlenmesi için bu üç kriterin
tek tek değerlendirilmesi ve bu üç kriterden biri karşılanmıyorsa ilgili pazarda öncül
düzenlemelerin yapılmaması gerektiği ifade edilmektedir.
Anılan Tavsiye Kararının Dibacesinin on birinci paragrafında ise; birinci ve ikinci kritere
ilişkin yapılacak değerlendirmelerin pazar analizlerinde düzenleme yokluğunda, giriş
engelleri (batık maliyetleri içerecek şekilde), pazar yapısı ve dinamiklerine (pazar payları,
ücretler, trendler, alternatif şebekelerin varlığı) ilişkin ileriye dönük bir yaklaşımla yapılan (ön
değerlendirme mahiyetindeki) değerlendirmeleri içereceği ifade edilmiştir. Yani, hem anılan
Tavsiye Kararı’nda hem de Avrupa Düzenleyiciler Grubu (ERG) raporlarında10 üçlü kriter
testi için yapılan analizin ispat yükünün EPG’ye sahip işletmeciyi belirlemedeki analizi hiçbir
surette aşmayacağı ve üçlü kriter testinin düzenleme gereksinimini tespit etmek için yapılan
bir ön değerlendirme olduğu açıkça belirtilmektedir. Dolayısıyla ERG’nin (yeni adıyla
BEREC’in) üçlü kriter testine ilişkin raporunda üye ülkelerin düzenleyici kurumlarının üçlü
kriter testinde düzenleme gereksinimine ilişkin inceleme detayının EPG’nin tespit edilmesinde
gerek duyulan analizden daha kapsamlı ve ayrıntılı olamayacağı belirtilmektedir. İlgili pazara
ilişkin AB mevzuatı ve düzenleme yaklaşımları yukarıdaki şekilde olmakla birlikte, konunun
ülkemiz mevzuatı kapsamında ele alınması esastır. Buna göre; ülkemiz mevzuatında da
27.11.2012 tarihli ve 28480 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Pazar
Analizi Yönetmeliği’nin 7 nci maddesinde “(1) Pazar analizi sürecinde ilgili pazarın
düzenleme gereksinimine aşağıdaki koşulların birlikte gerçekleşmesi durumunda karar
verilerek, pazar analizi sürecine devam edilir.
a)Pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan engel veya engellerin olması,
b)Pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının
beklenmemesi,
c)Rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar aksaklıklarını
gidermede yetersiz olması.
(2)Bu maddenin ilk fıkrasında belirtilen koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğinin
10 ERG (08) 21, Report on Guidance on the application of the three criteria test, 2008
17
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
tespitinde Kurum tarafından toptan düzeyde getirilen yükümlülüklerin perakende düzeyde
rekabetin tesisine yönelik etkisi de göz önünde bulundurulur.” hükmüne yer verilmiş olduğu
görülmektedir.
Bu bölümde sabit telefon şebekesine erişim hizmetlerine yönelik olarak ilgili pazarda üçlü
kriter testine ilişkin değerlendirmeler bulunmaktadır.
Birinci Kriter
İlgili pazar kapsamında düzenleme gereksinimi belirleyebilmek için üçlü kriter testinin ilk
koşulu olarak “pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan bir engelin olması” olup
olmadığının değerlendirilmesi gerekecektir. ERG (yeni adıyla BEREC) tarafından 2008 yılında
yayımlanan “Üçlü Kriter Testinin Uygulanması Kılavuzu”nda11 bu kriterin değerlendirilmesi
aşamasında;
Batık maliyetler,
Kolaylıkla tekrarlanamayan altyapıların varlığı,
Teknolojik üstünlük,
Mali kaynaklara kolay veya ayrıcalıklı erişim,
Ölçek ve kapsam ekonomileri,
Dikey bütünleşme,
Dağıtım ve satış ağlarının genişletilmesinde karşılaşılan engeller ile
Farklılaştırılmış ürün ve hizmetler gibi hususların da dikkate alınabileceği ifade
edilmiştir.
Pazara giriş engelleri hukuki yani düzenlemeye dayalı olabileceği gibi yapısal engel de
olabilmektedir. Hukukî ya da düzenleyici giriş engelleri pazardaki oyuncuların pozisyonlarını
doğrudan etkileyen hukukî, idari ya da diğer devlet yaptırımlarını ifade etmektedir. Söz gelimi
ilgili pazarda faaliyet verecek firmaların sayılarını sınırlayan bir spektrum tahsisi ya da
yetkilendirme rejimi pazara giriş önünde hukukî ve idari bir giriş engeli niteliğindedir. STH
işletmecilerinin çeşitli erişim yöntemleriyle veya ilave olarak altyapı işletmeciliği hizmeti
yetkilendirmesi alma suretiyle kendi şebekelerini kurmaları akabinde son kullanıcıya hizmet
verebilir hale gelmelerinin önünde hukuki ya da idari bir engelin bulunmadığı
değerlendirilmektedir.
11 ERG Report on Guidance on the application of the three criteria test
18
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
Yapısal giriş engelleri ise, başlangıç maliyetleri veya talep koşullarından kaynaklanan ve pazara
girişleri engellemek ya da geciktirmek suretiyle yerleşik işletmeci ile alternatif işletmeciler
arasında asimetrik koşullara yol açan engeller olarak tanımlanabilir. Buna göre; maliyet
avantajları, büyük ölçek ve kapsam ekonomileri, kapasite kısıtlamaları ve yüksek başlangıç
maliyetleri ile tanımlanan pazarlarda, pazara giriş önünde yüksek giriş engellerinin varlığından
söz edilebilir.
Ayrıca teknik olarak tekrarlanması ekonomik açıdan makul olmayan şebekelerin ya da şebeke
bileşenlerinin varlığı durumunda da benzer giriş engelleri ile karşılaşılabilir. Pazara yeni giriş
yapacak işletmecilerin söz konusu pazardaki hizmetleri sunabilmeleri için temel anlamda;
yüksek düzeyde batık maliyet gerektiren yaygın bir sabit altyapı şebekesinin kurulması ya da
bu hizmeti diğer işletmecilerden toptan düzeyde satın alarak ilgili hizmetlerin perakende
düzeyde son kullanıcılara sunulması olmak üzere iki seçenekleri olduğu düşünülmektedir.
Bunlardan ilk seçenek, gerektirdiği yüksek batık maliyetler ve geçiş hakları kapsamındaki
yüksek maliyetler açısından değerlendirildiğinde ciddi bir yapısal engel niteliğindedir.
Özellikle, altyapı yatırımı yapmak için gerekli başlangıç maliyetlerinin yüksekliği ve batık
maliyetlerin varlığı, pazara girişleri engellemek ve/veya geciktirmek suretiyle yerleşik
işletmeci ile alternatif işletmeciler arasında asimetrik koşullar oluşturan giriş engellerini
meydana getirmektedir. Ancak toptan düzeyde yerleşik işletmeciden temin edilecek
hizmetlerin, düzenleyici kurumlar tarafından düzenlenmiş hizmetler olması durumunda, bu
engellerin söz konusu olmayabileceği de söylenebilecektir.
Buna göre, Türk Telekom’un ülke çapına yayılmış altyapısının tekrarlanmasının, özellikle son
kullanıcıların sabit telefon şebekesine erişecekleri kısım olan erişim altyapısının bütünüyle
yinelenmesinin oldukça zor olduğu değerlendirilmektedir. Bu husus ise piyasaya giriş önünde
yüksek ve geçici olmayan engellerin olduğuna kuvvetli bir referans teşkil etmektedir.
İkinci Kriter
Üçlü kriter testinin ikinci koşulu; “ilgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde
kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmemesi”dir. Avrupa Komisyonu’nun
2007/879/EC sayılı Tavsiye Kararında, bu koşulun geçerli olup olmadığının, ileriye yönelik
bakış açısı ile değerlendirilmesi gerektiği belirtilmektedir. İkinci kriter, ilgili pazarda yüksek
ve geçici olmayan giriş engellerinin mevcut olması durumunda bile pazara özgü yapısal
etkenlerin veya pazar niteliklerinin ilgili pazarın belirli bir dönem içinde kendiliğinden
19
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
rekabetçi bir yapıya yönelip yönelmeyeceğinin incelenmesi ile ilgilidir. Diğer yandan, ikinci
kriter kapsamında ilgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden
rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmesi piyasadaki rekabet koşullarının olgunlaşmasına
veya bu koşulların oluşmasına dayanak teşkil edecek düzenlemelerin varlığı ve etkinliği ile de
yakından ilgilidir.
Bu kapsamda sabit telefon şebekesine erişim için alternatif erişim yöntemlerinin hâlihazırda
gelişmemesi ile sabit erişim hizmetine ilişkin arz ikamesi olanaklarının sınırlı oluşunun, pazar
yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşmasını zorlaştırdığı
kabul edilmektedir. Diğer yandan bu koşulun değerlendirilmesi aşamasında ERG (BEREC)
dokümanlarında (ERG (08) 21);
Pazar payı,
Fiyatlar ve fiyatlama eğilimi,
Kolayca tekrarlanamayan altyapıların kontrolü,
Ürün/hizmet farklılaştırması (paket satış gibi),
Genişleme önündeki engeller ve
Potansiyel rekabet
ölçütlerinin de ele alınabileceği belirtilmektedir.
Üçlü kriter testinin ikinci koşulu olan ilgili pazarın kendiliğinden rekabetçi bir yapıya
kavuşamayacağına ilişkin dikkate alınması gereken önemli bir husus ‘kolayca tekrarlanamayan
altyapıların kontrolü’dür. Yerleşik işletmeci tarafından tekrarlanması zor altyapıların kontrol
edilmesine ilişkin değerlendirmede düzenleyici kurum, alternatif işletmecilerin pazara
girişlerine olanak tanıyacak alternatif altyapıların durumunu göz önünde bulundurabilir. İlgili
pazarda tekrarlanması gereken altyapı Türk Telekom için değil, alternatif işletmeciler için söz
konusudur. Ancak gerçekleştirilmiş olan hukuki/idari düzenlemeler ve yetkilendirmelerle
birlikte düşünüldüğünde, alternatif işletmecilerin pazara girişleri hukuken mümkün kılınsa bile,
şebeke yaygınlığı, yüksek batık maliyetler ile ölçek ve kapsam ekonomileri dikkate alındığında
kolayca tekrarlanamayacak altyapıların kontrolünün hâlâ Türk Telekom’da olduğu
değerlendirilmektedir.
Pazar payı, ilgili pazarın kendiliğinden rekabetçi ortama yönelip yönelemeyeceğine ilişkin
değerlendirmede diğer bir ölçüttür. Pazar payları; abone sayısı, trafik miktarı, sahip olunan
kapasite ya da önceki yıllardaki gelir bilgilerine göre hesaplanabilmektedir.
20
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
Ülkemizde 2020 yılı üçüncü çeyreği itibariyle toplam 12.300.390 sabit telefon abonesi
bulunmaktadır. Şekil 1’den de görüleceği üzere 2015-2020 yılları arasında sabit abone sayısı
11-12 milyon bandında seyretmektedir. Buna bağlı olarak penetrasyon oranı da %14 civarında
gerçekleşmektedir. Bununla birlikte, Türkiye’de ortalama hane halkı büyüklüğünün 3,35
olduğu göz önünde bulundurulduğunda sabit telefon hizmetlerinin halen Türkiye’nin önemli
bir kesimine ulaştığını söylemek mümkündür.12
Şekil 1: Sabit Abone Sayısı ve Penetrasyon
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu (2020-3. Çeyrek).
Tablo 2’de ise Türk Telekom ile alternatif işletmecilerin sahip olduğu sabit hat abonelikleri,
PSTN ve ISDN ayrımını içerecek şekilde verilmektedir. Tablo 2 incelendiğinde, 2020 yılı
üçüncü çeyreği itibariyle VoIP dâhil edilmeden sabit abonelerin yaklaşık %47’sinin Türk
Telekom’dan, %53’ünün ise STH işletmecilerinden13 hizmet aldığı görülmektedir.
12 BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu (2020-3. Çeyrek), sf.36.
13 STH işletmecileri arasında Türksat ve Türk Telekom’un iştiraki olan TTNet de yer almaktadır.
21
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
Tablo 2: Sabit Abone Sayısı (VoIP abonelikleri hariç)*
Dönem PSTN ISDN TOPLAM TOPLAM
(%)
2018-4 Türk Telekom 5.987.899 287.048 6.274.947 %61
STH 3.973.934 38.910 4.012.844 %39
2019-1 Türk Telekom 5.772.299 281.036 6.053.335 %59
STH 4.210.508 30.803 4.241.311 %41
2019-2 Türk Telekom 5.549.107 267.524 5.816.631 %57
STH 4.376.948 30.565 4.407.513 %43
2019-3 Türk Telekom 5.387.034 267.332 5.654.366 %55
STH 4.621.801 30.985 4.652.786 %45
2019-4 Türk Telekom 5.219.515 264.670 5.484.185 %53
STH 4.820.590 25.084 4.845.674 %47
2020-1 Türk Telekom 5.036.689 259.414 5.296.103 %51
STH 5.042.912 23.189 5.066.101 %49
2020-2 Türk Telekom 4.916.700 255.552 5.172.252 %49
STH 5.385.636 19.298 5.404.934 %51
2020-3 Türk Telekom 4.788.334 251.996 5.040.330 %47
STH 5.674.345 21.004 5.695.349 %53
*: TS, TÖS ve THK aboneliklerini kapsamaktadır.
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu (2020-3. Çeyrek).
Öte yandan ülkemizde yıllar itibariyle Türk Telekom ve STH işletmecileri tarafından
gerçekleşen sabit şebekeden kaynaklı trafik hacminde düşüş göze çarpmaktadır. Bu itibarla,
2017 yılının birinci çeyreğinde toplam sabit trafik hacmi 2,08 milyar dakika iken, 2020 yılı
üçüncü çeyrekte yaklaşık %35 oranında azalarak 1,34 milyar dakikaya düşmüştür. (Şekil 2).
22
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
Şekil 2: Sabit Trafik Hacmi (milyar dk.)
Kaynak: BTK
Ülkemiz geneline yaygın geleneksel bakır kablo şebekesi Kurumumuz ile imtiyaz sözleşmesi
imzalamış olan Türk Telekom bünyesindedir. Daha önce ilgili mevzuat kapsamında bir erişim
yükümlülüğü olarak kabul edilen TS ve TÖS hizmetleri ilk defa 16.12.2009 tarihli ve
2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı ve
07.01.2010 tarihli ve 2010/DK–10/9 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Şebekede Çağrı
Başlatma Pazar Analizi nihai dokümanı ile pazar analizleri dokümanları kapsamında ilgili
pazarda EPG’ye sahip olduğu tespit edilen Türk Telekom’a bir yükümlülük olarak getirilmiştir.
03.01.2013 tarihli ve 2013/DK-SRD/6 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Şebekede Çağrı
Başlatma Pazar Analizi nihai dokümanı ve daha sonra 08.05.2017 tarihli ve 2017/DK-SRD/152
sayılı Kurul Kararı ile onaylanarak yürürlüğe giren Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı nihai
dokümanında söz konusu yükümlülükler korunmuştur.
Türk Telekom tarafından sabit telefon şebekesi üzerinden toptan seviyede sunulan TS ve TÖS
yöntemleriyle STH işletmecileri tarafından son kullanıcılara erişim ve/veya çağrı başlatma
hizmeti verilebilmektedir. Diğer bir ifadeyle STH işletmecileri, yerleşik işletmeciden toptan
düzeyde çağrı başlatma, çağrı sonlandırma ve gerekmesi halinde transit hizmetleri temin ederek
ve yalnızca asgari altyapı yatırımlarını gerçekleştirerek bu yöntemleri kullanabilmektedir.
Şehir içi arama tekelinin ortadan kalkmış olması, VoIP hizmetinin varlığı ve numara
taşınabilirliği düzenlemeleri nedenleriyle, STH işletmecileri arasında TS ve TÖS
yöntemlerinden biriyle geleneksel telekomünikasyon şebekesine erişilmesi suretiyle hizmet
sunan işletmecilerin sayısı ve bu hizmetten faydalanan kullanıcı sayısı Tablo 3’ten görüleceği
23
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
üzere son derece sınırlıdır. Buna göre, Tablo 3’te dönemler itibariyle STH işletmecilerinin14 TS
ve TÖS yöntemleriyle hizmet verdiği kullanıcı sayılarına yer verilmektedir. Söz konusu
tablodan görüleceği üzere bu yöntemlerle hizmet alan kullanıcı sayısında son yıllarda düşüş
yaşandığı ve anılan yöntemlerin çok tercih edilen yöntemler olmadığı da anlaşılmaktadır.
Sadece darbant hizmetlere yönelik olarak değil ama genel itibariyle, tüketicilerin çoklu hizmet
paketlerini yalnızca bir işletmeciden almaları yönünde bir eğiliminin mevcut olduğu
gözlenmektedir. Bu eğilimin başlıca sebeplerinin, çoklu hizmet paketleri sayesinde tüketiciler
için öngörülebilir aylık bütçe faydalarının oluşması ve uygun şekilde seçildiğinde gerçek
maliyet indirimleri ile karşılaşılması olabileceği düşünülmektedir.
Tablo 3: TS ve TÖS Yöntemiyle Hizmet Alan Kullanıcı Sayısı
Dönem Taşıyıcı Ön Seçimi Taşıyıcı Seçimi
2017-3 202.676 34.587
2017-4 213.423 25.793
2018-1 205.516 24.464
2018-2 194.575 23.030
2018-3 195.905 21.799
2018-4 204.732 20.649
2019-1 186.344 19.531
2019-2 185.017 18.648
2019-3 184.274 20.379
2019-4 169.497 19.972
2020-1 168.533 21.834
2020-2 126.575 15.867
2020-3 120.393 15.220
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, (2020-3.çeyrek).
Diğer yandan, Türk Telekom yurt çapında THK hizmeti sunan tek işletmeci konumunu
sürdürmektedir. İşbu pazar ile ilişkili olarak toptan seviyede sunulan THK hizmeti, en yalın
ifadeyle PSTN, ISDN BA ve ISDN PA hizmetlerine ilişkin sabit telefon erişim hizmetinin
alternatif işletmecilere sunumu anlamına gelmektedir. Bu uygulamada, toptan seviyede bakır
14 STH yetkilendirmesine sahip olan işletmecilerden 57 adedine ait verilerden elde edilmiştir.
24
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
kablo çiftinin ses kısmı erişim yükümlülükleri kapsamında Türk Telekom tarafından STH
işletmecilerine sunulmaktadır. Perakende seviyede ise ses hizmetlerinin alınması kapsamında
kullanıcı, aylık sabit ücretin ödenmesine tekabül eden kısmı da dâhil olmak üzere arama
hizmetlerine ilişkin olarak sadece STH işletmecisi ile muhatap olmakta ve aldığı hizmetlere
ilişkin olarak sadece ilgili STH işletmecisinden fatura almaktadır. Diğer bir ifadeyle, TS ve
TÖS yöntemlerinden farklı olarak THK yöntemi, STH işletmecilerinin abonelerine hem erişim
hem de arama hizmetini tek bir fatura üzerinden sunabilmesine olanak tanımaktadır. STH
işletmecileri bu yöntemle sundukları hizmetler üzerinde tam bir kontrole sahip olmakta ve Türk
Telekom’un sunduğu hizmetlere benzer hizmetleri kullanıcılarına sunabilmektedir. Son
kullanıcı lokasyonundan kamu telefon şebekesine fiziksel bir bağlantı sağlanmasına imkân
tanıyan THK yöntemine ilişkin olarak Türk Telekom’a, toptan pazar olan sabit çağrı başlatma
pazarında EPG olma sıfatıyla yükümlülük getirilmiştir.
Yukarıda yapılan değerlendirmeler birlikte ele alındığında, Tablo 2’de yer verilen STH sabit
hat aboneliklerinin hemen hemen tamamının THK yöntemi ile yapıldığı söylenebilecektir. Şekil
3’ten görüleceği üzere, Eylül 2020 itibariyle THK abone sayısı 5.737.254 olarak gerçekleşmiş
olup, dönemler itibariyle THK abone sayısında istikrarlı bir artış yaşanmaktadır.
Şekil 3: THK Abone Sayısı
Kaynak: BTK
Sabit telefon şebekesine erişim piyasasındaki rekabet aksaklıklarına yönelik olarak 2009
yılındaki pazar analizi neticesinde, piyasadaki rekabet koşullarına olumlu katkıda bulunulması
amacıyla Türk Telekom’a THK yükümlülüğü getirilmiştir. Diğer yandan söz konusu
25
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
yükümlülüğün toptan düzeyde sabit şebekede çağrı başlatma pazarı kapsamında sürdürülmesi
ve fiyat sıkıştırması gibi ilave düzenlemelerin hayata geçirilmesi, özellikle THK bazlı
tarifelerin gelişimi ve etkin rekabetin tesisi bakımından önemli hedeflerden biri olmuştur. THK
özetle, yerleşik işletmeci ile arabağlantı sözleşmesi imzalamış alternatif işletmecilere,
müşterilerine sunulmak üzere, yerel işletmeci altyapısı üzerinden erişim hizmeti sunulması
olarak tanımlanabilmektedir. Bu kapsamda, yeniden satış amacıyla toptan hizmetlerin
sağlanmasının bir türü olan THK, esasında toptan seviyede erişim yükümlülüklerinden biridir.
Bu noktada, söz konusu yükümlülüğün rekabetçi işletmecilere arama ve erişim hizmetlerini bir
arada sunabilmesi ve müşterilerine tek bir iletişim noktasından hizmet satışına imkân veren
doğası, düzenleyici kurumların perakende piyasaları deregüle etmesine yardımcı olan bir araç
olarak değerlendirilmesini sağlamaktadır15.
Tarihsel olarak perakende pazarlarda düzenleme yapılmasının başlangıçtaki amacı, tüketicileri
yerleşik operatör tarafından yapılması muhtemel ‘aşırı’ fiyatlandırmadan korumak iken; daha
sonra zaman içerisinde yerleşik işletmecinin perakende tarifeleri azaldıkça, çağrı hizmetlerinin
fiyatının çok düşük belirlenmesi sonucu alternatif işletmecilerin piyasada tutunmaları sorununu
ortaya çıkarmış olduğu bilinmektedir. Son yıllarda ise, toptan piyasalara yönelik
düzenlemelerin varlığı halinde perakende düzenlemelere olan gereksinimin azaldığı düşüncesi
düzenleyici otoriteler tarafından kabul görmektedir. Uluslararası uygulamalar ışığında; toptan
düzenlemelerin marjinal erişim maliyetlerine değil, uzun dönem artan maliyet esaslı ortalamaya
dayanması sonucu yüksek toptan erişim maliyetleri oluşması riski ile karşılaşılabileceği; bu
riskin giderilmesine yönelik olarak ise, toptan ve perakende hizmet sunan yerleşik işletmeciler
için maliyet esaslı tarife kontrolünün ve fiyat sıkıştırması düzenlemelerinin önem kazanmış
olduğu görülmektedir.
Diğer yandan, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7 nci maddesinin ikinci fıkrasında yer alan “Bu
maddenin ilk fıkrasında belirtilen koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğinin tespitinde Kurum
tarafından toptan düzeyde getirilen yükümlülüklerin perakende düzeyde rekabetin tesisine
yönelik etkisi de göz önünde bulundurulur.” hükmü çerçevesinde konunun ele alınması burada
kilit önemdedir. Bu kapsamda, dikey olarak ilişkili pazarlarda rekabet sorunlarını ele almak için
izlenen analitik döngü aşağıdaki şekildeki gibidir:
15 https://www.btk.gov.tr/uploads/pages/slug/toptan-hat-kiralama-yukumlulugu-iktisadi-duzenleyici-incelemeler-
ve-ulke-deneyimleri.pdf , s.13.
26
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
Şekil 4: Pazara İlişkin Analitik Döngü
Perakende
pazarda rekabet
problemi var mı?
Eğer yoksa,
durun. Eğer varsa,
en az
tekrarlanabilir
toptan satış
pazarını
tanımlayın.
Toptan pazarı
analiz edin.
EPG var ise gerekli
tedbirleri alın.
Bu döngüden de görüleceği üzere, rekabetçi koşulların oluşmasına dayanak teşkil edecek
düzenlemelerin toptan düzeyde ele alınması yaklaşımı ağır basmaktadır.
Öte yandan, pazarın rekabet gücünü korumak için, yeterli sayıda oyuncunun son kullanıcıların
talep ettiği çoklu hizmet paketleri sunabilme yeteneğine sahip olması önemlidir. Alternatif
işletmeciler tarafından zorunlu erişim ürünlerinin elde edilmesi halinde yerleşik işletmecinin
yanında, ilgili pazarda son kullanıcılar tarafından talep edilen paket ürünler sunulabilecektir.
Buna göre perakende pazarlarda rekabet sorunlarının çözülmesi için öncelikle toptan pazara
getirilecek yükümlülüklerin kullanılması ideal olandır. Yani, ilgili perakende pazarda getirilen
yükümlülükler olmaksızın da toptan pazarda getirilen yükümlülüklerle perakende pazarda
alternatif işletmecilerin pazara girişleri ve rekabet edebilmeleri sağlanabiliyorsa, perakende
pazarda düzenleyici yükümlülüklerin getirilmesine gerek olmadığı varsayılmaktadır.
İlk defa, 16.12.2009 tarihli ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Telefon
Şebekesine Erişim Pazarı kapsamında ilgili pazarda EPG’ye sahip işletmeci olarak tespit edilen
Türk Telekom’a THK yükümlülüğü getirilmiştir. 27.07.2011 tarihli ve 2011/DK-07/394 sayılı
Kurul Kararı ile esasında bir erişim hizmeti olan THK hizmetine ilişkin koşulların ortaya
konulmasını teminen, Türk Telekom tarafından hazırlanan ve Kurumumuz onayına sunulan
Referans Toptan Hat Kiralama Teklifi Kurumumuzca ilgili mevzuat çerçevesinde
27
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
değerlendirilmiş ve kamuoyu görüşlerinin alınması sonrasında, Türk Telekom Referans
Arabağlantı Teklifi’nin (RAT) eki olacak şekilde nihâi haline getirilmiş ve 01.02.2012 tarihi
itibariyle THK hizmeti STH işletmecilerine sunulabilir hale gelmiştir. Daha önce sabit telefon
şebekesine erişim pazarında ele alınan THK yükümlülüğü, 26.03.2014 tarihli ve 2014/DK-
SRD/172 sayılı Kurul Kararı ile Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarında EPG’ye sahip
işletmeci olduğuna karar verilen Türk Telekom’a ek bir yükümlülük olarak getirilmiştir.
08.05.2017 tarihli ve 2017/DK-SRD/152 sayılı Kurul Kararı ile onaylanarak yürürlüğe giren
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı nihai dokümanında THK hizmeti düzenlenmeye devam
edilmiştir.
Sabit telefon şebekesine erişim hizmeti, son kullanıcının ikametgâhına Türk Telekom
tarafından yeni bir erişim hattının kurulması ve/veya var olan erişim hattının toptan seviyede
paylaşıma açılması (YAPA) suretiyle de gerçekleşebilmektedir. Göreceli olarak daha düşük
maliyetli olan mevcut erişim şebekesinin paylaşıma açılarak var olan bir erişim hattı üzerinden
hizmet sunulması yönteminin ise ülkemizde gerçekleşen kullanıcı sayısı göz önüne alındığında,
hâlihazırda çeşitli gerekçelerle yaygın olarak tercih edilmediği görülmektedir. Mart 2020
itibariyle tam ve paylaşımlı erişim yöntemleri kullanılarak hizmet sunulan kullanıcı sayısı
55.945’tir.
Sonuç itibariyle, STH işletmecileri tarafından TS, TÖS, THK ve YAPA yöntemleri kullanılarak
son kullanıcılara Türk Telekom tarafından sunulan hizmetlere ikame olabilecek hizmetler
verilebilmekte olup; bu yöntemler toptan seviyede geçerlidir ve hâlihazırda Kurumumuz
tarafından düzenlenmekte olan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı kapsamında ele
alınmaktadır. Bu minvalde, toptan mahiyette bir yükümlülüğün perakende pazarda ayrıca ele
alınmasına gerek olmadığı değerlendirilmektedir.
Diğer taraftan ikinci kriterin değerlendirilmesi aşamasında gerek mobil piyasalarından gerek
genişbant ses piyasalarından gelen rekabetçi baskıların incelenmesi gerekmektedir.
Ülkemizde, diğer ülkelere de benzer şekilde, özellikle 3G mobil hizmetler sonrası teknolojik
gelişmeler, mobil genişbant kullanımının yaygınlaşması ve cep telefonlarının sağladığı
mobilitenin de etkisiyle birlikte zaman içerisinde mobil iletişim daha çok tercih edilir hale
gelmiş ve sabit ses trafiğinde son beş yılda %43 seviyesinde azalma yaşanmıştır (Şekil 5).
28
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
Şekil 5: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Trafik Hacimleri (milyon dk)16
Kaynak: BTK
Abone sayılarının gelişimine bakıldığında ise, mobil aboneliklerde istikrarlı bir artışın
yaşandığı, son beş yılda abone sayısının %10 oranında artarak 82,8 milyona ulaştığı; sabit
abone sayısında ise 11 milyon civarında seyreden dalgalanmaların söz konusu olduğu, 2016
yılından sonra küçük çaplı toparlanmanın yaşanarak 2019 yılı itibariyle abone sayısının 11,5
milyon seviyesinde gerçekleştiği görülmektedir. (Şekil 6)
Şekil 6: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Abone Sayıları (milyon adet)17
Kaynak: BTK
Dolayısıyla, mobil hizmetlerdeki gelişmelerin abone sayısından ziyade, daha çok perakende
seviyedeki sabit ses trafiği üzerinde etkili olduğu söylenebilmektedir. Başka bir ifadeyle, sabit
ses trafiğinin bir oranda mobil trafiğe kaydığı, sabit abone sayısında ise bu anlamda benzer bir
gelişmenin yaşanmadığı değerlendirilmektedir.
16 Sabit trafik hacmi, Türk Telekom ile STH işletmecileri tarafından yaratılan trafikten oluşmaktadır.
17 Sabit abone sayısı, Türk Telekom ile STH işletmecilerinin abone sayılarının toplamından oluşmaktadır.
29
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Piyasasına konu hizmetler, geleneksel olarak bakır kablo
üzerinden ses ve (darbant) veri sunumu şeklinde gerçekleştirilmektedir. Darbant internet
hizmetine ilişkin olarak, dial-up (Çevirmeli İnternet Bağlantısı) erişim hizmetini kullanabilmek
için gerekli olan TT RAS (Remote Access Service) erişim altyapısının hızlı bir şekilde xDSL’e
kayması ile birlikte son yıllarda söz konusu altyapıya ilişkin işletmeci taleplerinin kalmaması
gerekçesiyle yapılan başvuru neticesinde Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurulunun 01.03.2018
tarihli ve 2018/DK-YED/60 sayılı Kurul Kararıyla, Türk Telekom tarafından toptan seviyede
sunulan dial-up erişim hizmeti sunumu ve tarifesinden kaynaklanan hak ve yükümlülüklerine
ilişkin ilgili mevzuat hükümleri saklı kalmak kaydı ile toptan seviyede sunulan bu hizmetin
sonlandırılmasına izin verilmiştir. Bu kapsamda, hâlihazırda pazarda faaliyet gösteren ilgili
işletmeciler nezdinde dial-up hizmetlere ilişkin toptan veya perakende bir hizmetin sunulmadığı
bilinmektedir.
Bu gelişmelere paralel olarak, ses hizmetlerine erişimde de giderek artan oranda IP’ye dayalı
yöntemler kullanılmaktadır. Bu yöntemlerin artmasıyla birlikte hem yönetilen hem de
yönetilmeyen VoIP hizmetlerinin giderek daha fazla tercih edildiği gözlenmektedir. Genel
olarak VoIP hizmetleri darbant olarak nitelendirilebilecek geleneksel kamu anahtarlamalı
telefon şebekesi (PSTN) yerine genişbant internet bağlantısını kullanmaktadır. IP’ye dayalı bir
sistemi kullandığından, VoIP hizmetleri veri iletimi esasına dayanmaktadır. Bu nedenle
kullanıcıların internet bağlantısına ihtiyacı bulunmaktadır. Dünyadaki gelişmelere benzer
şekilde, VoIP teknolojisine bağlı çözümler daha da önemli hale gelmiştir. Kurumumuz
tarafından yayımlanan 08.05.2017 tarihli ve 2017/DK-SRD/152 sayılı Kurul Kararı ile VoIP
erişim, Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı’nda ilgili ürün pazarı içerisinde
değerlendirilmiştir.
Bu kapsamda, STH işletmecileri tarafından sağlanan IP temelli ses hizmetlerinin sabit
ses/telefon hizmetleri pazarında yarattığı rekabetçi baskının arttığı görülmektedir.
Kullanıcıların internet tabanlı hizmetlere yönelmeleriyle, Şekil 7’den görüleceği üzere VoIP
hizmetlerinin sabit şebekeden başlatılan çağrılar içerisindeki payı 2017 yılı birinci çeyreği
itibariyle %23,7 düzeylerindeyken 2020 yılının üçüncü çeyreğinde %36,2 seviyelerine
ulaşmıştır. Aynı dönemde Türk Telekom’un toplam sabit ses trafiği içerisindeki payı ise %66,3
seviyesinden %54,0 seviyesine gerilemiştir.
30
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
Şekil 7: PSTN ve VoIP Trafik Gelişimi
Kaynak: BTK
Ayrıca, Şekil 8’den görüleceği üzere, toplam STH trafiği içerisindeki VoIP hizmetler ile
başlatılan çağrıların önemli bir yeri bulunmaktadır. Buna göre, 2017 yılı birinci çeyreği
itibariyle toplam STH’ trafiği içerisindeki VoIP hizmetler ile başlatılan çağrıların payı %70,4
iken 2020 üçüncü çeyreği itibariyle bu oran %78,6 olarak gerçekleşmiştir.
Şekil 8: STH İşletmecilerinin Toplam Trafiği İçerisinde VoIP Trafiği (adet ve %)
Kaynak: BTK
Tablo 4 ve Tablo 5’e bakıldığında STH işletmecilerinin VoIP abone sayılarına da yer verilerek,
sabit ses pazarındaki toplam abone sayısı ve pazar payları incelenmektedir. Söz konusu
tablolardan da görüleceği üzere, 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle STH işletmecilerinin
VoIP abonelikleri 1.513.681’e ulaşmış olup, bu rakam toplam sabit abone sayısının yaklaşık
olarak %12’sine tekabül etmektedir. Başka bir ifadeyle, Türkiye genelinde sabit abonelerin
%12’sine VoIP üzerinden sabit ses arama hizmeti sunulmaktadır. VoIP aboneler de dâhil
edildiğinde, STH’ların sabit ses pazarındaki payı, VoIP hariç abone sayısına kıyasla, yaklaşık
31
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
olarak %53’ten yaklaşık %59’a yükselmektedir. Türk Telekom’un payı ise toplamda yaklaşık
%41 seviyesindedir.
Tablo 4: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un Toplam Abone Sayıları (VoIP Dahil) 18
STH’ların Toplam Abone Sayısı
Dönem
VoIP Abone Sayısı STH Türk Telekom
2017-2 1.079.326 3.480.011 7.416.529
2017-4 1.348.237 4.212.756 7.028.171
2018-2 1.365.185 4.790.023 6.636.434
2018-4 1.281.814 5.294.658 6.274.947
2019-2 1.188.460 5.595.973 5.816.631
2019-4 1.147.931 5.993.605 5.484.185
2020-1 1.301.884 6.367.985
5.296.103
2020-2 1.460.803 6.865.737
5.172.252
2020-3 1.513.681 7.209.040
5.040.330
Kaynak: BTK
Tablo 5: Türk Telekom ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları ( VoIP dahil)
Toplam (%)
Dönem VoIP% (topl. VoIP % (STH abone
Türk Telekom STH
abone içinde) içinde)
2017-2 68,06% 31,94% 9,91% 31,01%
2017-4 62,52% 37,48% 11,99% 32%
2018-2 58,08% 41,92% 11,95% 28,50%
2018-4 54,24% 45,76% 11,08% 24,21%
2019-2 50,97% 49,03% 10,41% 21,23%
2019-4 47,78% 52,22% 10,00% 19,15%
2020-1 45,41% 54,59% 11,16% 20,44%
2020-2 42,97% 57,03% 12,13% 21,27%
2020-3 41,15% 58,85% 12,36% 21%
Kaynak: BTK
18 İşbu dokümanda STH işletmecileri arasında Türk Telekom’un iştiraki olan TTNet yer almaktadır. Ayriyeten,
kablo şebekesi üzerinden sunulan arama hizmetinin yönetilebilen VoIP kapsamında değerlendirilmesi ve bunun
da bir nev’i sabit telefon hizmeti olması nedeniyle VoIP aboneliklere ilişkin olarak yer verilen trafik dahil tüm
STH verileri içerisinde Türksat verileri de yer almaktadır.
32
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
Şekil 8, Tablo 4 ve Tablo 5 birlikte değerlendirildiğinde; 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle,
STH abonelerinin yaklaşık %21’ini, toplam sabit abonelerin ise %12’sini teşkil eden VoIP
abonelerinin yarattığı trafiğin kendi toplam STH trafiği içerisindeki payının %78,6 olduğu;
başka bir ifadeyle STH işletmecilerinin, sahip olduğu VoIP aboneliklerinin %21 ile sınırlı
olmakla birlikte, trafiğinin yaklaşık olarak %80’e varan bir oranda VoIP temelli olduğu
söylenebilecektir.
Yıllar içerisinde Türk Telekom’un sabit hat abonelikleri giderek azalırken buna karşın, STH
işletmecilerinin sabit hat abonelikleri artış göstermiştir. 2016 yılı ikinci çeyreğinde pazardaki
sabit hat abonelerinin %75’ine sahip olan Türk Telekom, 2017 yılı dördüncü çeyreğinde
%63’üne, 2019 dördüncü çeyreğinde ise %48’ine sahiptir. 2020 yılı üçüncü çeyreği itibariyle
VoIP hizmetler dâhil sabit abonelerinin yaklaşık %41’inin Türk Telekom’dan, %59’unun ise
STH işletmecilerinden hizmet aldığı görülmektedir.
Ayrıca, genişbant hizmetlere ilişkin olarak 31.12.2019 tarihli ve 2019/DK-SRD/338 sayılı
Kurul Kararı ile “2019.EU2014M3.3 Referans Numaralı Toptan Sabit Yerel ve Merkezi Erişim
Pazarları Analizi Nihai Dokümanı'nın onaylanmasına” karar verilmiştir. Anılan pazar analizi
neticesinde, Türk Telekom toptan sabit yerel ve merkezi erişim pazarlarında EPG’ye sahip
işletmeci olarak belirlenerek muhtelif yükümlülüklere tabi kılınmıştır. Söz konusu
yükümlülükler çerçevesinde, genişbant hizmet pazarında kısa ve orta vadede olumlu
gelişmelerin yaşanacağı, böylece alternatif işletmecilerin sabit ses hizmetlerinde daha büyük
oranda pay alacakları beklenmektedir.
İşbu pazara yönelik olarak ikinci kriter kapsamında pazar yapısının belirli bir dönem içinde
kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenip beklenmediğine ilişkin
değerlendirmede bu rekabetçi yapının oluşmasına dayanak teşkil edebilecek düzenlemelerin
varlığı önemli bir etken olarak karşımıza çıkmaktadır. Yukarıda yer verilen açıklama ve veriler
çerçevesinde özetle, perakende düzeydeki sabit telefon şebekesine erişim piyasasıyla ilişkili
görülebilecek olan sabit şebekede çağrı başlatma ve toptan sabit yerel ve merkezi erişim
pazarlarında toptan düzeyde getirilmiş bulunan yükümlülükler ile sair etkenler çerçevesinde
işbu pazarın belirli bir dönemde rekabetçi dengeye yönelebileceği değerlendirilmektedir. Bu
nedenle söz konusu pazarda, öncül düzenleme yapılabilmesi için gerekli olan üç kriterden biri
olarak ikinci kriterin karşılanamadığı görülmektedir. Bu pazarda düzenleme yapılabilmesi için
üç kriterin de bir arada bulunması gerektiğinden, son kriterin değerlendirilmesine mutlak olarak
gerek olmamakla birlikte, aşağıda ele alınmaktadır.
33
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
Üçüncü Kriter
Üçlü kriter testinin son kriteri olarak “rekabet kurallarının tek başına uygulanmasının pazar
yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” ölçütü değerlendirilmektedir. Bu kriter
bağlamında, piyasa başarısızlıklarının giderilmesinde rekabet hukukunun yeterli olup
olmadığı incelenmektedir. Bu kapsamda rekabet karşıtı davranışların odaklandığı noktalar, bu
noktaların belirlenmesinin zorluk derecesi, bu davranışların telafisi imkânsız zararlara neden
olup olmadığı ve uzun dönemde etkin rekabetin sağlanması için düzenleyici müdahalelerin
gerekip gerekmediği analiz edilmektedir.
Avrupa Komisyonu’nun 2014/710/EU sayılı Tavsiye Kararında, yaygın ve belli bir süre
içerisinde tekrarlanabilen pazar başarısızlıkları ve rekabet karşıtı davranışlara karşı “rekabet
hukukuna göre yapılan ardıl (ex-post) müdahale maliyetlerinin yüksek; söz konusu
davranışların fazla sıklıkta tekrarlanabiliyor olmasının öncül müdahaleyi ise kaçınılmaz
kılacağı” ifade edilmekte19 ve böyle durumlarda öncül düzenlemelerin, rekabet hukukuna
uygun bir tamamlayıcı niteliği haiz olduğu düşünülmektedir. Öte yandan, rekabete aykırı
davranışların yaygınlığının ve tekrarlanabilme sıklığının düşük düzeyde olduğu durumlarda,
rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar başarısızlıklarıyla mücadelede
yeterli görülebileceği savunulmaktadır20.
ERG (BEREC)’nin üçlü kriter testine ilişkin bir raporunda, düzenlemeye tabi olması düşünülen
pazarlarda sadece rekabet hukuku kurallarının uygulanması ile dikey bütünleşik yapıda faaliyet
gösteren yerleşik işletmecilerin yapacağı aşırı fiyatlandırma, fiyat ayrımcılığı, yıkıcı fiyatlama,
çapraz sübvansiyon gibi rekabete aykırı fiyatlama politikalarının engellenebileceği
belirtilmekle birlikte EPG’ye sahip işletmeci veya işletmecilerin sunacakları hizmet ile ilgili
olarak yapılabilecek ayrımcılığa ilişkin bazı endişelerden de bahsedilmektedir.
Bu kriterin değerlendirilmesi aşamasında başlıca bazı ögelerin incelenmesi yarar sağlayabilir.
Bu unsurlardan biri rekabetçi olmayan davranışların genelleme derecesidir. Bu derece
belirlenirken; bir piyasa başarısızlığının sık ve/veya zamanında müdahaleye ihtiyacının olup
olmadığı veya bir elektronik haberleşme hizmetinin sağlanmasını (örneğin erişim koşulları,
fiyatlandırma gibi açısından) içeren mekanizmaların kurulmasının gerekli olup olmadığı
hususlarına dikkat edilir ve böyle durumların varlığı halinde öncül düzenlemeler daha verimli
kabul edilebilir. İlaveten, rekabete aykırı davranışların ele alınmasındaki zorluk derecesi de bir
19 2014/710/EU sayılı Tavsiye Kararı.
20 ERG (08) 21, s. 14-15.
34
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
başka parametredir. Buna göre rekabet hukuku, rekabete aykırı davranışların ele alınmasında
zorluklarla karşı karşıya kalmıyorsa ve bu tür uygulamaların ispatında zorluk yaşanmıyorsa
rekabet hukuku düzenlemelerinin yeterli olabileceği söylenebilecektir. Rekabete aykırı
davranış nedeniyle ilgili veya ilişkili pazarlarda onarılamaz bir hasar mevcut olacak mıdır
sorusuna verilecek yanıt da bir diğer unsurdur. Son olarak, uzun vadede etkin rekabetin
gelişmesini sağlamak için düzenleyici müdahalenin zaruret arz etmemesi unsurunun da
gözetilmesi faydalıdır.
Yapılan bu açıklamalar ışığında, işbu pazara yönelik oluşabilecek pazar aksaklıklarının hangi
rekabet hukuku kuralları ile ele alınabileceğinin tartışılması gerekmektedir. Öncelikle ifade
etmek gerekirse, aşırı fiyatlandırma, fiyat ayrımcılığı, yıkıcı fiyatlama, çapraz sübvansiyon
gibi rekabete aykırı tutum ve uygulamaların, ardıl mahiyetteki rekabet hukuku düzenlemeleri
ve incelemeleri ile doğrudan adreslenebilir ve giderilebilir mahiyette olduğu
değerlendirilmektedir.
Diğer yandan elektronik haberleşme mevzuatı kapsamında toptan pazarlarda uygulanan öncül
yükümlülüklerin, rekabet hukukuna yönelik tamamlayıcılığının dikkate alınmasının önem arz
ettiği değerlendirilmektedir. Bu noktada, tarife kontrolüne tabi olma yükümlülüğünün özel bir
türü olan fiyat sıkıştırmasına yönelik yükümlülüğe ayrıca değinilmelidir. Bu yükümlülük
kısaca, rakip işletmecilere yaşanılabilir (rekabet etmeye elverişli) bir alan kalmasını teminen
EPG’ye sahip işletmecinin toptan ve perakende ücretleri arasında marj bırakılmasını ve
alternatif tarifelerin ortaya çıkmasını sağlamaya yönelik bir yükümlülüktür. Daha açık bir
ifadeyle fiyat sıkıştırması, üst (ilgili toptan, upstream) pazarda EPG’ye sahip olan ve rakiplerine
toptan seviyede ürün/hizmet sağlayan dikey bütünleşik bir işletmecinin söz konusu toptan
ürün/hizmetlerin veya perakende pazarda sunduğu ilgili ürün/hizmetlerin fiyatlarını
rakiplerinin kâr edemeyeceği şekilde belirlemesi durumunu ifade etmektedir. Toptan ve ilişkili
perakende fiyatlar arasındaki farkın alt (ilgili perakende, downstream) pazarda faaliyet yürüten
etkin bir işletmeciye pozitif kâr marjı bırakmaması, söz konusu işletmecilerin dikey bütünleşik
(EPG sahibi) işletmecinin perakende tarifelerini ekonomik olarak tekrar edememesi durumuna
karşılık gelmektedir. Bu yükümlülüğü sağlamaya dönük getirilen fiyat sıkıştırması testi ise
EPG’ye sahip işletmecinin sunduğu belirli bir perakende ürün/hizmet ya da ürün/hizmet
gruplarının fiyatının, o hizmetin (alternatif işletmecilerce kârlı bir biçimde) sunulması için
gerekli olan bütün maliyetlerin toplamından büyük olduğunun belirlenmesi için yapılmaktadır.
35
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
EHK’nin “Tarifelerin Düzenlemesi” başlıklı 13 üncü maddesinin ikinci fıkrasının (c) bendine
göre işletmecinin ilgili pazarda etkin piyasa gücüne sahip olduğunun belirlenmesi halinde;
Kurum, fiyat sıkıştırması, yıkıcı fiyatlandırma gibi rekabeti engelleyici tarifelerin önlenmesi
için gerekli düzenlemeleri yapar ve uygulamaları denetler. Bu itibarla fiyat sıkıştırması
yükümlülüğü, ilk olarak, 01/07/2014 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere 26/03/2014 tarihli
ve 172 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan ilişkili toptan pazar olan Sabit Şebekede Çağrı
Başlatma Pazar Analizi dokümanına eklenmiştir. Kapsam ve uygulama esasları 09.02.2021
tarihli ve 2021/DK-SRD/36 sayılı Kurul Kararı ile güncellenen ‘Fiyat Sıkıştırmasının Tespitine,
Önlenmesine ve Giderilmesine İlişkin Usul ve Esaslar’ çerçevesinde yapılan
değerlendirmelerde, fiyat sıkıştırması yükümlülüğüne tabi tutulan EPG’ye sahip işletmeci
ve/veya bu işletmecinin dikey ilişkili bir pazarda aynı kontrol yapısı içinde faaliyet gösteren
ortağı, iştiraki veya ortaklığının toptan ve perakende tarifelerinin fiyat sıkıştırması içermesinin
önlenmesi amaçlanmaktadır. Bu noktada, toptan seviyede getirilen fiyat sıkıştırması
yükümlülüğünün uygulanması esnasında, perakende pazardaki tarifelerin de ele alınarak
dolaylı yönden gözetimi mümkün hale gelmiş olacaktır.
Rekabet hukukuna yönelik diğer tamamlayıcı öncül düzenlemeler olarak, yine ilişkili toptan
pazarda getirilen özellikle toptan hat kiralama ve taşıyıcı seçimi, taşıyıcı ön seçimi dahil erişim
ve arabağlantı, ayrım gözetmeme ve şeffaflık yükümlülükleri sayılabilecektir.
Netice itibariyle, toptan düzeydeki ilgili diğer pazarlarda sayılan yükümlülüklerin perakende
düzeydeki sabit erişim hizmetlerinin alternatif işletmeciler tarafından da sunulabilmesine imkân
tanıdığı ve fiyat sıkıştırması yükümlülüğü başta olmak üzere toptan seviyede getirilen diğer
yükümlülüklerin, gerekli görüldüğü durumlarda rekabet hukukunun bu pazara yönelik (ardıl)
düzenleme ve uygulamaları ile birlikte kullanılabileceği düşünülmektedir. Başka bir ifadeyle,
ilişkili toptan pazarda getirilen yukarıda sayılan öncül düzenlemeler göz önünde
bulundurulduğunda, işbu perakende pazarda söz konusu olabilecek rekabete aykırı
davranışların önlenmesinde esas olarak ardıl rekabet hukuku kurallarının uygulanmasının
yeterli olacağı değerlendirilmektedir. Buna göre, esasen işbu perakende pazarda doğabilecek
pazar aksaklıklarına ilişkin rekabet hukuku kapsamında gerekli müdahalelerde
bulunulabileceği ve bu konudaki yasal mevzuatın yeterli ve etkin olduğu öngörülmektedir.
Açıklanan nedenlerle bu kriterin de sağlanmadığı değerlendirilmektedir.
36
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
Soru 7:
Sabit telefon şebekesine erişim hizmetlerine ilişkin yapılan üçlü kriter testine yönelik
açıklamalar kapsamında düzenleme gereksiniminin sağlanmadığı yönündeki
değerlendirmelere katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeli bir biçimde açıklayınız.
37
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
SONUÇ
Elektronik haberleşme sektöründe öncül düzenleyici yaklaşımın esası; analizi yapılan
piyasalarda görülen rekabet sorunlarına yönelik uygun, orantılı ve temel düzenleyici ilkeler
(etkin yatırımı ve yenilikçiliği ve altyapı temelli rekabetin artırılması, tüketici menfaatlerinin
geliştirilmesi, iç piyasanın kalkınması vb.) ışığında uygulanabilir düzenlemelerin yapılmasıdır.
Günümüzde, gelişen teknolojiler, mobil hizmetlerin sabit hizmetler üzerindeki etkileri,
genişbant altyapıları üzerinden sunulan VoIP yöntemiyle ses hizmetlerine yönelik talep artışı
ve sair hususların, analize konu bu perakende pazarda “faks ve darbant internet hizmetleri”ne
olan talebi seyrek hale getirdiği ve bu pazarda anılan hizmetlerin etkin yatırım ve yenilikçiliğe
çok açık olmadığı öngörülmektedir.
Diğer yandan, toptan düzeyde getirilmiş bulunan yükümlülüklerin perakende düzeyde
rekabetin tesisine yönelik etkileri düzenleme gereksinimi olup olmadığına ışık tutacak çok
önemli bir etken olup bu husus, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7 nci maddesinin ikinci fıkrası
ile teyit edilmiştir. Buna göre, ilgili perakende pazarda yapısal olarak var olan sorunların üst
pazar olan toptan pazarda tanımlandığı ve anılan yükümlülüklerin toptan pazarlara taşınmış
olduğu görülmekte ve bu yükümlülüklerin eş zamanlı olarak perakende pazarda da
düzenlenmesinin ilgili sektöre pozitif yönde ciddi bir katkısı bulunmadığı düşünülmektedir.
Bununla birlikte, yaşanan teknolojik dönüşüm ve kullanıcı eğilimleri çerçevesinde sayısal
dönüşüm ile yeni teknoloji ve yatırımların desteklenmesi adına, bu pazarın düzenlenmeye
devam edilmesinin, düzenleyici çabanın daha etkin ve verimli düzenlemelere yoğunlaşmasının
önüne geçtiği değerlendirilmektedir. Oysa, rekabetin etkili ve sürdürülebilir olacağı en kritik
altyapı seviyelerine odaklanılması, daha doğru bir yaklaşım olarak kabul edilmektedir.
Düzenleyici otoriteler tarafından kabul edilen “daha az, daha etkili düzenleme yaklaşımı”
burada dikkat çekilen sorunun giderilmesine yönelik olarak dile getirilmektedir.
Söz konusu pazarda getirilen yükümlülüklerin Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı
kapsamında getirilen toptan hat kiralama, TS, TÖS, maliyet esaslı tarife belirleme ve fiyat
sıkıştırması yükümlülükleriyle hâlihazırda sağlandığı, dolayısıyla perakende pazarın öncül
düzenlemeye tabi olmaksızın da pazarda faaliyette bulunan diğer işletmeciler tarafından bu
pazarda incelenen ürün ve hizmetlerin sunulmaya devam edeceği aşikârdır. Diğer bir ifadeyle,
perakende tarife kontrolleri kaldırılsa dahi tüketicilerin tasarruflarında bir azalma ve darbant
sabit erişim hizmetlerinin tarifelerinde olağandışı bir yükselme beklenmemektedir. Ayrıca,
38
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
Türk Telekom’un çağrı başlatma, çağrı sonlandırma ve yerel ağa erişime ilişkin toptan sabit
piyasalardaki EPG yükümlülükleri de ilgili toptan pazar düzenlemeleri ile garanti altındadır.
Yetkilendirme mevzuatı başta olmak üzere pazara giriş serbestisinin, toptan satış hizmetlerine
erişim kolaylığının ve elektronik haberleşme hizmetlerine ilişkin tüketim bilincinin
niteliğindeki gelişimin, son yıllarda perakende pazarlarda rekabetin doğasını önemli ölçüde
değiştirdiğinin açık olduğu değerlendirilmektedir.
Sonuç itibariyle; sabit telefon şebekesine erişim piyasasına ilişkin olarak yapılan bu analiz ve
uygulanan üçlü kriter testi neticesinde, ilgili piyasanın öncül düzenlemeye konu olabilmesi için
gerekli “ilgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya
kavuşacağının beklenmemesi” ve “rekabet kurallarının tek başına uygulanmasının pazar
yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” kriterlerinin sağlanamadığı görülmektedir.
Bu kapsamda, 16.12.2009 tarihli ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile düzenlenen Sabit
Telefon Şebekesine Erişim Piyasasının öncül düzenlemelere konu olmaktan çıkarılması ve bu
bağlamda mezkur Kurul Kararı ile ilgili pazarda EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenen Türk
Telekom’a getirilen;
Erişim sağlama,
Toptan hat kiralama,
Taşıyıcı seçimi (TS) ve taşıyıcı önseçimi (TÖS),
Ayrım gözetmeme,
Şeffaflık,
Referans erişim teklifi hazırlama ve yayımlama ve
Tarife kontrolüne tabi olma (maliyet esaslı tarife belirleme)
yükümlülüklerinin kaldırılması gerektiği değerlendirilmektedir.
Ayrıca, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 13 üncü maddesinin ikinci fıkrasına istinaden işbu pazar
analizi kapsamında öngörülen değişikliklere ilişkin olarak bir geçiş sürecine gerek bulunmadığı
değerlendirilmektedir.
39
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
EK: SORU FORMU
Gönderilecek cevaplarda tarafların gizli kalmasını istedikleri ticari sır niteliğindeki kısımların
belirtilmesinde fayda görülmektedir. Yapılan değerlendirmelerle ilgili olarak her türlü yorum
ve öneriye açık olunmakla birlikte, pazar analizi çalışmalarında geri dönüşlerden azami şekilde
istifade edilebilmesi için her bir yorumun veya önerinin dokümanda yer alan ilgili soru
numarası referans gösterilerek yazılması gerekmektedir. Ayrıca, görüş ve önerilerin gerekçeli
bir şekilde sunulması büyük önem arz etmekte olup, gerekçesiz olarak sunulan görüş veya
önerilerin dikkate alınmaması söz konusu olabilecektir.
Soru 1:
Pazara ilişkin ele alınan hizmet kapsamını yeterli buluyor musunuz? Cevabınız hayır ise
gerekçelerini yazınız.
Soru 2:
Arz ve talep yönlü ikame imkânları açısından erişim ve arama hizmetlerinin ayrı piyasalarda
yer aldığı değerlendirmesine katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız.
Soru 3:
Mobil ve sabit erişim hizmetlerinin aynı ilgili piyasada yer almadığı görüşüne katılıyor
musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız.
Soru 4:
ISDN BA ve ISDN PA hizmetlerinin aynı ilgili piyasada yer aldığı, sabit telsiz erişimi ve Kablo
TV erişim hizmetlerinin ise yer almadığı görüşüne katılıyor musunuz? Cevabınızı
gerekçeleriyle yazınız.
Soru 5:
Sabit telefon şebekesine erişim hizmeti için ilgili coğrafi pazarın ülke genelinin tamamı olduğu
görüşüne katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız.
40
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşü Alınmasına İlişkin Doküman
Soru 6:
İlgili piyasanın tanımına ilişkin yapılan değerlendirmelere katılıyor musunuz? Cevabınızı
gerekçeleriyle yazınız.
Soru 7:
Sabit telefon şebekesine erişim hizmetlerine ilişkin yapılan üçlü kriter testine yönelik
açıklamalar kapsamında düzenleme gereksiniminin sağlanmadığı yönündeki değerlendirmelere
katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeli bir biçimde açıklayınız.
İletişim Bilgileri
Adres : Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu Eskişehir Yolu 10.Km No: 276
PK: 06530 Çankaya/Ankara
Tel : 0 312 294 72 30
Faks : 0 312 294 71 45
E- posta : srdbilgi@btk.gov.tr
41
PAZAR ANALİZİ ÇALIŞMALARI (4. Tur)
SABİT TELEFON ŞEBEKESİNE ERİŞİM PAZARI
Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
BİLGİ TEKNOLOJİLERİ VE İLETİŞİM KURUMU
Temmuz 2021, ANKARA
Ref: 2021.EC2007M1.2
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
İÇİNDEKİLER
Pazar Konusu Hizmetin Kapsamı .............................................................................. 8
İlgili Pazar Tanımı ..................................................................................................... 9
2.2.1 İlgili Ürün/Hizmet Pazarı ................................................................................... 11
2.2.1.1 Sabit telefon şebekesine erişim ve sabit arama hizmetleri .......................... 12
2.2.1.2 Perakende düzeyde sabit erişim ve mobil erişim hizmetleri ....................... 14
2.2.1.3 Sabit telefon şebekesine erişim türleri ........................................................ 15
2.2.2 İlgili Coğrafi Piyasa ........................................................................................... 18
İlgili Pazar Tanımına İlişkin Nihai Değerlendirme ................................................. 19
Birinci Kriter ............................................................................................................ 22
İkinci Kriter ............................................................................................................. 23
Üçüncü Kriter .......................................................................................................... 38
2
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
ŞEKİLLER
Şekil 1: Sabit Abone Sayısı ve Penetrasyon............................................................................. 25
Şekil 2: Sabit Trafik Hacmi (milyar dk.) .................................................................................. 27
Şekil 3: THK Abone Sayısı ...................................................................................................... 29
Şekil 4: Pazara İlişkin Analitik Döngü ..................................................................................... 31
Şekil 5: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Trafik Hacimleri (milyon dk) ........................................ 33
Şekil 6: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Abone Sayıları (milyon adet) ........................................ 33
Şekil 7: PSTN ve VoIP Trafik Gelişimi ................................................................................... 35
Şekil 8: STH İşletmecilerinin Toplam Trafiği İçerisinde VoIP Trafiği (adet ve %) ................ 35
3
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
TABLOLAR
Tablo 1: Kablo TV Şebekesi Bilgileri .................................................................................... 165
Tablo 2: Sabit Abone Sayısı (VoIP abonelikleri hariç) ............................................................ 26
Tablo 3: TS ve TÖS Yöntemiyle Hizmet Alan Kullanıcı Sayısı ............................................. 28
Tablo 4: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un Toplam Abone Sayıları (VoIP Dahil) ....... 36
Tablo 5: Türk Telekom ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları (VoIP dahil) .......................... 36
4
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
GİRİŞ
05.11.2008 tarihli ve 5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu (EHK) başta olmak üzere ilgili
mevzuat çerçevesinde; ülkemizin elektronik haberleşme sektörüne ilişkin olarak yapılacak
pazar analizleri doğrultusunda, etkin rekabetin tesisi, kaynakların etkin ve verimli kullanılması,
haberleşme altyapı, şebeke ve hizmet alanında teknolojik gelişimin ve yeni yatırımların teşvik
edilmesi Kurumumuzun başlıca amaçları arasında yer almaktadır.
İlgili mevzuat; rekabetin tesisi olgusunu, seçili pazarlara yönelik analizlerin yapılması yöntemi
ile temin etmeye yöneliktir. Bu amaçla, ülkemize özgü şartlara uygun şekilde yapılan pazar
analizleri ile ilgili piyasaların tanımlanması, bu piyasalara ilişkin etkin rekabet ortamının
bulunup bulunmadığının değerlendirilmesi ve ihtiyaç halinde alınması gereken tedbirlerin
belirlenmesi rekabetin tesisi açısından önem arz etmektedir. Diğer yandan, başta Avrupa Birliği
(AB) müktesebatı ve pratikleri olmak üzere ülke örnekleri ile sektörün teknoloji ve iktisadi
eğilimlerinin izlenmesi de bir o kadar önemlidir.
Sabit telefon şebekesine erişim pazarına yönelik 1. tur çalışmaları 2005 yılında
gerçekleştirilmiştir. 2. tur çalışmaları ise 2009 yılı sonunda sonuçlandırılarak 16.12.2009 tarihli
ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile Türk Telekomünikasyon A.Ş. (Türk Telekom)
anılan pazarda Etkin Piyasa Gücüne (EPG) sahip işletmeci olarak belirlenmiştir. Buna göre söz
konusu pazarda ilgili işletmeci;
Erişim sağlama,
Toptan hat kiralama,
Taşıyıcı seçimi (TS) ve taşıyıcı önseçimi (TÖS),
Ayrım gözetmeme,
Şeffaflık,
Referans erişim teklifi hazırlama ve yayımlama ve
Tarife kontrolüne tabi olma (maliyet esaslı tarife belirleme)
yükümlülüklerine tabi kılınmıştır.
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarına ilişkin 3. tur pazar analizi 26.03.2014 tarihli ve
2014/DK–SRD/170 sayılı Kurul Kararı ile tamamlanmıştır. Ancak Ankara 11 inci İdare
Mahkemesi’nin 05.02.2016 tarihli ve E.2015/121; K.2016/255 sayılı ve 22.02.2016 tarihli ve
5
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
E.2015/1180; K.2016/338 sayılı iptal kararlarının gereğinin sağlanmasını teminen, 15.06.2016
tarihli ve 2016/DK-SRD/297 sayılı Kurul Kararı ile anılan pazar için hâlihazırda 2009/DK-
10/659 sayılı Kurul Kararı eki 2010.P.1.2 & P.2.2 sayılı Kamuoyu Görüşlerini İçeren
Dokümanın uygulanmasına karar verilmiştir.
Bahse konu yargı kararları gereğince uygulanmakta olan 2010.P.1.2 & P.2.2 sayılı Kamuoyu
Görüşlerini İçeren Dokümanın hâlihazırda güncelliğini yitirdiği ve sektördeki rekabetçi yapıya
yönelik katkısının son derece azaldığı düşünülmektedir. Bu kapsamda ilgili perakende pazarın
ve konu yükümlülüklerin, toptan pazarlara getirilen yükümlülükler çerçevesinde yeniden
gözden geçirilmesi ve sektördeki uygulamaların geldiği aşamalar çerçevesinde pazarın
düzenlemeye elverişliliği de dikkate alınarak gerekli güncellemelerin yapılmasının uygun
olacağı değerlendirilmektedir. Buradaki temel amaç, söz konusu pazardaki gelişmeler ile ilgili
geçmiş ve mevcut verilerin karşılaştırılması ışığında ve mevcut hukuki düzenlemelerin
yeterliliği bağlamında ileriye yönelik yapısal bir değerlendirme yapılmasıdır.
Sabit telefon şebekesine erişim pazarına yönelik olarak başlatılan 4. tur pazar analizi çalışmaları
kapsamında bu dokümanda özetle; sabit telefon şebekesine perakende seviyede erişim hizmeti
incelenmekte ve söz konusu hizmetin oluşturduğu ilgili pazara ilişkin pazar tanımı yapılarak
düzenleme gereksinimi ortaya konulmaktadır.
4. tur pazar analizi kapsamında Kurumumuz tarafından hazırlanan 2021.EC2007M1.1 Referans
Numaralı Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazar Analizi Dokümanı (Kamuoyu Görüşünün
Alınmasına İlişkin Doküman), 31.03.2021 tarihli ve 2020/İK-SRD/93 sayılı Kurul Kararı ile
kamuoyu görüşünün alınmasını teminen Kurum internet sayfasında 1 (bir) ay süre ile
yayımlanmış olup, bu zaman zarfında söz konusu dokümana ilişkin olarak Rekabet Kurumu,
Türk Telekom, Turkcell Superonline İletişim Hizmetleri A.Ş. (Turkcell Superonline),
Vodafone Net İletişim Hizmetleri A.Ş. (Vodafone Net), Serbest Telekomünikasyon
İşletmecileri Derneği (TELKODER) ve Millenicom Telekomünikasyon Hizmetleri A.Ş.
(Millenicom) görüşleri Kurumumuza iletilmiştir. Türk Telekom tarafından soru bazlı
cevaplandırma yapılmamış ancak genel itibariyle işbu pazarın öncül düzenlemelere konu
olmaktan çıkarılması ve bu bağlamda mezkûr Kurul Kararı ile ilgili pazarda EPG’ye sahip
işletmeci olarak belirlenen Türk Telekom’a getirilen yükümlülüklerin kaldırılmasının olumlu
karşılandığı ifade edilmiştir. Bu nedenle, Türk Telekom görüşlerine aşağıda ayrıca yer
verilmemiştir. İşbu 2021.EC2007M2.1 Referans Numaralı Sabit Telefon Şebekesine Erişim
6
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
Pazar Analizi Dokümanı (Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman), bahse konu görüşleri ve bu
görüşlere ilişkin Kurumumuz değerlendirmelerini içerecek şekilde hazırlanmıştır.
7
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
İLGİLİ PAZAR
Pazar Konusu Hizmetin Kapsamı
Bu doküman kapsamında incelenen hizmet, sabit bir noktadan perakende seviyede sunulan
sabit telefon şebekesine (PSTN) perakende seviyede erişim hizmetidir. Bu erişim hizmeti ile
birlikte son kullanıcılar şehir içi, şehirlerarası, uluslararası ya da diğer şebekelere arama yapma
imkânı yanında faks hizmeti ve temel internet (darbant) hizmetlerinden de yararlanabilme
imkânına kavuşmaktadır. Günümüzde söz konusu faks ve darbant internet hizmetlerinin
sunumu son derece kısıtlıdır.
Sabit telefon şebekesine (PSTN) erişim hizmeti yerel ağ şebeke sonlandırma noktasından
sunulmaktadır. Böylece son kullanıcılar tarafından sabit telefon şebekesine darbant erişim veya
bağlantı sağlanarak sabit bir lokasyon ya da adresten arama yapmak, çağrı almak ve ilgili
hizmetlerden yararlanmak mümkün hale gelmektedir.
Ülkemizde sabit darbant telefon şebekesine erişim hizmeti, yerleşik işletmeci olan Türk
Telekom ya da son kullanıcıya perakende sabit ses pazarında hizmet sunmak üzere çeşitli
yöntemlerle aboneye erişim hakkına sahip kullanım hakkı1 ile yetkilendirilmiş Sabit Telefon
Hizmeti (STH) işletmecileri tarafından sunulabilmektedir. Ülkemizde 2021 yılı Şubat ayı
itibariyle kullanım hakkı kapsamında yetkilendirilen 153 adet STH işletmecisi bulunmaktadır.
Soru 1:
Pazara ilişkin ele alınan hizmet kapsamını yeterli buluyor musunuz? Cevabınız hayır ise
gerekçelerini yazınız.
Soru 1’e ilişkin görüşler:
Vodafone Net, Turkcell Superonline, Telkoder ve Millenicom tarafından Kurumumuz
değerlendirmelerine iştirak edilmektedir.
1 Kullanım hakkı verilmesi yoluyla yapılan yetkilendirmeler kapsamında elektronik haberleşme hizmeti sunmak
isteyen işletmecilere Kurum tarafından numara ve frekans gibi kıt kaynak tahsisi yapılmaktadır.
8
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
Rekabet Kurumu tarafından ise; işbu doküman kapsamında yapılan sabit telefon şebekesine
erişim hizmeti tanımında yer alan “perakende seviye” kavramının ilgili hizmetin son
kullanıcıya sunulmasına ilişkin olduğu ve bu hizmetin, kullanıcının telefon ahizesini kaldırıp
arama yapabilmesi anlamına gelen arama hizmetinden farkının faks ve internet hizmeti de
alabilmesi olduğunun anlaşıldığı; fakat son kullanıcının tam olarak nasıl bir hizmet aldığının
anlaşılamadığı; ayrıca erişim hizmetinin arama hizmetinin daha kapsamlı bir türü olduğu
izlenimini doğurduğu; öte yandan, anlaşıldığı kadarıyla erişim hizmetinin arama hizmetine
bağlı ve onunla yakından ilişkili ayrı bir hizmet türü olduğu; bu sebeple perakende erişim
hizmetinin yerel ağ şebeke sonlandırma noktasından sunulmasının ne anlama geldiğinin, arama
hizmeti ile ilişkisinin ve söz konusu hizmetin son kullanıcının hanesine/işyerine sabit hat
çekilmesi hizmetine tekabül ettiğinin daha detaylı bir şekilde açıklanmasının faydalı olacağı
ifade edilmiştir.
Soru 1’e ilişkin Kurumumuz değerlendirmeleri:
Bahse konu perakende sabit telefon şebekesine erişim pazarına yönelik pazar analizinin
dördüncüsü üzerinde çalışılmakta olduğu dikkate alınarak ve görüş veren sektör paydaşlarının
tamamı tarafından hizmet kapsamı üzerinde hemfikir olunduğu görüldüğünden, Kurumumuz
tarafından yapılan açıklamaların yeterli olduğu değerlendirilmektedir.
İlgili Pazar Tanımı
“AB Elektronik Haberleşme Şebekeleri ve Hizmetleri İçin Düzenleyici Çerçeveye Göre Pazar
Analizi ve Etkin Piyasa Gücü Değerlendirmesi Hakkında Kılavuz” (Pazar Analizi ve Etkin
Pazar Gücü Değerlendirmesi Hakkında Kılavuz) (2018/C 159/01) uyarınca, pazar tanımı
mekanik veya soyut bir süreç olmamakla birlikte, geçmiş pazar davranışlarının ve belirli
sektörle ilgili tüm mekaniğin anlaşılması için mevcut tüm bulguların analizini gerektirmekte ve
özellikle muhtemel ya da ileriye dönük bir pazar analizi yürütülürken, durağan bir yaklaşımdan
ziyade dinamik bir yaklaşımı gerektirmektedir.2 Bu noktada ilgili pazarın tanımlanması,
rekabetçi kısıtların sistematik biçimde ifade edilmesi ve pazar analizi sürecinde yer alan sonraki
aşamalara temel teşkil etmesi açısından önem taşımaktadır.
2 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52018XC0507(01)&from=EN
9
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
Diğer yandan, EHK’nın 3 üncü maddesinde ve Pazar Analizi Yönetmeliğinin 3 üncü
maddesinde ‘ilgili pazar’, “ülkenin tümünde veya bir bölümünde sunulmakta olan belirli bir
elektronik haberleşme hizmeti ve onunla yüksek derecede ikame edilebilen diğer elektronik
haberleşme hizmetlerinden oluşan pazar” olarak tanımlanmaktadır. Bu itibarla ilgili pazarın,
hem coğrafi boyut (ilgili coğrafi pazar), hem de söz konusu pazarı teşkil edebilecek
ürün/hizmetlerin (ilgili ürün pazarı) ikame edilebilirliği temelinde tanımlanması gerekmektedir.
İkame edilebilirlik, işletmecilere veya tüketicilere göre ürünlerin birbirlerinin yerine
geçebilmelerinin ölçütüdür. Bu kapsamda, ilgili pazarın tanımlanmasında öncelikle talep ve arz
yönlü ikame olanakları incelenmektedir.
Perakende pazarların analizi, belirli bir zaman ufku üzerinde ileriye yönelik bir perspektiften
talep yönlü ve uygun olduğu ölçüde de arz yönlü ikame dikkate alınarak yapılmaktadır. Arz ve
talep ikamesinin değerlendirilmesi aşamasında, uygulanabilir olduğu durumlarda varsayımsal
tekel testi de dâhil olmak üzere, çeşitli yöntemler göz önünde bulundurulmaktadır.
Dolayısıyla bu bölümde sabit telefon şebekesine erişim pazarının tanımı, başka bir ifadeyle
hangi ürün/hizmetlerin ilgili pazara dâhil edileceğine yönelik yapılacak değerlendirmelerde,
ülkemizde gerçekleşen gelişmeler doğrultusunda perakende erişim hizmetlerine yönelik talep
ve arz yönlü ikame kavramları çerçevesinde ele alınmaktadır.
Bu noktada, yakın ilişkili perakende pazar olan sabit şebekeler üzerinden arama pazarının
01.07.2014 tarihi itibariyle öncül düzenlemelere konu olmaktan çıkarılmasına ve bu bağlamda
daha önce EPG ilan edilen Türk Telekom’a getirilen yükümlülüklerin kaldırılmasına karar
verilmiş olduğunun hatırlatılmasında fayda görülmektedir. Diğer yandan, sabit telefon
şebekesine erişim pazarındaki hizmetlerin toptan seviyede diğer işletmecilere sunulduğu pazar
olan sabit şebekede çağrı başlatma pazarındaki ilgili hizmetler ile söz konusu hizmetlerin
sunumuna ilişkin ilgili pazarda EPG sahibi işletmeciye getirilen yükümlülüklerden ve aynı
kapsamda, “Toptan Sabit Yerel ve Merkezi Erişim Pazarları”na yönelik pazar analizi
çalışmalarından da ilgili olduğu ölçüde ilerleyen bölümlerde bahsedilmektedir.
İlgili pazarın tanımlanmasında ikinci aşama olan ilgili coğrafi pazarın tanımlanması aşamasında
ise rekabet şartlarının yeterince homojen olduğu coğrafi alanlar belirlenmeye çalışılmaktadır.
10
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
2.2.1 İlgili Ürün/Hizmet Pazarı
İlgili ürün/hizmet pazarı; fiyatları, kullanım amaçları ve işlevsel özellikleri ile rekabet koşulları
veya arz-talep yapısı açısından birbirleriyle değiştirilebilir ya da ikame edilebilir
ürün/hizmetleri ifade etmektedir. Dolayısıyla geçici olmayan küçük ama belirgin bir fiyat
artışını temsil eden varsayımsal tekel testi ilgili ürün pazarının tespit edilmesinde işlevsellik
sağlayacaktır. Bu kapsamda ilgili ürün pazarı, geleneksel anlamda, geçici olmayan küçük ama
belirgin fiyat artışı testini geçen en küçük ürün grubu olarak tanımlanmıştır. Ancak Avrupa
Komisyonunun benimsediği ve Kurumumuz mevzuatında yer alan ilgili ürün pazarı tanımında
tüketiciler ya da hizmet sunan işletmeciler tarafından değiştirilebilir ya da ikame edilebilir
olarak değerlendirilen tüm ürün ve hizmetlerin de ilgili ürün piyasasının içinde olduğu
görülmektedir.
Bu çerçevede kullanıcıların (toptan pazarlar için işletmecilerin) bir hizmet veya ürünü diğer bir
hizmet veya ürünün yerine kullanabilme derecesi genel anlamda talep yönlü ikame edilebilirlik
olarak tanımlanmaktadır. Başka bir ifadeyle, ilgili ürün/hizmet pazarının belirlenebilmesini
teminen yapılan talep yönlü ikame değerlendirmeleri kapsamında, geçici olmayan küçük ama
belirgin fiyat artışını (%5-10) izleyen süreçte kullanıcıların bir bölümünün ilgili ürünün
alternatiflerine yönelmesi talep yönlü ikame olarak adlandırılmaktadır. Bu tür bir fiyat artışıyla
birlikte kullanıcılar için talebe konu olan ürün ya da hizmetler ilgili pazarın konusunu teşkil
edecektir. Aynı ilgili pazar içerisinde oldukları düşünülen ikame ürünlerin birbirleriyle tam
anlamıyla benzer olmaları da gerekmemektedir.
Bir pazarda arz yönlü ikame imkânının olması ise, o pazarda hizmet sunan herhangi bir firmanın
verdiği hizmeti başka bir firmanın da sağlayabilmesi anlamına gelmektedir. Diğer bir deyişle,
ele alınan ürün ya da hizmetler ile ilgili olarak mevcut veya potansiyel işletmecilerin üretim
yapılarını kısa dönemde söz konusu hizmetleri üretecek şekilde değiştirip değiştiremeyeceği
veya bu işletmecilerin büyük ek maliyetler altında kalmadan söz konusu ürün ve hizmetleri
sunup sunamayacağı incelenmektedir. Dolayısıyla, bir malın ya da hizmetin arz yönlü
ikamesinin olabilmesi aynı malı ya da hizmeti sağlayan firmalar üzerinde rekabetçi etki
meydana getiren önemli bir baskı unsurunun olması demektir.
İşbu bölümde, yukarıda yapılan talep ve arz yönlü ikame açıklamaları doğrultusunda, farklı
altyapılar üzerinden sabit telefon şebekesine erişim hizmeti kapsamında sunulan
11
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
ürün/hizmetlerin, aynı pazar kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği hususlarına
yer verilmektedir. Buna göre işbu pazara ilişkin önceki pazar analizlerinde de ikame
incelemesine konu edilen hizmetlere ilişkin güncel değerlendirmeler aşağıdaki gibidir:
2.2.1.1 Sabit telefon şebekesine erişim ve sabit arama hizmetleri
Perakende düzeyde sunulan sabit erişim hizmeti işletmecinin kendi şebekesi üzerinden
abonesine arama hizmetinin yanında darbant internet ve faks hizmetlerinin de sunulmasını
kapsarken, sabit şebeke üzerinden arama hizmeti son kullanıcıya yalnızca görüşme yapabilme
imkânı sağlamaktadır. Bu iki hizmet arasında fonksiyonel farklılıklar olması sebebiyle son
kullanıcılar tarafından farklı amaçlara yönelik olarak talep edilmektedirler. Buna göre, piyasada
alternatif işletmecilerin bulunmadığı bir ortamda son kullanıcılar, erişim ve arama hizmetlerini
aynı işletmeciden almak durumunda iken, yerleşik işletmeciye rakip diğer işletmecilerin de
faaliyette bulunduğu bir piyasada, son kullanıcılar erişim hizmetini bir işletmeciden arama
hizmetini ise farklı bir işletmeciden alabilmektedir. Son kullanıcıların, erişim ve arama
hizmetlerini farklı işletmecilerden temin edebilmeleri için taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı ön seçimi
yöntemlerinin yanı sıra, arama kartları ve numaratör (dialer vb.) cihazları da kullanmaları
gerekebilmektedir. Erişim ve arama hizmetlerine arz açısından bakıldığında ise, erişim hizmeti
sunan işletmecilerin aynı zamanda arama hizmeti de sunduğunu ancak, arama hizmeti sunan
tüm işletmecilerin erişim hizmeti sunmadığı görülmektedir. Bu kapsamda erişim ve arama
hizmetlerinin ikame değil, tamamlayıcı hizmetler olduğu değerlendirilmektedir. Sonuç
itibariyle rekabet şartları ve kullanıcıların farklı işletmeciler arasında geçiş yapabilme imkânı
açısından sabit erişim ve sabit arama hizmetlerinin önemli derecede farklı olduğu
düşünülmektedir.
Zira Kurumumuz yerleşik uygulamasına göre de iki hizmet ayrı pazarlar kapsamında ele
alınmış olup, perakende bir pazar olan sabit şebekeler üzerinden arama pazarına yönelik yapılan
son pazar analizi neticesinde ilgili pazar 01.07.2014 tarihi itibariyle öncül düzenlemelere konu
olmaktan çıkarılmıştır.
Soru 2:
Arz ve talep yönlü ikame imkânları açısından erişim ve arama hizmetlerinin ayrı piyasalarda
yer aldığı değerlendirmesine katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız.
12
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
Soru 2’ye ilişkin görüşler:
Rekabet Kurumu, Vodafone Net, Telkoder, Millenicom ve Turkcell Superonline tarafından
Kurumumuz değerlendirmelerine iştirak edilmektedir. İlave görüş olarak;
Rekabet Kurumu tarafından, bu değerlendirme yapılırken öncelikle hizmetlerin tanımının daha
net bir şekilde yapılarak bu iki hizmetin farklı amaçlarının bulunduğu, ilkinin son kullanıcının
arama eylemine, ikincisinin ise bu aramayı yapabilmek ve bunun yanında faks ve internet
hizmetini alabilmek için hanesine veya işyerine sabit şebeke hattının gelmesi/getirilmesine
ilişkin olduğunun vurgulanması gerektiği; zira ancak bu şekilde bu iki hizmetin “farklı amaçlara
yönelik olarak talep edildiği” önermesinin anlam kazanabileceği ifade edilmiştir.
Vodafone Net tarafından, erişim ve arama hizmetlerinin talep ikamesi bakımından, ikame değil
tamamlayıcı olduğunun açık olduğu; buna ek olarak arz ikamesi açısından ise aynı şekilde,
arama hizmeti sunan her işletmeci tarafından erişim hizmeti sunulamaması sebebiyle arz
ikamesinin bulunmadığı değerlendirilmelerinde bulunulmuştur.
Turkcell Superonline tarafından ise; arama hizmetinin, çağrı bazında taşıyıcı seçimi ve taşıyıcı
ön seçimi yöntemlerinin yanı sıra, arama kartları ve numaratör (dialer vb.) cihazlarının da
kullanılabilmesi suretiyle yerleşik işletmeci dışında diğer işletmeciler tarafından da
gerçekleştirilebilirken, erişim hizmetinin sadece yerleşik işletmeci tarafından verilebildiği;
dolayısıyla rekabet şartları ve kullanıcıların farklı işletmeciler arasında geçiş yapabilme imkânı
açısından erişim ve arama hizmetleri arasında önemli bir farklılık bulunduğu; bununla birlikte,
toptan seviyede talep ve arz yönlü ikame imkânının bulunmadığı; bu kapsamda Şirketlerinin,
erişim ve arama hizmetlerinin birbirini ikame değil tamamlayıcı hizmetler olmasından dolayı
ayrı piyasalarda yer aldığı değerlendirmesine katıldıkları ifade edilmiştir.
Soru 2’ye ilişkin Kurumumuz değerlendirmeleri:
İşletmeci görüşlerinin ve Rekabet Kurumu değerlendirmelerinin Kurumumuzca yapılan “erişim
ve arama hizmetlerinin ayrı piyasalarda yer aldığı” değerlendirmesini destekler mahiyette
olduğu görülmektedir.
13
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
2.2.1.2 Perakende düzeyde sabit erişim ve mobil erişim hizmetleri
Sabit ve mobil altyapılar üzerinden her ne kadar benzer hizmetler sunulabilse de, sabit şebekeler
doğası gereği mobil hizmetlerin temel özelliği olan mobiliteyi sağlayamamaktadır. Talep yönlü
bakıldığında kullanıcılar için sabit erişim yerine mobil erişimi kullanma yoluyla tek yönlü bir
ikame imkânından bahsedilebilmektedir. Arz yönlü ikame incelemesinde ise, mobil erişim
hizmetinin transmisyon kapasitesi ve hizmet kalitesi açısından sabit erişim hizmetini ikame
edememesi, mobil işletmecinin de sabit erişim hizmetini sunabilmek için sabit şebeke
altyapısına ihtiyaç duyması sonucu, gerekli yatırım miktarının yüksekliği, sabit şebekedeki
ölçek ve kapsam ekonomileri, arz yönlü ikamenin kısa veya orta vadede oluşmasını
güçleştirmektedir. Aşağıda 3.2 başlığında detaylı olarak açıklandığı üzere, mobil hizmetlerin
sabit hizmetler üzerinde tek yönlü ve sınırlı rekabetçi etkisinin olabildiği düşünülmekle birlikte,
söz konusu hizmetlerin bu anlamda birbirlerine ikame olmadığı değerlendirilmektedir.
Soru 3:
Mobil ve sabit erişim hizmetlerinin aynı ilgili piyasada yer almadığı görüşüne katılıyor
musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız.
Soru 3’e ilişkin görüşler:
Vodafone Net, Telkoder, Millenicom, Rekabet Kurumu ve Turkcell Superonline tarafından
Kurumumuz değerlendirmelerine iştirak edilmektedir.
Rekabet Kurumu tarafından ayrıca; sabit erişim ile mobil erişim hizmetlerinin aynı pazarda yer
alıp almadığına ilişkin değerlendirmede, son kullanıcıların bu erişim türlerine olan
taleplerindeki farklılıkların, fiyatlama ve kullanım amaçları gibi unsurların hem arama hem de
internet hizmeti açısından kapsamlı bir şekilde ele alınmasının uygun olacağı
değerlendirilmesinde bulunulmuştur.
Turkcell Superonline tarafından ise; talep ikamesinin belirlenmesi için tüketici
ihtiyaçları/alışkanlıklarının da dikkate alınması gerektiği; tüketicilerin geçmiş dönemde ilgili
ürün/hizmet fiyatlarında yaşanan artış karşılığında ikame olduğu düşünülen diğer ürün/hizmete
tercihini yönlendirip yönlendirmediğinin belirleyici olacağı ifade edilmiştir.
14
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
Soru 3’e ilişkin Kurumumuz değerlendirmeleri:
Kurumumuzca yapılan “mobil ve sabit erişim hizmetlerinin aynı ilgili piyasada yer almadığı”
değerlendirmesinin önceki pazar analizleriyle uyumlu olduğu ve bu hususa yönelik olarak
herhangi bir farklı görüşün dile getirilmediği görüldüğünden, bu başlığın kapsamının yeterli bir
biçimde ele alındığı ve ilave bir açıklama yapılmasına gerek bulunmadığı
değerlendirilmektedir.
Rekabet Kurumu ve Turkcell Superonline tarafından gelen görüşlere ilişkin ayrıntılı
değerlendirmelerin 3.2 başlığında yeterli olarak açıklandığı değerlendirilmektedir.
2.2.1.3 Sabit telefon şebekesine erişim türleri
Sabit telefon şebekesine erişim piyasasında dört farklı üründen bahsedilebilir. Bunlar analog
telefon hatları, değişik kapasitelerde hizmet sunumuna olanak sağlayan sayısal telefon hatları
(ISDN BA ve ISDN PA), Sabit Telsiz Erişimi ve Kablo TV erişimidir.
Hâlihazırda ülkemizde bakır kablo çifti üzerinden PSTN ve ISDN teknolojileriyle sabit erişim
hizmeti sunulmaktadır. Sabit telsiz erişimi ve Kablo TV erişimi ise sabit erişim hatlarına ve
sayısal ISDN hatlarına ikame olabilecek ürünler olarak karşımıza çıkmaktadır. Öncelikle ifade
etmek gerekirse şu ana kadar sabit telsiz erişim hizmeti sunmak için Kurumumuzca
yetkilendirilmiş bir işletmeci bulunmamaktadır. Bu sebeple sabit telsiz erişim hizmetinin sabit
erişim pazarına konu bir hizmet olarak değerlendirilmesi mümkün görünmemektedir.
Kablo TV hizmetleri konusunda ise, mevcut durumda ilgili işletmeci tarafından abonelerine
VoIP hizmetleri sunulmaktadır. Tablo 1’de kablo internet ve kablo telefon abone sayısına
ilişkin verilere yer verilmektedir. 2017 yılı dördüncü çeyreğinde 826.734 olan kablo internet
abone sayısı, 2019 yılı dördüncü çeyreğinde 968.826, 2020 yılı üçüncü çeyreğinde ise
1.061.032 olarak gerçekleşmiştir. Her ne kadar kablo internet abone sayısı yıllar itibariyle artış
gösterse de, bu artış sınırlı düzeyde kalmıştır. Türksat Uydu Haberleşme Kablo TV ve İşletme
A.Ş. (Türksat) tarafından sunulan Kabloses (kablo telefon hizmetinin markasıdır) hizmetinden
faydalanabilmek için öncelikli olarak Kablonet (Kablo TV tarafından sunulan internet hizmeti)
aboneliğine sahip olunması gerekmektedir. Söz konusu Kabloses abone sayısının yıllar
15
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
itibariyle dalgalanma gösterdiği, 2020 yılı üçüncü çeyreğinde ise 495.329 abone sayısına
ulaştığı görülmektedir.
Tablo 1: Kablo TV Şebekesi Bilgileri
2017-4 2018-4 2019-4 2020-1 2020-2 2020-3
Kablo 826.734 912.989 968.826 994.079 1.021.001 1.061.032
internet
abone sayısı
Kablo telefon 498.369 427.517 277.866 369.157 440.737 495.329
abone sayısı
Kaynak: BTK
Kablo TV şebekesinin hâlihazırda ülke genelinde (24 ilde mevcuttur) yaygın olarak
sunulmadığı dikkate alındığında ve yukarıda yer alan Tablo 1’deki veriler ışığında, Kablo TV
hizmetlerinin Türk Telekom’un ilgili şebekesine ikame olabilmesinin kısa ve orta vadede
olanaklı olmadığı öngörülmektedir.
ISDN teknolojilerine ilişkin olarak; abonelerin ISDN’i talep etme sebebinin, PSTN
teknolojisinden farklı şekilde, birden fazla kanalın kullanılabilmesi olduğu düşünülmektedir.
Bu teknoloji kapsamında kullanıcı ya birden fazla ses kanalına ihtiyaç duymaktadır ya da ses
ve veri kanallarını birlikte kullanmak istemektedir veya daha hızlı tek bir kanala3 sahip olmayı
tercih etmektedir. ISDN BA4 teknolojisi, aynı bakır kablo üzerinden hem ses hem de veri iletimi
için iki adet 64 kbit/s’lik kanal açarak kullanıcılara bir hat üzerinden ses ve veri iletimi imkânı
sağlamaktadır. ISDN PA5’nın genel fonksiyonuna bakıldığında analog erişim ve temel ISDN
erişimiyle benzerlik gösterdiği anlaşılmaktadır. Ancak ISDN PA’da desteklenen kanal sayısı
30’a çıkmakta, kanal sayısının artması nedeniyle aramaları yönlendirmek için abone tarafındaki
şebeke sonlandırma noktasında ilave şebeke ekipmanlarının (PBX) kurulması gerekmektedir.
Kullanım amacı ve maliyet unsurları gibi nedenlerle; ISDN BA hizmeti genelde bireysel
aboneler tarafından tercih edilirken, ISDN PA hizmeti daha çok kurumsal aboneler tarafından
alınmaktadır. Bu erişim türleri arasında her ne kadar fonksiyonel ikame edilebilirliğin tam
3 Tek bir hızlı kanal iki kanalın birleştirilmesiyle oluşturulabilmektedir.
4 ISDN BA – Integrated Services Digital Network Basic Access – ISDN Temel Erişim.
5 ISDN PA - Integrated Services Digital Network Primary Access – ISDN Birincil Erişim.
16
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
olduğu değerlendirilmesi yapılamayacak olsa da söz konusu erişim yöntemlerinin geleneksel
bakır hatlar üzerinden de sunulabilmeleri sebebiyle sabit erişim pazarı içinde yer aldığı
düşünülmektedir.
Soru 4:
ISDN BA ve ISDN PA hizmetlerinin aynı ilgili piyasada yer aldığı, sabit telsiz erişimi ve
Kablo TV erişim hizmetlerinin ise yer almadığı görüşüne katılıyor musunuz? Cevabınızı
gerekçeleriyle yazınız.
Soru 4’e ilişkin görüşler:
Vodafone Net, Telkoder, Millenicom ve Turkcell Superonline tarafından Kurumumuz
değerlendirmelerine iştirak edilmektedir.
Vodafone Net tarafından ayrıca; ülkemizde kablo TV şebekesinin yaygınlığının düşük olduğu
ve kablo TV şebekesi üzerinden faaliyet gösteren ve kablo TV şebekesine yatırım yapan
işletmecilerin sayısının son derece az olduğu göz önünde bulundurulduğunda bu şebekenin
Türk Telekom’un şebekesine ikame olması orta vadede güç olduğundan; yapılacak pazar
analizine dâhil edilmemesi gerektiği değerlendirmelerinde bulunulmuştur.
Rekabet Kurumu tarafından ise; bu pazara ilişkin en güncel doküman olan 2009 tarihli kamuoyu
görüşlerini içeren doküman incelendiğinde ISDN BA ve ISDN PA’ya ilişkin
değerlendirmelerin işbu dokümandakilerle büyük oranda benzer olduğu ve iki hizmetin aynı
ilgili piyasada yer almadığı değerlendirmesinin yapıldığı; işbu dokümanda ise iki hizmetin aynı
ilgili pazarda yer aldığı; bu kapsamda, iki hizmete ilişkin değerlendirmelerde önemli ölçüde bir
değişiklik olmamasına rağmen aynı pazarda olup olmamalarına ilişkin değerlendirme
değişikliğinin sebebi anlaşılamadığından işbu bölümün daha kapsamlı izah edilmesi daha
sağlıklı değerlendirmelere olanak tanıyacağı; ayrıca 2009 tarihli dokümanda olduğu gibi hizmet
ücretleri üzerinden talep ikamesine ilişkin analizlere de yer verilebileceğinin düşünüldüğü ifade
edilmiştir.
Soru 4’e ilişkin Kurumumuz değerlendirmeleri:
Gelen görüşlerin, Kurumumuzca yapılan değerlendirmelere itiraz içermediği görülmektedir.
Bunun yanında, teknik anlamda ISDN BA ve ISDN PA hizmetlerine yönelik yapılan
17
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
açıklamaların yeterli olduğu düşünülmekle birlikte, teknolojik gelişmeler ışığında ilave cihaz
ve ekipmanların kullanımı ile söz konusu erişim yöntemlerinin geleneksel bakır hatlar
üzerinden de sunulabilmelerinin olanaklı hale gelmesi sebebiyle sabit erişim pazarı içinde yer
almasının uygun görüldüğünün hatırlatılmasında fayda görülmektedir.
2.2.2 İlgili Coğrafi Piyasa
Tarafların ürün veya hizmetlerle ilgili arz ve taleplerinin gerçekleştiği, rekabet şartlarının
yeterince homojen olduğu ve komşu alanlardaki söz konusu şartların yeterli derecede farklı
olması nedeni ile ayırt edilebilir nitelikte olduğu alana, ilgili coğrafi piyasa denilmektedir. Bir
başka deyişle, ilgili ürünün ikame imkânının bulunduğu ve piyasa yapısının birbirine benzer
olduğu bölgeler ilgili piyasanın coğrafi sınırlarını oluşturmaktadır. Son kullanıcıların herhangi
bir yerde faaliyet gösteren işletmeciden kolay bir şekilde ilgili ürünü alabilmesi veya diğer
üreticilerin bu bölge içinde kolay bir şekilde söz konusu ürünü sunabilmesi durumunda anılan
bölgeler ilgili coğrafi piyasa içinde yer almaktadır.
Hâlihazırdaki durum itibariyle, yerleşik işletmeci olarak ülke genelinde sabit telefon şebekesi
üzerinden hizmet sunabilmesi ve mevcut altyapının işletilebilmesi konusunda Türk Telekom
ile Kurumumuz arasında İmtiyaz Sözleşmesi imzalanmış olup, anılan işletmecinin faaliyet
sahası tüm ülkeyi kapsamaktadır. Bahse konu İmtiyaz Sözleşmesi ve ilgili diğer mevzuat
uyarınca Türk Telekom, bu perakende piyasa içinde şebekesinden erişim hizmeti talep eden
abonelerine coğrafi fark gözetmeksizin aynı ücret ve kaliteyi sağlamak durumundadır. STH
işletmecileri, Türk Telekom’un altyapısından yararlanarak Yerel Ağın Paylaşıma Açılması
(YAPA) ve Toptan Hat Kiralama (THK) gibi toptan hizmetler vasıtasıyla ülke çapında son
kullanıcılara perakende seviyede erişim hizmeti sunabilmektedir. Bu nedenle, sabit şebekeye
erişim hizmeti piyasasında ilgili coğrafi piyasanın ülke geneli olduğu değerlendirilmektedir.
Soru 5:
Sabit telefon şebekesine erişim hizmeti için ilgili coğrafi pazarın ülke genelinin tamamı
olduğu görüşüne katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız.
Soru 5’e ilişkin görüşler:
Vodafone Net, Turkcell Superonline, Telkoder, Rekabet Kurumu ve Millenicom tarafından
Kurumumuz değerlendirmelerine iştirak edildiği görülmektedir.
18
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
İlgili Pazar Tanımına İlişkin Nihai Değerlendirme
Pazar Analizi ve Etkin Pazar Gücü Değerlendirmesi Hakkında Kılavuz’a göre; ilgili ürün
pazarının belirlenmesine ilişkin olarak, “bir sonraki gözden geçirme döneminde pazarın
özelliklerinin gözle görülür ölçüde değişmemiş olması ve bir sonraki gözden geçirme
döneminde de muhtemelen değişmeyecek olması durumunda geçmiş uygulamaların ilgili kabul
edileceği” hususu düzenlenmiştir. Buna göre, Sabit (Darbant) Telefon Şebekesine Erişim
Piyasasına ilişkin olarak bir önceki analiz döneminde yapılmış “ilgili pazar tanımını” değiştiren
bir gelişmenin söz konusu olmadığı değerlendirilmektedir. Yukarıda yer verilen
değerlendirmelerle birlikte, daha önceki dönemde yapılmış olan analizlere paralel olarak ilgili
ürün pazarının sabit telefon şebekesi üzerinden arama hizmetlerini içermediği, mobil erişim
hizmetleri ile Kablo TV ve sabit telsiz erişimi hizmetlerinin arz ve talep ikameleri bakımından
aynı piyasada olmadığı değerlendirmelerinin günümüzde de geçerliliğini koruduğu
düşünülmektedir. Diğer bir ifade ile Sabit (Darbant) Telefon Şebekesine Erişim Piyasasına
ilişkin olarak bir önceki analiz döneminde yapılmış “ilgili pazar tanımının” içeriğinde bir
değişiklik olmadığı değerlendirilmektedir.
Buna göre, ilgili pazar tanımı; sabit telefon şebekesine erişimi, yani sabit telefon şebekesi
üzerinden aboneye arama hizmetinin yanı sıra (darbant) internet, faks vb. hizmetlerin de
sunulmasını içermekte olup, ülke genelinde, sabit bir noktadan ve teknolojiden bağımsız olarak
sağlanan analog ve sayısal (ISDN BA ve ISDN PA) erişim hizmetlerini içermektedir.
Soru 6:
İlgili piyasanın tanımına ilişkin yapılan değerlendirmelere katılıyor musunuz? Cevabınızı
gerekçeleriyle yazınız.
Soru 6’ya ilişkin görüşler:
Kurumumuz tarafından yapılan ilgili pazar tanımının pazar özellikleri ve gereksinimleri dikkate
alınarak hazırlandığı ve geçmiş uygulamalarla uyumlu bir nitelikte olduğu
değerlendirilmektedir. Zira, işletmeciler Vodafone Net, Turkcell Superonline, Telkoder,
Millenicom ile Rekabet Kurumu tarafından da Kurumumuz değerlendirmelerine iştirak edildiği
görülmektedir.
19
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
İLGİLİ PİYASADA DÜZENLEME GEREKSİNİMİ
Öncül düzenlemeye tabi olabilecek pazarlara ilişkin 17/12/2007 tarihli ve 2007/879/EC sayılı
“Avrupa Komisyonu Tavsiye Kararı”nda düzenlenmesi talep edilen piyasalar arasında sabit
telefon şebekesine erişim pazarına yer verilmiş iken, 09/10/2014 tarihli ve 2014/710/EU sayılı
Tavsiye Kararı kapsamında anılan pazara yer verilmemiştir. Buna göre Avrupa Komisyonu,
kullanıcıların VoIP ve mobil aramalar ile şebekeler üstü hizmetler6 (OTT-Over The Top
Services) gibi teknolojilere yöneldikçe, sabit aramaların hacminde bir azalma olduğuna, hala
sabit telefon kullanan kullanıcıların ise artık geleneksel telefon şebekesi, fiber veya kablo ağları
gibi bir dizi farklı platformdan ve yerel ağa erişim üzerinden genişbant ve ses hizmetleri sunan
alternatif işletmecilerden sabit erişim satın alabildiklerine işaret ederek, bu perakende pazarın
teknolojik gelişmeleri yansıtacak şekilde değerlendirilmesi gerektiğine ve bundan sonra
Avrupa'da öncül düzenlemeye tabi olmaması gerektiğine karar vermiştir.7 Her ne kadar AB
tüketici birliklerince8; bu pazarda var olan öncül düzenlemeler sayesinde rekabetin sağlandığı
ve “Bu pazarın öncül düzenlemeden çıkartılmasıyla, altyapı sahiplerinin alternatif
operatörlerin rekabet baskısını boşa çıkarma riski taşıyan bir toptan telefon ücretini serbestçe
belirleyebilecekleri” iddia edilmiş olsa da, Avrupa’da günümüzde gelinen aşamada bu kaygıları
destekleyecek bir sonuç ortaya çıkmamıştır.
Bununla birlikte, Avrupa Komisyonu’nun 09.10.2014 tarihli ve 2014/710/EU9 sayılı Tavsiye
Kararında öncül düzenlemeye tabi piyasalar arasında yer almayan pazarlar için; “Pazara giriş
önünde yüksek ve geçici olmayan engel veya engellerin olması,” “İlgili pazarda, pazar
yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının
beklenmemesi” ve “Rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar yapısının
bozukluğunu gidermede yetersiz olması” kriterlerinin hepsini birlikte sağlanması halinde bu
pazarların da öncül düzenlemelere tabi olabileceği, pazarların düzenlenmesi için bu üç kriterin
tek tek değerlendirilmesi ve bu üç kriterden biri karşılanmıyorsa ilgili pazarda öncül
düzenlemelerin yapılmaması gerektiği ifade edilmektedir.
6 BEREC tarafından hazırlanan Ocak 2016 tarihli OTT Raporu’nda (BEREC Report on OTT Services) OTT
hizmetleri, “internet üzerinden son kullanıcılara sağlanan bir içerik, hizmet ya da bir uygulama” olarak
tanımlanmaktadır.
7 https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_14_1112
8 http://www.beuc.eu/publications/beuc-x-2014-055_mgo-
gbe_review_of_the_recommendation_on_relevant_markets.pdf
9 http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=uriserv:OJ.L_.2014.295.01.0079.01.ENG
20
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
Anılan Tavsiye Kararının Dibacesinin on birinci paragrafında ise; birinci ve ikinci kritere
ilişkin yapılacak değerlendirmelerin pazar analizlerinde düzenleme yokluğunda, giriş
engelleri (batık maliyetleri içerecek şekilde), pazar yapısı ve dinamiklerine (pazar payları,
ücretler, trendler, alternatif şebekelerin varlığı) ilişkin ileriye dönük bir yaklaşımla yapılan (ön
değerlendirme mahiyetindeki) değerlendirmeleri içereceği ifade edilmiştir. Yani, hem anılan
Tavsiye Kararı’nda hem de Avrupa Düzenleyiciler Grubu (ERG) raporlarında10 üçlü kriter
testi için yapılan analizin ispat yükünün EPG’ye sahip işletmeciyi belirlemedeki analizi hiçbir
surette aşmayacağı ve üçlü kriter testinin düzenleme gereksinimini tespit etmek için yapılan
bir ön değerlendirme olduğu açıkça belirtilmektedir. Dolayısıyla ERG’nin (yeni adıyla
BEREC’in) üçlü kriter testine ilişkin raporunda üye ülkelerin düzenleyici kurumlarının üçlü
kriter testinde düzenleme gereksinimine ilişkin inceleme detayının EPG’nin tespit edilmesinde
gerek duyulan analizden daha kapsamlı ve ayrıntılı olamayacağı belirtilmektedir. İlgili pazara
ilişkin AB mevzuatı ve düzenleme yaklaşımları yukarıdaki şekilde olmakla birlikte, konunun
ülkemiz mevzuatı kapsamında ele alınması esastır. Buna göre; ülkemiz mevzuatında da
27.11.2012 tarihli ve 28480 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Pazar
Analizi Yönetmeliği’nin 7 nci maddesinde “(1) Pazar analizi sürecinde ilgili pazarın
düzenleme gereksinimine aşağıdaki koşulların birlikte gerçekleşmesi durumunda karar
verilerek, pazar analizi sürecine devam edilir.
a)Pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan engel veya engellerin olması,
b)Pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının
beklenmemesi,
c)Rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar aksaklıklarını
gidermede yetersiz olması.
(2)Bu maddenin ilk fıkrasında belirtilen koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğinin
tespitinde Kurum tarafından toptan düzeyde getirilen yükümlülüklerin perakende düzeyde
rekabetin tesisine yönelik etkisi de göz önünde bulundurulur.” hükmüne yer verilmiş olduğu
görülmektedir.
Bu bölümde sabit telefon şebekesine erişim hizmetlerine yönelik olarak ilgili pazarda üçlü
kriter testine ilişkin değerlendirmeler bulunmaktadır.
10 ERG (08) 21, Report on Guidance on the application of the three criteria test, 2008
21
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
Birinci Kriter
İlgili pazar kapsamında düzenleme gereksinimi belirleyebilmek için üçlü kriter testinin ilk
koşulu olarak “pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan bir engelin olması” olup
olmadığının değerlendirilmesi gerekecektir. ERG (yeni adıyla BEREC) tarafından 2008 yılında
yayımlanan “Üçlü Kriter Testinin Uygulanması Kılavuzu”nda11 bu kriterin değerlendirilmesi
aşamasında;
Batık maliyetler,
Kolaylıkla tekrarlanamayan altyapıların varlığı,
Teknolojik üstünlük,
Mali kaynaklara kolay veya ayrıcalıklı erişim,
Ölçek ve kapsam ekonomileri,
Dikey bütünleşme,
Dağıtım ve satış ağlarının genişletilmesinde karşılaşılan engeller ile
Farklılaştırılmış ürün ve hizmetler gibi hususların da dikkate alınabileceği ifade
edilmiştir.
Pazara giriş engelleri hukuki yani düzenlemeye dayalı olabileceği gibi yapısal engel de
olabilmektedir. Hukukî ya da düzenleyici giriş engelleri pazardaki oyuncuların pozisyonlarını
doğrudan etkileyen hukukî, idari ya da diğer devlet yaptırımlarını ifade etmektedir. Söz gelimi
ilgili pazarda faaliyet verecek firmaların sayılarını sınırlayan bir spektrum tahsisi ya da
yetkilendirme rejimi pazara giriş önünde hukukî ve idari bir giriş engeli niteliğindedir. STH
işletmecilerinin çeşitli erişim yöntemleriyle veya ilave olarak altyapı işletmeciliği hizmeti
yetkilendirmesi alma suretiyle kendi şebekelerini kurmaları akabinde son kullanıcıya hizmet
verebilir hale gelmelerinin önünde hukuki ya da idari bir engelin bulunmadığı
değerlendirilmektedir.
Yapısal giriş engelleri ise, başlangıç maliyetleri veya talep koşullarından kaynaklanan ve pazara
girişleri engellemek ya da geciktirmek suretiyle yerleşik işletmeci ile alternatif işletmeciler
arasında asimetrik koşullara yol açan engeller olarak tanımlanabilir. Buna göre; maliyet
avantajları, büyük ölçek ve kapsam ekonomileri, kapasite kısıtlamaları ve yüksek başlangıç
11 ERG Report on Guidance on the application of the three criteria test
22
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
maliyetleri ile tanımlanan pazarlarda, pazara giriş önünde yüksek giriş engellerinin varlığından
söz edilebilir.
Ayrıca teknik olarak tekrarlanması ekonomik açıdan makul olmayan şebekelerin ya da şebeke
bileşenlerinin varlığı durumunda da benzer giriş engelleri ile karşılaşılabilir. Pazara yeni giriş
yapacak işletmecilerin söz konusu pazardaki hizmetleri sunabilmeleri için temel anlamda;
yüksek düzeyde batık maliyet gerektiren yaygın bir sabit altyapı şebekesinin kurulması ya da
bu hizmeti diğer işletmecilerden toptan düzeyde satın alarak ilgili hizmetlerin perakende
düzeyde son kullanıcılara sunulması olmak üzere iki seçenekleri olduğu düşünülmektedir.
Bunlardan ilk seçenek, gerektirdiği yüksek batık maliyetler ve geçiş hakları kapsamındaki
yüksek maliyetler açısından değerlendirildiğinde ciddi bir yapısal engel niteliğindedir.
Özellikle, altyapı yatırımı yapmak için gerekli başlangıç maliyetlerinin yüksekliği ve batık
maliyetlerin varlığı, pazara girişleri engellemek ve/veya geciktirmek suretiyle yerleşik
işletmeci ile alternatif işletmeciler arasında asimetrik koşullar oluşturan giriş engellerini
meydana getirmektedir. Ancak toptan düzeyde yerleşik işletmeciden temin edilecek
hizmetlerin, düzenleyici kurumlar tarafından düzenlenmiş hizmetler olması durumunda, bu
engellerin söz konusu olmayabileceği de söylenebilecektir.
Buna göre, Türk Telekom’un ülke çapına yayılmış altyapısının tekrarlanmasının, özellikle son
kullanıcıların sabit telefon şebekesine erişecekleri kısım olan erişim altyapısının bütünüyle
yinelenmesinin oldukça zor olduğu değerlendirilmektedir. Bu husus ise piyasaya giriş önünde
yüksek ve geçici olmayan engellerin olduğuna kuvvetli bir referans teşkil etmektedir.
İkinci Kriter
Üçlü kriter testinin ikinci koşulu; “ilgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde
kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmemesi”dir. Avrupa Komisyonu’nun
2007/879/EC sayılı Tavsiye Kararında, bu koşulun geçerli olup olmadığının, ileriye yönelik
bakış açısı ile değerlendirilmesi gerektiği belirtilmektedir. İkinci kriter, ilgili pazarda yüksek
ve geçici olmayan giriş engellerinin mevcut olması durumunda bile pazara özgü yapısal
etkenlerin veya pazar niteliklerinin ilgili pazarın belirli bir dönem içinde kendiliğinden
rekabetçi bir yapıya yönelip yönelmeyeceğinin incelenmesi ile ilgilidir. Diğer yandan, ikinci
kriter kapsamında ilgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden
rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmesi piyasadaki rekabet koşullarının olgunlaşmasına
23
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
veya bu koşulların oluşmasına dayanak teşkil edecek düzenlemelerin varlığı ve etkinliği ile de
yakından ilgilidir.
Bu kapsamda sabit telefon şebekesine erişim için alternatif erişim yöntemlerinin hâlihazırda
gelişmemesi ile sabit erişim hizmetine ilişkin arz ikamesi olanaklarının sınırlı oluşunun, pazar
yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşmasını zorlaştırdığı
kabul edilmektedir. Diğer yandan bu koşulun değerlendirilmesi aşamasında ERG (BEREC)
dokümanlarında (ERG (08) 21);
Pazar payı,
Fiyatlar ve fiyatlama eğilimi,
Kolayca tekrarlanamayan altyapıların kontrolü,
Ürün/hizmet farklılaştırması (paket satış gibi),
Genişleme önündeki engeller ve
Potansiyel rekabet
ölçütlerinin de ele alınabileceği belirtilmektedir.
Üçlü kriter testinin ikinci koşulu olan ilgili pazarın kendiliğinden rekabetçi bir yapıya
kavuşamayacağına ilişkin dikkate alınması gereken önemli bir husus ‘kolayca tekrarlanamayan
altyapıların kontrolü’dür. Yerleşik işletmeci tarafından tekrarlanması zor altyapıların kontrol
edilmesine ilişkin değerlendirmede düzenleyici kurum, alternatif işletmecilerin pazara
girişlerine olanak tanıyacak alternatif altyapıların durumunu göz önünde bulundurabilir. İlgili
pazarda tekrarlanması gereken altyapı Türk Telekom için değil, alternatif işletmeciler için söz
konusudur. Ancak gerçekleştirilmiş olan hukuki/idari düzenlemeler ve yetkilendirmelerle
birlikte düşünüldüğünde, alternatif işletmecilerin pazara girişleri hukuken mümkün kılınsa bile,
şebeke yaygınlığı, yüksek batık maliyetler ile ölçek ve kapsam ekonomileri dikkate alındığında
kolayca tekrarlanamayacak altyapıların kontrolünün hâlâ Türk Telekom’da olduğu
değerlendirilmektedir.
Pazar payı, ilgili pazarın kendiliğinden rekabetçi ortama yönelip yönelemeyeceğine ilişkin
değerlendirmede diğer bir ölçüttür. Pazar payları; abone sayısı, trafik miktarı, sahip olunan
kapasite ya da önceki yıllardaki gelir bilgilerine göre hesaplanabilmektedir.
24
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
Ülkemizde 2020 yılı üçüncü çeyreği itibariyle toplam 12.300.390 sabit telefon abonesi
bulunmaktadır. Şekil 1’den de görüleceği üzere 2015-2020 yılları arasında sabit abone sayısı
11-12 milyon bandında seyretmektedir. Buna bağlı olarak penetrasyon oranı da %14 civarında
gerçekleşmektedir. Bununla birlikte, Türkiye’de ortalama hane halkı büyüklüğünün 3,35
olduğu göz önünde bulundurulduğunda sabit telefon hizmetlerinin halen Türkiye’nin önemli
bir kesimine ulaştığını söylemek mümkündür.12
Şekil 1: Sabit Abone Sayısı ve Penetrasyon
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu (2020-3. Çeyrek).
Tablo 2’de ise Türk Telekom ile alternatif işletmecilerin sahip olduğu sabit hat abonelikleri,
PSTN ve ISDN ayrımını içerecek şekilde verilmektedir. Tablo 2 incelendiğinde, 2020 yılı
üçüncü çeyreği itibariyle VoIP dâhil edilmeden sabit abonelerin yaklaşık %47’sinin Türk
Telekom’dan, %53’ünün ise STH işletmecilerinden13 hizmet aldığı görülmektedir.
12 BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu (2020-3. Çeyrek), sf.36.
13 STH işletmecileri arasında Türksat ve Türk Telekom’un iştiraki olan TTNet de yer almaktadır.
25
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
Tablo 2: Sabit Abone Sayısı (VoIP abonelikleri hariç)*
Dönem PSTN ISDN TOPLAM TOPLAM
(%)
2018-4 Türk Telekom 5.987.899 287.048 6.274.947 %61
STH 3.973.934 38.910 4.012.844 %39
2019-1 Türk Telekom 5.772.299 281.036 6.053.335 %59
STH 4.210.508 30.803 4.241.311 %41
2019-2 Türk Telekom 5.549.107 267.524 5.816.631 %57
STH 4.376.948 30.565 4.407.513 %43
2019-3 Türk Telekom 5.387.034 267.332 5.654.366 %55
STH 4.621.801 30.985 4.652.786 %45
2019-4 Türk Telekom 5.219.515 264.670 5.484.185 %53
STH 4.820.590 25.084 4.845.674 %47
2020-1 Türk Telekom 5.036.689 259.414 5.296.103 %51
STH 5.042.912 23.189 5.066.101 %49
2020-2 Türk Telekom 4.916.700 255.552 5.172.252 %49
STH 5.385.636 19.298 5.404.934 %51
2020-3 Türk Telekom 4.788.334 251.996 5.040.330 %47
STH 5.674.345 21.004 5.695.349 %53
*: TS, TÖS ve THK aboneliklerini kapsamaktadır.
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu (2020-3. Çeyrek).
Öte yandan ülkemizde yıllar itibariyle Türk Telekom ve STH işletmecileri tarafından
gerçekleşen sabit şebekeden kaynaklı trafik hacminde düşüş göze çarpmaktadır. Bu itibarla,
2017 yılının birinci çeyreğinde toplam sabit trafik hacmi 2,08 milyar dakika iken, 2020 yılı
üçüncü çeyrekte yaklaşık %35 oranında azalarak 1,34 milyar dakikaya düşmüştür. (Şekil 2).
26
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
Şekil 2: Sabit Trafik Hacmi (milyar dk.)
Kaynak: BTK
Ülkemiz geneline yaygın geleneksel bakır kablo şebekesi Kurumumuz ile imtiyaz sözleşmesi
imzalamış olan Türk Telekom bünyesindedir. Daha önce ilgili mevzuat kapsamında bir erişim
yükümlülüğü olarak kabul edilen TS ve TÖS hizmetleri ilk defa 16.12.2009 tarihli ve
2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı ve
07.01.2010 tarihli ve 2010/DK–10/9 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Şebekede Çağrı
Başlatma Pazar Analizi nihai dokümanı ile pazar analizleri dokümanları kapsamında ilgili
pazarda EPG’ye sahip olduğu tespit edilen Türk Telekom’a bir yükümlülük olarak getirilmiştir.
03.01.2013 tarihli ve 2013/DK-SRD/6 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Şebekede Çağrı
Başlatma Pazar Analizi nihai dokümanı ve daha sonra 08.05.2017 tarihli ve 2017/DK-SRD/152
sayılı Kurul Kararı ile onaylanarak yürürlüğe giren Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı nihai
dokümanında söz konusu yükümlülükler korunmuştur.
Türk Telekom tarafından sabit telefon şebekesi üzerinden toptan seviyede sunulan TS ve TÖS
yöntemleriyle STH işletmecileri tarafından son kullanıcılara erişim ve/veya çağrı başlatma
hizmeti verilebilmektedir. Diğer bir ifadeyle STH işletmecileri, yerleşik işletmeciden toptan
düzeyde çağrı başlatma, çağrı sonlandırma ve gerekmesi halinde transit hizmetleri temin ederek
ve yalnızca asgari altyapı yatırımlarını gerçekleştirerek bu yöntemleri kullanabilmektedir.
Şehir içi arama tekelinin ortadan kalkmış olması, VoIP hizmetinin varlığı ve numara
taşınabilirliği düzenlemeleri nedenleriyle, STH işletmecileri arasında TS ve TÖS
yöntemlerinden biriyle geleneksel telekomünikasyon şebekesine erişilmesi suretiyle hizmet
sunan işletmecilerin sayısı ve bu hizmetten faydalanan kullanıcı sayısı Tablo 3’ten görüleceği
27
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
üzere son derece sınırlıdır. Buna göre, Tablo 3’te dönemler itibariyle STH işletmecilerinin14 TS
ve TÖS yöntemleriyle hizmet verdiği kullanıcı sayılarına yer verilmektedir. Söz konusu
tablodan görüleceği üzere bu yöntemlerle hizmet alan kullanıcı sayısında son yıllarda düşüş
yaşandığı ve anılan yöntemlerin çok tercih edilen yöntemler olmadığı da anlaşılmaktadır.
Sadece darbant hizmetlere yönelik olarak değil ama genel itibariyle, tüketicilerin çoklu hizmet
paketlerini yalnızca bir işletmeciden almaları yönünde bir eğiliminin mevcut olduğu
gözlenmektedir. Bu eğilimin başlıca sebeplerinin, çoklu hizmet paketleri sayesinde tüketiciler
için öngörülebilir aylık bütçe faydalarının oluşması ve uygun şekilde seçildiğinde gerçek
maliyet indirimleri ile karşılaşılması olabileceği düşünülmektedir.
Tablo 3: TS ve TÖS Yöntemiyle Hizmet Alan Kullanıcı Sayısı
Dönem Taşıyıcı Ön Seçimi Taşıyıcı Seçimi
2017-3 202.676 34.587
2017-4 213.423 25.793
2018-1 205.516 24.464
2018-2 194.575 23.030
2018-3 195.905 21.799
2018-4 204.732 20.649
2019-1 186.344 19.531
2019-2 185.017 18.648
2019-3 184.274 20.379
2019-4 169.497 19.972
2020-1 168.533 21.834
2020-2 126.575 15.867
2020-3 120.393 15.220
Kaynak: BTK Üç Aylık Pazar Verileri Raporu, (2020-3.çeyrek).
Diğer yandan, Türk Telekom yurt çapında THK hizmeti sunan tek işletmeci konumunu
sürdürmektedir. İşbu pazar ile ilişkili olarak toptan seviyede sunulan THK hizmeti, en yalın
ifadeyle PSTN, ISDN BA ve ISDN PA hizmetlerine ilişkin sabit telefon erişim hizmetinin
14 STH yetkilendirmesine sahip olan işletmecilerden 57 adedine ait verilerden elde edilmiştir.
28
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
alternatif işletmecilere sunumu anlamına gelmektedir. Bu uygulamada, toptan seviyede bakır
kablo çiftinin ses kısmı erişim yükümlülükleri kapsamında Türk Telekom tarafından STH
işletmecilerine sunulmaktadır. Perakende seviyede ise ses hizmetlerinin alınması kapsamında
kullanıcı, aylık sabit ücretin ödenmesine tekabül eden kısmı da dâhil olmak üzere arama
hizmetlerine ilişkin olarak sadece STH işletmecisi ile muhatap olmakta ve aldığı hizmetlere
ilişkin olarak sadece ilgili STH işletmecisinden fatura almaktadır. Diğer bir ifadeyle, TS ve
TÖS yöntemlerinden farklı olarak THK yöntemi, STH işletmecilerinin abonelerine hem erişim
hem de arama hizmetini tek bir fatura üzerinden sunabilmesine olanak tanımaktadır. STH
işletmecileri bu yöntemle sundukları hizmetler üzerinde tam bir kontrole sahip olmakta ve Türk
Telekom’un sunduğu hizmetlere benzer hizmetleri kullanıcılarına sunabilmektedir. Son
kullanıcı lokasyonundan kamu telefon şebekesine fiziksel bir bağlantı sağlanmasına imkân
tanıyan THK yöntemine ilişkin olarak Türk Telekom’a, toptan pazar olan sabit çağrı başlatma
pazarında EPG olma sıfatıyla yükümlülük getirilmiştir.
Yukarıda yapılan değerlendirmeler birlikte ele alındığında, Tablo 2’de yer verilen STH sabit
hat aboneliklerinin hemen hemen tamamının THK yöntemi ile yapıldığı söylenebilecektir. Şekil
3’ten görüleceği üzere, Eylül 2020 itibariyle THK abone sayısı 5.737.254 olarak gerçekleşmiş
olup, dönemler itibariyle THK abone sayısında istikrarlı bir artış yaşanmaktadır.
Şekil 3: THK Abone Sayısı
Kaynak: BTK
Sabit telefon şebekesine erişim piyasasındaki rekabet aksaklıklarına yönelik olarak 2009
yılındaki pazar analizi neticesinde, piyasadaki rekabet koşullarına olumlu katkıda bulunulması
29
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
amacıyla Türk Telekom’a THK yükümlülüğü getirilmiştir. Diğer yandan söz konusu
yükümlülüğün toptan düzeyde sabit şebekede çağrı başlatma pazarı kapsamında sürdürülmesi
ve fiyat sıkıştırması gibi ilave düzenlemelerin hayata geçirilmesi, özellikle THK bazlı
tarifelerin gelişimi ve etkin rekabetin tesisi bakımından önemli hedeflerden biri olmuştur. THK
özetle, yerleşik işletmeci ile arabağlantı sözleşmesi imzalamış alternatif işletmecilere,
müşterilerine sunulmak üzere, yerel işletmeci altyapısı üzerinden erişim hizmeti sunulması
olarak tanımlanabilmektedir. Bu kapsamda, yeniden satış amacıyla toptan hizmetlerin
sağlanmasının bir türü olan THK, esasında toptan seviyede erişim yükümlülüklerinden biridir.
Bu noktada, söz konusu yükümlülüğün rekabetçi işletmecilere arama ve erişim hizmetlerini bir
arada sunabilmesi ve müşterilerine tek bir iletişim noktasından hizmet satışına imkân veren
doğası, düzenleyici kurumların perakende piyasaları deregüle etmesine yardımcı olan bir araç
olarak değerlendirilmesini sağlamaktadır15.
Tarihsel olarak perakende pazarlarda düzenleme yapılmasının başlangıçtaki amacı, tüketicileri
yerleşik operatör tarafından yapılması muhtemel ‘aşırı’ fiyatlandırmadan korumak iken; daha
sonra zaman içerisinde yerleşik işletmecinin perakende tarifeleri azaldıkça, çağrı hizmetlerinin
fiyatının çok düşük belirlenmesi sonucu alternatif işletmecilerin piyasada tutunmaları sorununu
ortaya çıkarmış olduğu bilinmektedir. Son yıllarda ise, toptan piyasalara yönelik
düzenlemelerin varlığı halinde perakende düzenlemelere olan gereksinimin azaldığı düşüncesi
düzenleyici otoriteler tarafından kabul görmektedir. Uluslararası uygulamalar ışığında; toptan
düzenlemelerin marjinal erişim maliyetlerine değil, uzun dönem artan maliyet esaslı ortalamaya
dayanması sonucu yüksek toptan erişim maliyetleri oluşması riski ile karşılaşılabileceği; bu
riskin giderilmesine yönelik olarak ise, toptan ve perakende hizmet sunan yerleşik işletmeciler
için maliyet esaslı tarife kontrolünün ve fiyat sıkıştırması düzenlemelerinin önem kazanmış
olduğu görülmektedir.
Diğer yandan, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7 nci maddesinin ikinci fıkrasında yer alan “Bu
maddenin ilk fıkrasında belirtilen koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğinin tespitinde Kurum
tarafından toptan düzeyde getirilen yükümlülüklerin perakende düzeyde rekabetin tesisine
yönelik etkisi de göz önünde bulundurulur.” hükmü çerçevesinde konunun ele alınması burada
15 https://www.btk.gov.tr/uploads/pages/slug/toptan-hat-kiralama-yukumlulugu-iktisadi-duzenleyici-incelemeler-
ve-ulke-deneyimleri.pdf , s.13.
30
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
kilit önemdedir. Bu kapsamda, dikey olarak ilişkili pazarlarda rekabet sorunlarını ele almak için
izlenen analitik döngü aşağıdaki şekildeki gibidir:
Şekil 4: Pazara İlişkin Analitik Döngü
Perakende
pazarda rekabet
problemi var mı?
Eğer yoksa,
durun. Eğer varsa,
en az
tekrarlanabilir
toptan satış
pazarını
tanımlayın.
Toptan pazarı
analiz edin.
EPG var ise gerekli
tedbirleri alın.
Bu döngüden de görüleceği üzere, rekabetçi koşulların oluşmasına dayanak teşkil edecek
düzenlemelerin toptan düzeyde ele alınması yaklaşımı ağır basmaktadır.
Öte yandan, pazarın rekabet gücünü korumak için, yeterli sayıda oyuncunun son kullanıcıların
talep ettiği çoklu hizmet paketleri sunabilme yeteneğine sahip olması önemlidir. Alternatif
işletmeciler tarafından zorunlu erişim ürünlerinin elde edilmesi halinde yerleşik işletmecinin
yanında, ilgili pazarda son kullanıcılar tarafından talep edilen paket ürünler sunulabilecektir.
Buna göre perakende pazarlarda rekabet sorunlarının çözülmesi için öncelikle toptan pazara
getirilecek yükümlülüklerin kullanılması ideal olandır. Yani, ilgili perakende pazarda getirilen
yükümlülükler olmaksızın da toptan pazarda getirilen yükümlülüklerle perakende pazarda
alternatif işletmecilerin pazara girişleri ve rekabet edebilmeleri sağlanabiliyorsa, perakende
pazarda düzenleyici yükümlülüklerin getirilmesine gerek olmadığı varsayılmaktadır.
İlk defa, 16.12.2009 tarihli ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Sabit Telefon
Şebekesine Erişim Pazarı kapsamında ilgili pazarda EPG’ye sahip işletmeci olarak tespit edilen
Türk Telekom’a THK yükümlülüğü getirilmiştir. 27.07.2011 tarihli ve 2011/DK-07/394 sayılı
31
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
Kurul Kararı ile esasında bir erişim hizmeti olan THK hizmetine ilişkin koşulların ortaya
konulmasını teminen, Türk Telekom tarafından hazırlanan ve Kurumumuz onayına sunulan
Referans Toptan Hat Kiralama Teklifi Kurumumuzca ilgili mevzuat çerçevesinde
değerlendirilmiş ve kamuoyu görüşlerinin alınması sonrasında, Türk Telekom Referans
Arabağlantı Teklifi’nin (RAT) eki olacak şekilde nihâi haline getirilmiş ve 01.02.2012 tarihi
itibariyle THK hizmeti STH işletmecilerine sunulabilir hale gelmiştir. Daha önce sabit telefon
şebekesine erişim pazarında ele alınan THK yükümlülüğü, 26.03.2014 tarihli ve 2014/DK-
SRD/172 sayılı Kurul Kararı ile Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarında EPG’ye sahip
işletmeci olduğuna karar verilen Türk Telekom’a ek bir yükümlülük olarak getirilmiştir.
08.05.2017 tarihli ve 2017/DK-SRD/152 sayılı Kurul Kararı ile onaylanarak yürürlüğe giren
Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı nihai dokümanında THK hizmeti düzenlenmeye devam
edilmiştir.
Sabit telefon şebekesine erişim hizmeti, son kullanıcının ikametgâhına Türk Telekom
tarafından yeni bir erişim hattının kurulması ve/veya var olan erişim hattının toptan seviyede
paylaşıma açılması (YAPA) suretiyle de gerçekleşebilmektedir. Göreceli olarak daha düşük
maliyetli olan mevcut erişim şebekesinin paylaşıma açılarak var olan bir erişim hattı üzerinden
hizmet sunulması yönteminin ise ülkemizde gerçekleşen kullanıcı sayısı göz önüne alındığında,
hâlihazırda çeşitli gerekçelerle yaygın olarak tercih edilmediği görülmektedir. Mart 2020
itibariyle tam ve paylaşımlı erişim yöntemleri kullanılarak hizmet sunulan kullanıcı sayısı
55.945’tir.
Sonuç itibariyle, STH işletmecileri tarafından TS, TÖS, THK ve YAPA yöntemleri kullanılarak
son kullanıcılara Türk Telekom tarafından sunulan hizmetlere ikame olabilecek hizmetler
verilebilmekte olup; bu yöntemler toptan seviyede geçerlidir ve hâlihazırda Kurumumuz
tarafından düzenlenmekte olan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı kapsamında ele
alınmaktadır. Bu minvalde, toptan mahiyette bir yükümlülüğün perakende pazarda ayrıca ele
alınmasına gerek olmadığı değerlendirilmektedir.
Diğer taraftan ikinci kriterin değerlendirilmesi aşamasında gerek mobil piyasalarından gerek
genişbant ses piyasalarından gelen rekabetçi baskıların incelenmesi gerekmektedir.
Ülkemizde, diğer ülkelere de benzer şekilde, özellikle 3G mobil hizmetler sonrası teknolojik
gelişmeler, mobil genişbant kullanımının yaygınlaşması ve cep telefonlarının sağladığı
32
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
mobilitenin de etkisiyle birlikte zaman içerisinde mobil iletişim daha çok tercih edilir hale
gelmiş ve sabit ses trafiğinde son beş yılda %43 seviyesinde azalma yaşanmıştır (Şekil 5).
Şekil 5: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Trafik Hacimleri (milyon dk)16
Kaynak: BTK
Abone sayılarının gelişimine bakıldığında ise, mobil aboneliklerde istikrarlı bir artışın
yaşandığı, son beş yılda abone sayısının %10 oranında artarak 82,8 milyona ulaştığı; sabit
abone sayısında ise 11 milyon civarında seyreden dalgalanmaların söz konusu olduğu, 2016
yılından sonra küçük çaplı toparlanmanın yaşanarak 2019 yılı itibariyle abone sayısının 11,5
milyon seviyesinde gerçekleştiği görülmektedir. (Şekil 6)
Şekil 6: Yıllara Göre Sabit ve Mobil Abone Sayıları (milyon adet)17
Kaynak: BTK
Dolayısıyla, mobil hizmetlerdeki gelişmelerin abone sayısından ziyade, daha çok perakende
seviyedeki sabit ses trafiği üzerinde etkili olduğu söylenebilmektedir. Başka bir ifadeyle, sabit
ses trafiğinin bir oranda mobil trafiğe kaydığı, sabit abone sayısında ise bu anlamda benzer bir
gelişmenin yaşanmadığı değerlendirilmektedir.
16 Sabit trafik hacmi, Türk Telekom ile STH işletmecileri tarafından yaratılan trafikten oluşmaktadır.
17 Sabit abone sayısı, Türk Telekom ile STH işletmecilerinin abone sayılarının toplamından oluşmaktadır.
33
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Piyasasına konu hizmetler, geleneksel olarak bakır kablo
üzerinden ses ve (darbant) veri sunumu şeklinde gerçekleştirilmektedir. Darbant internet
hizmetine ilişkin olarak, dial-up (Çevirmeli İnternet Bağlantısı) erişim hizmetini kullanabilmek
için gerekli olan TT RAS (Remote Access Service) erişim altyapısının hızlı bir şekilde xDSL’e
kayması ile birlikte son yıllarda söz konusu altyapıya ilişkin işletmeci taleplerinin kalmaması
gerekçesiyle yapılan başvuru neticesinde Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurulunun 01.03.2018
tarihli ve 2018/DK-YED/60 sayılı Kurul Kararıyla, Türk Telekom tarafından toptan seviyede
sunulan dial-up erişim hizmeti sunumu ve tarifesinden kaynaklanan hak ve yükümlülüklerine
ilişkin ilgili mevzuat hükümleri saklı kalmak kaydı ile toptan seviyede sunulan bu hizmetin
sonlandırılmasına izin verilmiştir. Bu kapsamda, hâlihazırda pazarda faaliyet gösteren ilgili
işletmeciler nezdinde dial-up hizmetlere ilişkin toptan veya perakende bir hizmetin sunulmadığı
bilinmektedir.
Bu gelişmelere paralel olarak, ses hizmetlerine erişimde de giderek artan oranda IP’ye dayalı
yöntemler kullanılmaktadır. Bu yöntemlerin artmasıyla birlikte hem yönetilen hem de
yönetilmeyen VoIP hizmetlerinin giderek daha fazla tercih edildiği gözlenmektedir. Genel
olarak VoIP hizmetleri darbant olarak nitelendirilebilecek geleneksel kamu anahtarlamalı
telefon şebekesi (PSTN) yerine genişbant internet bağlantısını kullanmaktadır. IP’ye dayalı bir
sistemi kullandığından, VoIP hizmetleri veri iletimi esasına dayanmaktadır. Bu nedenle
kullanıcıların internet bağlantısına ihtiyacı bulunmaktadır. Dünyadaki gelişmelere benzer
şekilde, VoIP teknolojisine bağlı çözümler daha da önemli hale gelmiştir. Kurumumuz
tarafından yayımlanan 08.05.2017 tarihli ve 2017/DK-SRD/152 sayılı Kurul Kararı ile VoIP
erişim, Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı’nda ilgili ürün pazarı içerisinde
değerlendirilmiştir.
Bu kapsamda, STH işletmecileri tarafından sağlanan IP temelli ses hizmetlerinin sabit
ses/telefon hizmetleri pazarında yarattığı rekabetçi baskının arttığı görülmektedir.
Kullanıcıların internet tabanlı hizmetlere yönelmeleriyle, Şekil 7’den görüleceği üzere VoIP
hizmetlerinin sabit şebekeden başlatılan çağrılar içerisindeki payı 2017 yılı birinci çeyreği
itibariyle %23,7 düzeylerindeyken 2020 yılının üçüncü çeyreğinde %36,2 seviyelerine
ulaşmıştır. Aynı dönemde Türk Telekom’un toplam sabit ses trafiği içerisindeki payı ise %66,3
seviyesinden %54,0 seviyesine gerilemiştir.
34
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
Şekil 7: PSTN ve VoIP Trafik Gelişimi
Kaynak: BTK
Ayrıca, Şekil 8’den görüleceği üzere, toplam STH trafiği içerisindeki VoIP hizmetler ile
başlatılan çağrıların önemli bir yeri bulunmaktadır. Buna göre, 2017 yılı birinci çeyreği
itibariyle toplam STH’ trafiği içerisindeki VoIP hizmetler ile başlatılan çağrıların payı %70,4
iken 2020 üçüncü çeyreği itibariyle bu oran %78,6 olarak gerçekleşmiştir.
Şekil 8: STH İşletmecilerinin Toplam Trafiği İçerisinde VoIP Trafiği (adet ve %)
Kaynak: BTK
Tablo 4 ve Tablo 5’e bakıldığında STH işletmecilerinin VoIP abone sayılarına da yer verilerek,
sabit ses pazarındaki toplam abone sayısı ve pazar payları incelenmektedir. Söz konusu
tablolardan da görüleceği üzere, 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle STH işletmecilerinin
VoIP abonelikleri 1.513.681’e ulaşmış olup, bu rakam toplam sabit abone sayısının yaklaşık
olarak %12’sine tekabül etmektedir. Başka bir ifadeyle, Türkiye genelinde sabit abonelerin
%12’sine VoIP üzerinden sabit ses arama hizmeti sunulmaktadır. VoIP aboneler de dâhil
edildiğinde, STH’ların sabit ses pazarındaki payı, VoIP hariç abone sayısına kıyasla, yaklaşık
35
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
olarak %53’ten yaklaşık %59’a yükselmektedir. Türk Telekom’un payı ise toplamda yaklaşık
%41 seviyesindedir.
Tablo 4: STH İşletmecileri ile Türk Telekom’un Toplam Abone Sayıları (VoIP Dahil) 18
STH’ların Toplam Abone Sayısı
Dönem
VoIP Abone Sayısı STH Türk Telekom
2017-2 1.079.326 3.480.011 7.416.529
2017-4 1.348.237 4.212.756 7.028.171
2018-2 1.365.185 4.790.023 6.636.434
2018-4 1.281.814 5.294.658 6.274.947
2019-2 1.188.460 5.595.973 5.816.631
2019-4 1.147.931 5.993.605 5.484.185
2020-1 1.301.884 6.367.985 5.296.103
2020-2 1.460.803 6.865.737 5.172.252
2020-3 1.513.681 7.209.040 5.040.330
Kaynak: BTK
Tablo 5: Türk Telekom ve STH İşletmecilerinin Pazar Payları ( VoIP dahil)
Toplam (%)
Dönem VoIP% (topl. VoIP % (STH abone
Türk Telekom STH
abone içinde) içinde)
2017-2 68,06% 31,94% 9,91% 31,01%
2017-4 62,52% 37,48% 11,99% 32%
2018-2 58,08% 41,92% 11,95% 28,50%
2018-4 54,24% 45,76% 11,08% 24,21%
2019-2 50,97% 49,03% 10,41% 21,23%
2019-4 47,78% 52,22% 10,00% 19,15%
2020-1 45,41% 54,59% 11,16% 20,44%
2020-2 42,97% 57,03% 12,13% 21,27%
2020-3 41,15% 58,85% 12,36% 21%
Kaynak: BTK
18 İşbu dokümanda STH işletmecileri arasında Türk Telekom’un iştiraki olan TTNet yer almaktadır. Ayriyeten,
kablo şebekesi üzerinden sunulan arama hizmetinin yönetilebilen VoIP kapsamında değerlendirilmesi ve bunun
da bir nev’i sabit telefon hizmeti olması nedeniyle VoIP aboneliklere ilişkin olarak yer verilen trafik dahil tüm
STH verileri içerisinde Türksat verileri de yer almaktadır.
36
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
Şekil 8, Tablo 4 ve Tablo 5 birlikte değerlendirildiğinde; 2020 yılının üçüncü çeyreği itibariyle,
STH abonelerinin yaklaşık %21’ini, toplam sabit abonelerin ise %12’sini teşkil eden VoIP
abonelerinin yarattığı trafiğin kendi toplam STH trafiği içerisindeki payının %78,6 olduğu;
başka bir ifadeyle STH işletmecilerinin, sahip olduğu VoIP aboneliklerinin %21 ile sınırlı
olmakla birlikte, trafiğinin yaklaşık olarak %80’e varan bir oranda VoIP temelli olduğu
söylenebilecektir.
Yıllar içerisinde Türk Telekom’un sabit hat abonelikleri giderek azalırken buna karşın, STH
işletmecilerinin sabit hat abonelikleri artış göstermiştir. 2016 yılı ikinci çeyreğinde pazardaki
sabit hat abonelerinin %75’ine sahip olan Türk Telekom, 2017 yılı dördüncü çeyreğinde
%63’üne, 2019 dördüncü çeyreğinde ise %48’ine sahiptir. 2020 yılı üçüncü çeyreği itibariyle
VoIP hizmetler dâhil sabit abonelerinin yaklaşık %41’inin Türk Telekom’dan, %59’unun ise
STH işletmecilerinden hizmet aldığı görülmektedir.
Ayrıca, genişbant hizmetlere ilişkin olarak 31.12.2019 tarihli ve 2019/DK-SRD/338 sayılı
Kurul Kararı ile “2019.EU2014M3.3 Referans Numaralı Toptan Sabit Yerel ve Merkezi Erişim
Pazarları Analizi Nihai Dokümanı'nın onaylanmasına” karar verilmiştir. Anılan pazar analizi
neticesinde, Türk Telekom toptan sabit yerel ve merkezi erişim pazarlarında EPG’ye sahip
işletmeci olarak belirlenerek muhtelif yükümlülüklere tabi kılınmıştır. Söz konusu
yükümlülükler çerçevesinde, genişbant hizmet pazarında kısa ve orta vadede olumlu
gelişmelerin yaşanacağı, böylece alternatif işletmecilerin sabit ses hizmetlerinde daha büyük
oranda pay alacakları beklenmektedir.
İşbu pazara yönelik olarak ikinci kriter kapsamında pazar yapısının belirli bir dönem içinde
kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenip beklenmediğine ilişkin
değerlendirmede bu rekabetçi yapının oluşmasına dayanak teşkil edebilecek düzenlemelerin
varlığı önemli bir etken olarak karşımıza çıkmaktadır. Yukarıda yer verilen açıklama ve veriler
çerçevesinde özetle, perakende düzeydeki sabit telefon şebekesine erişim piyasasıyla ilişkili
görülebilecek olan sabit şebekede çağrı başlatma ve toptan sabit yerel ve merkezi erişim
pazarlarında toptan düzeyde getirilmiş bulunan yükümlülükler ile sair etkenler çerçevesinde
işbu pazarın belirli bir dönemde rekabetçi dengeye yönelebileceği değerlendirilmektedir. Bu
nedenle söz konusu pazarda, öncül düzenleme yapılabilmesi için gerekli olan üç kriterden biri
olarak ikinci kriterin karşılanamadığı görülmektedir. Bu pazarda düzenleme yapılabilmesi için
37
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
üç kriterin de bir arada bulunması gerektiğinden, son kriterin değerlendirilmesine mutlak olarak
gerek olmamakla birlikte, aşağıda ele alınmaktadır.
Üçüncü Kriter
Üçlü kriter testinin son kriteri olarak “rekabet kurallarının tek başına uygulanmasının pazar
yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” ölçütü değerlendirilmektedir. Bu kriter
bağlamında, piyasa başarısızlıklarının giderilmesinde rekabet hukukunun yeterli olup
olmadığı incelenmektedir. Bu kapsamda rekabet karşıtı davranışların odaklandığı noktalar, bu
noktaların belirlenmesinin zorluk derecesi, bu davranışların telafisi imkânsız zararlara neden
olup olmadığı ve uzun dönemde etkin rekabetin sağlanması için düzenleyici müdahalelerin
gerekip gerekmediği analiz edilmektedir.
Avrupa Komisyonu’nun 2014/710/EU sayılı Tavsiye Kararında, yaygın ve belli bir süre
içerisinde tekrarlanabilen pazar başarısızlıkları ve rekabet karşıtı davranışlara karşı “rekabet
hukukuna göre yapılan ardıl (ex-post) müdahale maliyetlerinin yüksek; söz konusu
davranışların fazla sıklıkta tekrarlanabiliyor olmasının öncül müdahaleyi ise kaçınılmaz
kılacağı” ifade edilmekte19 ve böyle durumlarda öncül düzenlemelerin, rekabet hukukuna
uygun bir tamamlayıcı niteliği haiz olduğu düşünülmektedir. Öte yandan, rekabete aykırı
davranışların yaygınlığının ve tekrarlanabilme sıklığının düşük düzeyde olduğu durumlarda,
rekabet hukuku kurallarının tek başına uygulanmasının pazar başarısızlıklarıyla mücadelede
yeterli görülebileceği savunulmaktadır20.
ERG (BEREC)’nin üçlü kriter testine ilişkin bir raporunda, düzenlemeye tabi olması düşünülen
pazarlarda sadece rekabet hukuku kurallarının uygulanması ile dikey bütünleşik yapıda faaliyet
gösteren yerleşik işletmecilerin yapacağı aşırı fiyatlandırma, fiyat ayrımcılığı, yıkıcı fiyatlama,
çapraz sübvansiyon gibi rekabete aykırı fiyatlama politikalarının engellenebileceği
belirtilmekle birlikte EPG’ye sahip işletmeci veya işletmecilerin sunacakları hizmet ile ilgili
olarak yapılabilecek ayrımcılığa ilişkin bazı endişelerden de bahsedilmektedir.
Bu kriterin değerlendirilmesi aşamasında başlıca bazı ögelerin incelenmesi yarar sağlayabilir.
Bu unsurlardan biri rekabetçi olmayan davranışların genellenme derecesidir. Bu derece
19 2014/710/EU sayılı Tavsiye Kararı.
20 ERG (08) 21, s. 14-15.
38
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
belirlenirken; bir piyasa başarısızlığının sık ve/veya zamanında müdahaleye ihtiyacının olup
olmadığı veya bir elektronik haberleşme hizmetinin sağlanmasını (örneğin erişim koşulları,
fiyatlandırma gibi açısından) içeren mekanizmaların kurulmasının gerekli olup olmadığı
hususlarına dikkat edilir ve böyle durumların varlığı halinde öncül düzenlemeler daha verimli
kabul edilebilir. İlaveten, rekabete aykırı davranışların ele alınmasındaki zorluk derecesi de bir
başka parametredir. Buna göre rekabet hukuku, rekabete aykırı davranışların ele alınmasında
zorluklarla karşı karşıya kalmıyorsa ve bu tür uygulamaların ispatında zorluk yaşanmıyorsa
rekabet hukuku düzenlemelerinin yeterli olabileceği söylenebilecektir. Rekabete aykırı
davranış nedeniyle ilgili veya ilişkili pazarlarda onarılamaz bir hasar mevcut olacak mıdır
sorusuna verilecek yanıt da bir diğer unsurdur. Son olarak, uzun vadede etkin rekabetin
gelişmesini sağlamak için düzenleyici müdahalenin zaruret arz etmemesi unsurunun da
gözetilmesi faydalıdır.
Yapılan bu açıklamalar ışığında, işbu pazara yönelik oluşabilecek pazar aksaklıklarının hangi
rekabet hukuku kuralları ile ele alınabileceğinin tartışılması gerekmektedir. Öncelikle ifade
etmek gerekirse, aşırı fiyatlandırma, fiyat ayrımcılığı, yıkıcı fiyatlama, çapraz sübvansiyon
gibi rekabete aykırı tutum ve uygulamaların, ardıl mahiyetteki rekabet hukuku düzenlemeleri
ve incelemeleri ile doğrudan adreslenebilir ve giderilebilir mahiyette olduğu
değerlendirilmektedir.
Diğer yandan elektronik haberleşme mevzuatı kapsamında toptan pazarlarda uygulanan öncül
yükümlülüklerin, rekabet hukukuna yönelik tamamlayıcılığının dikkate alınmasının önem arz
ettiği değerlendirilmektedir. Bu noktada, tarife kontrolüne tabi olma yükümlülüğünün özel bir
türü olan fiyat sıkıştırmasına yönelik yükümlülüğe ayrıca değinilmelidir. Bu yükümlülük
kısaca, rakip işletmecilere yaşanılabilir (rekabet etmeye elverişli) bir alan kalmasını teminen
EPG’ye sahip işletmecinin toptan ve perakende ücretleri arasında marj bırakılmasını ve
alternatif tarifelerin ortaya çıkmasını sağlamaya yönelik bir yükümlülüktür. Daha açık bir
ifadeyle fiyat sıkıştırması, üst (ilgili toptan, upstream) pazarda EPG’ye sahip olan ve rakiplerine
toptan seviyede ürün/hizmet sağlayan dikey bütünleşik bir işletmecinin söz konusu toptan
ürün/hizmetlerin veya perakende pazarda sunduğu ilgili ürün/hizmetlerin fiyatlarını
rakiplerinin kâr edemeyeceği şekilde belirlemesi durumunu ifade etmektedir. Toptan ve ilişkili
perakende fiyatlar arasındaki farkın alt (ilgili perakende, downstream) pazarda faaliyet yürüten
etkin bir işletmeciye pozitif kâr marjı bırakmaması, söz konusu işletmecilerin dikey bütünleşik
(EPG sahibi) işletmecinin perakende tarifelerini ekonomik olarak tekrar edememesi durumuna
39
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
karşılık gelmektedir. Bu yükümlülüğü sağlamaya dönük getirilen fiyat sıkıştırması testi ise
EPG’ye sahip işletmecinin sunduğu belirli bir perakende ürün/hizmet ya da ürün/hizmet
gruplarının fiyatının, o hizmetin (alternatif işletmecilerce kârlı bir biçimde) sunulması için
gerekli olan bütün maliyetlerin toplamından büyük olduğunun belirlenmesi için yapılmaktadır.
EHK’nin “Tarifelerin Düzenlemesi” başlıklı 13 üncü maddesinin ikinci fıkrasının (c) bendine
göre işletmecinin ilgili pazarda etkin piyasa gücüne sahip olduğunun belirlenmesi halinde;
Kurum, fiyat sıkıştırması, yıkıcı fiyatlandırma gibi rekabeti engelleyici tarifelerin önlenmesi
için gerekli düzenlemeleri yapar ve uygulamaları denetler. Bu itibarla fiyat sıkıştırması
yükümlülüğü, ilk olarak, 01/07/2014 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere 26/03/2014 tarihli
ve 172 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan ilişkili toptan pazar olan Sabit Şebekede Çağrı
Başlatma Pazar Analizi dokümanına eklenmiştir. Kapsam ve uygulama esasları 09.02.2021
tarihli ve 2021/DK-SRD/36 sayılı Kurul Kararı ile güncellenen ‘Fiyat Sıkıştırmasının Tespitine,
Önlenmesine ve Giderilmesine İlişkin Usul ve Esaslar’ çerçevesinde yapılan
değerlendirmelerde, fiyat sıkıştırması yükümlülüğüne tabi tutulan EPG’ye sahip işletmeci
ve/veya bu işletmecinin dikey ilişkili bir pazarda aynı kontrol yapısı içinde faaliyet gösteren
ortağı, iştiraki veya ortaklığının toptan ve perakende tarifelerinin fiyat sıkıştırması içermesinin
önlenmesi amaçlanmaktadır. Bu noktada, toptan seviyede getirilen fiyat sıkıştırması
yükümlülüğünün uygulanması esnasında, perakende pazardaki tarifelerin de ele alınarak
dolaylı yönden gözetimi mümkün hale gelmiş olacaktır.
Rekabet hukukuna yönelik diğer tamamlayıcı öncül düzenlemeler olarak, yine ilişkili toptan
pazarda getirilen özellikle toptan hat kiralama ve taşıyıcı seçimi, taşıyıcı ön seçimi dahil erişim
ve arabağlantı, ayrım gözetmeme ve şeffaflık yükümlülükleri sayılabilecektir.
Netice itibariyle, toptan düzeydeki ilgili diğer pazarlarda sayılan yükümlülüklerin perakende
düzeydeki sabit erişim hizmetlerinin alternatif işletmeciler tarafından da sunulabilmesine imkân
tanıdığı ve fiyat sıkıştırması yükümlülüğü başta olmak üzere toptan seviyede getirilen diğer
yükümlülüklerin, gerekli görüldüğü durumlarda rekabet hukukunun bu pazara yönelik (ardıl)
düzenleme ve uygulamaları ile birlikte kullanılabileceği düşünülmektedir. Başka bir ifadeyle,
ilişkili toptan pazarda getirilen yukarıda sayılan öncül düzenlemeler göz önünde
bulundurulduğunda, işbu perakende pazarda söz konusu olabilecek rekabete aykırı
davranışların önlenmesinde esas olarak ardıl rekabet hukuku kurallarının uygulanmasının
yeterli olacağı değerlendirilmektedir. Buna göre, esasen işbu perakende pazarda doğabilecek
40
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
pazar aksaklıklarına ilişkin rekabet hukuku kapsamında gerekli müdahalelerde
bulunulabileceği ve bu konudaki yasal mevzuatın yeterli ve etkin olduğu öngörülmektedir.
Açıklanan nedenlerle bu kriterin de sağlanmadığı değerlendirilmektedir.
Soru 7:
Sabit telefon şebekesine erişim hizmetlerine ilişkin yapılan üçlü kriter testine yönelik
açıklamalar kapsamında düzenleme gereksiniminin sağlanmadığı yönündeki
değerlendirmelere katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeli bir biçimde açıklayınız.
Soru 7’ye ilişkin görüşler:
Vodafone Net tarafından Kurumumuz değerlendirmelerine iştirak edilmektedir.
Rekabet Kurumu tarafından, regülasyonun temel amacının pazarları rekabete hazırlamak
olduğu dikkate alındığında, pazarın belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya
kavuşacağının beklenmesinin, hâlihazırda münhasıran rekabet hukuku araçlarıyla
düzenlenebilecek olgunluğa erişmesi ve böylelikle EHK’da öngörülen gelişimin sağlanmış
olmasının, rekabetçi bakış açısıyla memnuniyet verici oluğu; bununla birlikte, ilgili pazar
analizinde, Sabit Telefon Şebekesine Erişim Hizmetlerine ilişkin yapılan üçlü kriter testi
çerçevesinde yerleşik işletmeci Türk Telekom’un ülke çapına yayılmış altyapısının
tekrarlanmasının zorluğuna işaret edilerek piyasaya giriş önünde yüksek ve geçici olmayan
engellerin bulunduğuna ancak gelinen noktada ilgili pazarın kendiliğinden rekabetçi ortama
yönelme kabiliyeti kazandığına kanaat getirilerek Sabit Telefon Şebekesine Erişim Hizmetleri
Pazarının deregüle edilmesine karar verildiği; pazarın kendiliğinden rekabetçi bir yapıya
kavuşacağı beklentisinde ise temel olarak, abone sayılarına dayalı olarak alternatif
işletmecilerin pazar payının arttığına, alternatif işletmecilerin son kullanıcıya erişim hizmeti
sunmasında alternatif yöntemlerin (THK gibi) yaygınlık kazandığına ve bu yöntemlere ilişkin
toptan seviyede Türk Telekom’un erişim yükümlülüğünün bulunduğu tespitinin etkili
olduğunun görüldüğü ifade edilmiştir.
Ayrıca pazarın deregüle edilmesi kararında önemli bir etken olan pazar payı analizine
bakıldığında ise, Türk Telekom ve alternatif işletmecilerin abone sayısı gelişiminin incelendiği
veride, Türk Telekom’un iştiraki olan TTNet’in de alternatif STH işletmecileri arasında yer
41
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
aldığı; bazı Rekabet Kurulu kararlarında da ifade edildiği üzere, Türk Telekom ve TTNET’in
aynı ekonomik bütünlük içerisinde yer alan şirketler olduğu; bu nedenle, alternatif
işletmecilerin pazar payı hesaplanırken TTNET verilerinin ayrıştırılması, başka bir deyişle
TTNET’in ilgili pazardan elde ettiği pazar payının Türk Telekom’un pazar payına eklenmesi
gerektiği; aksi takdirde, “alternatif” işletmecilerin bu pazardan aldıkları payı gösterir verilerin
yanıltıcı olacağı, bu bağlamda ilgili pazar paylarına dayanarak yapılacak “piyasanın
kendiliğinden dengeye gelip gelmeyeceğine” ilişkin analize de gölge düşüreceği
değerlendirmelerinde bulunulmuştur.
Turkcell Superonline tarafından ise; sabit telefon şebekesine erişim hizmetleri pazarına giriş
önünde, yerleşik işletmeci ile alternatif işletmeciler arasındaki asimetrik koşullardan
kaynaklanan maliyet dezavantajları, büyük ölçek ve kapsam ekonomileri, yüksek başlangıç
maliyetleri, yetkilendirme koşulları gibi yüksek ve geçici olmayan, finansal, hukuksal ve idari
engeller bulunduğu; pazara girişte ciddi yapısal engellerin bulunduğu Avrupa Komisyonu’nun
9 Ekim 2014 tarih ve 2014/710/EU sayılı Tavsiye Kararında da tespit edilmekte olduğu; üçlü
kriter testinin 2 nci koşulu olan “İlgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde
kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenmemesi” hususunun incelenmesi
kapsamında, pazarın bugüne kadar rekabetçi yapıya kavuşmama sebeplerinin ve pazarın
kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşması sonucunu doğuracak pazar dinamiklerinin mevcut
olup olmadığının değerlendirilmesinin gerektiği; taslak pazar analizi dokümanında yer verilen
tüm grafiklerde TT-STH karşılaştırmasının yapıldığı ancak STH’lerin işletmeci bazında
kırılımına yer verilmediği; bu kapsamda, STH verilerine TTNet firmasının da dahil edildiğinin
anlaşıldığı; TTNet ile Türk Telekom’un dikey bütünleşik yapı içinde oldukları göz önünde
bulundurulduğunda, grafiklerdeki TTNet’e ait verilerin STH verilerinden çıkarılarak Türk
Telekom verilerine dahil edilmesi gerektiği; bu düzeltmenin yapılması halinde, mevcut
durumda pazar paylarının olduğundan daha da fazla olarak STH işletmecileri aleyhine oluştuğu;
bu şekilde bir analiz yapıldığında, özellikle Türk Telekom’un abone pazar payının STH
işletmecileri toplamına göreceli olarak yaklaştığı, %40-50 bandındaki değerler itibarı ile sanki
dengeli bir pazar payı dağılımı varmış gibi bir görüntü arz etmesi sebebiyle yanıltıcı olduğunun
düşünüldüğü; Kurumumuzun yayımladığı 2020 yılı dördüncü çeyrek Pazar verileri raporunda
Türk Telekom’un sabit telefon hizmetleri gelir bazında %80’lik bir paya sahip olduğu; ancak
STH’lerin %20’lik pazar payının içinde Türk Telekom iştiraki TTNet firması da
bulunduğundan aslında Türk Telekom’un pazar payının %80’in üzerinde olduğu; bu durumun
öncül düzenleme bulunmasına rağmen etkin rekabetin tesis edilemediğinin göstergesi olduğu;
42
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
taslak pazar analizinin 33 üncü sayfasında yer verilen ifadelerden anlaşıldığı kadarıyla, toptan
seviyede Kurumumuzca getirilmiş birtakım düzenlemelerin varlığının Kurumumuz için pazarın
kendiliğinden rekabete kavuşması için yeterli koşullar olarak değerlendirildiği; her ne kadar
sabit genişbant pazarına ilişkin bahse konu düzenlemelerin, 2019 yılı sonunda ilgili pazar
analiziyle getirilmiş olsa da halen uygulamaya geçmediği; dolayısıyla henüz uygulanmaya
başlamayan, pazarda ne zaman ve ne şekilde uygulanacağı bugünden öngörülemeyen ve
yükümlülüklerin getirildiği pazardaki rekabete dahi henüz hiçbir şekilde katkı sağlamamış
düzenlemelere atıfta bulunularak, başka bir pazarın kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağı
yönünde görüş bildirilmesi ve pazarın düzenleme kapsamından çıkarılması Şirketlerince makul
görünmediği; ne var ki, sabit arama pazarında Türk Telekom’un fiili tekel konumunun
halihazırda çok uzunca bir süredir hem toptan hem de perakende seviyede düzenlemelerin
varlığına rağmen ortaya çıktığı ve devam etmekte olduğu ve bu değerlendirmeler kapsamında,
pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşamayacağı
değerlendirildiğinden üçlü kriter testinin 2 nci koşulunun da sağlandığı düşünüldüğü ifade
edilmiştir.
Turkcell Superonline tarafından üçüncü kritere ilişkin olarak; sabit pazarda var olan yapısal
rekabet sorunlarına ilişkin olarak yukarıda izah edilen hususlara dayanarak üçlü kriter testinin
ilk iki koşulunun birlikte sağlandığı ve bu kapsamda oluşabilecek pazar aksaklıklarının
giderilmesine yönelik ex-post (ardıl) rekabet kurallarının tek başına yeterli olamayacağı
değerlendirmesinde bulunarak; pazar aksaklıklarından kaynaklanan problemlerin giderilmesine
yönelik olarak müdahalelerin zamanında ve gecikmeksizin yapılmasının vazgeçilmez olduğu
durumlarda rekabet hukuku kurallarının tek başına yetersiz kalacağı; 3 üncü kriter olan “rekabet
kurallarının tek başına uygulanmasının pazar yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz
olması” koşulunun da sağlandığının düşünüldüğü ifade edilmiştir. Ayrıca, öncül
düzenlemelerin yapılmadığı bir ortamda Türk Telekom’un,
Dikey bütünleşik yapısı nedeniyle aboneleri arasında ayrım gözetebileceği;
Şeffaflık yükümlülüğü olmadığı için işletmecilerin birbirinden habersiz kampanya ve
tarifeler önerebileceği;
İşletmecilerin toptan maliyetinin dahi altında tarifeler yayımlayarak fiyat sıkıştırma
uygulaması yapabileceği; bu durumun, ses ihalelerinde alternatif işletmecileri
dışlayacak perakende tarifeler oluşmasına neden olacağı;
43
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
Rekabet kuralları ise bu olası rekabet ihlallerine yeterince hızlı cevap veremeyeceği için
pazarda telafisi güç rekabet aksaklıkları oluşabileceği;
ifade edilerek; Türk Telekom’un EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenerek, getirilen
yükümlülüklerin uygulanmasına devam edilmesi gerektiği ifade edilmiştir.
Telkoder ve Millenicom tarafından ise; Kurumumuz tarafından hazırlanmış olan pazar analizi
çalışmalarında ve süreçlerinde pazar analizi raporları içerisinde yapılan alıntılar ve
referanslardan da anlaşıldığı şekilde AB mevzuatının esas alındığının görüldüğü; bu çerçevede
görüşlerinin yine AB mevzuatı ile ülkemiz koşullarının birlikte değerlendirilmesi sonucunda
oluşturulduğu (2014/710/EU sayılı 9 Ekim 2014 sayılı Avrupa Komisyonu Tavsiye Kararı
(Elektronik Haberleşme Sektöründe Öncül Düzenlemeye Tabi İlgili Ürün ve Hizmet Piyasaları
Konulu Tavsiye Kararı), 18.12.2020 tarihli Avrupa Komisyonu Tavsiye Kararı (Elektronik
Haberleşme Sektöründe Öncül Düzenlemeye Tabi İlgili Ürün ve Hizmet Piyasaları Konulu
Tavsiye Kararı); bu çerçevede ilk kriter olan “Pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan
engel veya engellerin olması” koşulunun; ülkemizde bazı hukuksal ve düzenleyici engeller
bulunması sebebiyle karşılandığı; yani pazara giriş önünde yüksek ve geçici olmayan engel
veya engellerin bulunduğu ifade edilmektedir. İkinci kritere yönelik olarak ise; ilgili kriterin
Tavsiye Karar’da da belirtildiği şekilde, belirli bir zaman dilimi içerisinde etkin rekabetçi
yapıya yönelme eğiliminde bulunmayan pazarları kapsadığı; 3’lü Kriter testinin ikinci
kriterinde ilgili piyasada pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya
yönelme eğiliminde olup olmadığının incelendiği; sabit telefon şebekesine erişim için alternatif
erişim yöntemlerinin hâlihazırda gelişmemesi ile sabit erişim hizmetine ilişkin arz ikamesi
olanaklarının sınırlı oluşu, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi
yapıya kavuşmasını engellediği; bu sebeple bu başlık altında pazarın bugüne kadar rekabetçi
yapıya kavuşmama sebepleri ile gelecekte rekabetçi yapıya kavuşmasını engelleyecek pazar
dinamiklerinin mutlaka incelenmesi gerektiği; Kurumumuz tarafından hazırlanan 2020 yılı 3.
Çeyrek Pazar Verileri Raporu’nda olduğu gibi, işbu taslak Pazar analizi dokümanında pazar
paylarına ilişkin değerlendirme yapılırken TTNET rakamlarının da alternatif işletmecilerin
rakamlarına dâhil edildiği; ancak %100’ü yerleşik işletmeci olan Türk Telekom’a ait ve
Rekabet Kurumu tarafından da “ekonomik bütünlük” olarak görülen bir şirketin alternatif
işletmecilerden mutlak suretle ayrıştırılması gerektiği; aksi halde yapılan rekabet
değerlendirmesinin gerçekleri yansıtmayacağı; bu çerçevede, Türkiye’de ilgili pazardaki
rekabet şartlarının incelenmesi sonucunda, serbestleşme sürecinin başlangıcından itibaren
geçen yaklaşık 20 yılın sonunda alternatif işletmecilerin elektronik haberleşme sektöründe
44
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
toplam pazar payının ancak %15’ler seviyesine gelebildiği; Kurumumuz 2020 yılı 4. Çeyrek
Pazar Verileri Raporu’nda yer alan STH-TT Telefon Hizmetleri Gelirlerine Göre Pazar Payları
grafiğinden görüleceği üzere, tamamı Türk Telekom’a ait olan TTNet’in verilerinin de dâhil
olduğu STH işletmecilerinin pazar payının %20 olarak tespit edildiği; TTNet verilerinin
çıkarılması sonucunda gerçek alternatif işletmecilerin pazar payının %15,04 olduğu; bu
çerçevede alternatif işletmecilerin pazar paylarının ilgili pazarda rekabetin bulunmadığını
açıkça göstermekte olduğu; rekabetin öncül düzenlemelerin bulunmasına rağmen tesis
edilememiş olduğu; yaklaşık 20 yıl içerisinde ilgili pazarda gelinen %15’lik pazar payının da
aynı zamanda belirli bir dönem içerisinde piyasanın etkin rekabet seviyesine ulaşma imkânının
bulunmadığını gösterdiği; ilgili pazarda düzenlemelerin kaldırılması durumunun zaten
gelişememekte olan rekabetin daha da gerilemesine, alternatif işletmecilerin pazar paylarının
küçülmesine neden olacağı; bu veriler ışığında Türk Telekom’un sabit arama pazarında fiili
tekel konumunda bulunduğu ve sabit arama pazarında rekabetin söz konusu olmadığının son
derece aşikâr olduğu ifade edilmiştir. Bu durumda sabit erişim pazarında ne bireysel abonelikler
ne de kurumsal abonelikler için herhangi bir rekabet baskısı olduğunun söylenmesinin mümkün
olmadığı; herhangi bir öncül düzenleme yapılmaması durumunda kendiliğinden rekabetçi
seviyelere ulaşabileceği düşünülememekte olduğu; bu değerlendirmeler ışığında, pazar
yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya yönelme eğiliminde
bulunmadığı değerlendirmelerinde bulunulmuştur.
Telkoder ve Millenicom tarafından üçüncü kritere yönelik olarak ise; Tavsiye kararlarına göre,
öncül düzenlemelerin, rekabet kurallarının piyasa başarısızlıklarını gidermeden yeterli olmadığı
durumlarda tamamlayıcı bir rol üstlendiği; bu kapsamda, üçlü kriter testinin ilk iki koşulunun
birlikte sağlanması durumunda oluşabilecek pazar aksaklıklarının giderilmesine yönelik ex-
post (ardıl) rekabet kurallarının tek başına yeterli olamayacağının değerlendirilmesi gerektiği;
pazar aksaklıklarından kaynaklanan etkinsizliklerin giderilmesine yönelik olarak
müdahalelerin tam zamanında ve gecikmeksizin yapılmasının vazgeçilemez olduğu durumlarda
rekabet hukuku kurallarının tek başına yetersiz kalacağı; bu kapsamda, sabit pazarda var olan
yapısal rekabet sorunlarına ilişkin olarak yukarıda izah edilen hususlara dayanarak, “rekabet
kurallarının tek başına uygulanmasının pazar yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz
olması” koşulunun da sağlandığı; bu değerlendirmeler doğrultusunda bireysel-kurumsal alt
pazar ayrımına gidilmeksizin “Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı”nın tamamında öncül
düzenlemelere ihtiyaç bulunduğu değerlendirmelerin bulunulmuştur. Ayrıca öncül
düzenlemelerin yapılmadığı bir ortamda; Türk Telekom perakende pazarda erişim teklifini geri
45
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
çevirebileceği; aboneleri arasında ayrım gözetebileceği; şeffaflık yükümlülüğü olmadığı için
Türk Telekom’un her aboneye ayrı teklifte bulunabileceği; abonelerine birbirinden habersiz
kampanya ve tarifeler önerebileceği, rekabet hukukunun ise yapılan bu rekabet ihlallerine
yeterli hızda cevap veremeyeceği; tüketici şikâyetlerinin artacağı; Türk Telekom’un
işletmecilerin tarifelerinin kolaylıkla altında ve fiyat sıkıştırabilecek tarifeler yayınlayabileceği;
bu tarifelerin şikâyeti sonrasında rekabet hukukunun sorunun çözümü için yeterli olmayacağı;
Türk Telekom’un tarifelerindeki “sabit ücreti” olabildiğince yükseltip, İşletmeciye tahsisli
numaraları da dışlayarak verdiği bedava dakikalı paketlerle Taşıyıcı Ön Seçimi ve Taşıyıcı
Seçimi modelini tamamen bitirebileceği; ses ihalelerinde alternatif işletmecileri dışlayacak
perakende tarifeler üretebileceği ve bu tarifeleri de tamamen kontrolsüz bir şekilde
hazırlayacağı; ihalenin Türk Telekom tarafından alınması sonrasında itiraz süreçlerinde
Rekabet Hukukunun rekabet ihlallerinin oluşmasında engelleyici olamayacağı; Türk
Telekom’un çıkardığı tarifeler ile alternatif işletmecilerin THK basamağının üstündeki yatırım
merdivenini tırmanmasına izin vermeyebileceği; İşletmecilerin yatırımlarını atıl hale
getirebileceği; yapabileceği bir kampanya ile alternatif işletmecilerin tüm abonelerini kendine
geçişini sağlayabileceği; Türk Telekom’un elindeki Taşıyıcı Ön Seçimi, Taşıyıcı Seçimi ve
Toptan Hat Kiralama metotları ile İşletmeciden aldığı bilgileri pazarlama amaçlı
kullanabileceği; alternatif işletmecilerden temin edilen bilgilerin Türk Telekom tarafından
kullanılmamasının önüne geçilemeyeceği; rekabete ulaşmayan arama pazarının büyük yara
alacağı; rekabet açısından geri dönülmez zararlar oluşacağı; TTNet’e herhangi bir fiyat
sıkıştırması veya maliyet kontrolü yükümlülüğü getirilmediği takdirde Türk Telekom’un
TTNet üzerinden istemiş olduğu rekabet ihlallerini herhangi bir yükümlülüğe tabi olmadan
gerçekleştirebileceği sonuçların ortaya çıkacağı değerlendirilmelerinde bulunulmuştur.
Telkoder ve Millenicom tarafından bu açıklamalara ek olarak; sabit şebekeye erişim hizmeti
piyasasında Türk Telekom’un EPG olarak belirlenmesi ve Türk Telekom’a perakende
tarifelerine ve kampanyalarına fiyat sıkıştırmasını engelleyecek yükümlülüğün getirilmesi
taleplerinde bulunulmakta olup; aksi takdirde; belirli bir piyasadaki hâkimiyetin yaratmış
olduğu finansal, teknolojik ve ticarî avantajlardan yararlanarak başka bir mal veya hizmet
piyasasındaki rekabet koşullarını bozmayı amaçlayan eylemler içine girebilecek ortam
oluşacağı ve Türk Telekom’un bir defaya mahsus yürürlükteki tüm tarifelerinin ve sonraki
aylarda yeni duyurulacak tarifelerin yürürlüğe girmeden önce 15 gün öncesinde fiyat
46
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
sıkıştırmaya ilişkin sonuçlarının Türk Telekom’un web sayfasında aylık olarak yayınlanmasına
ilişkin yükümlülüğün getirilmesi talep edilmektedir.
Sonuç olarak; ilgili pazarda %85 pazar payına sahip olan Türk Telekom’un Sabit Telefon
Şebekesine Erişim Pazarında EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenmesi ve ilgili
yükümlülüklerin uygulanmaya devam etmesi gerektiği ifade edilmiştir.
Soru 7’ye ilişkin Kurumumuz değerlendirmeleri:
Rekabet Kurumu’nun TTNet’in ilgili pazardan elde ettiği pazar payının Türk Telekom’un pazar
payına eklenmesi gerektiği görüşüne ilişkin olarak; işbu pazar analizi dokümanı ile birlikte
kamuoyu görüşüne açılan ve işbu pazar ile ilişkili toptan pazar niteliğinde olan Sabit Şebekede
Çağrı Başlatma Pazarında ilgili veriler TTNet ve STH işletmecileri olarak ayrıştırılarak ayrıntılı
değerlendirmelere tabi tutulduğu için perakende pazar niteliğinde olan işbu pazarda söz konusu
değerlendirmeler gerekli görülmemiş olmakla birlikte; dile getirilen endişeleri gidermek
amacıyla Nihai Dokümanda ilgili hususlara değinilmiştir. Bununla birlikte, söz konusu verilerin
perakende pazara ilişkin üçlü kriter test sonuçlarını değiştirir mahiyette bir etkisi bulunmadığı
değerlendirilmektedir.
Diğer yandan, ilgili soruya ilişkin ilgili işletmecilerden gelen görüşler birbirine benzerlik
gösterdiği için genel bir değerlendirme yapılması uygun görülmüştür. Buna göre;
Kurumumuz tarafından yapılan analiz sonucunda; üçlü kriter testinin ikinci koşulu olan “ilgili
piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının
beklenmemesi” hususunun karşılanmadığı sonucuna varılmıştır. Ancak söz konusu analiz
detaylı olarak incelendiğinde açık bir şekilde görüleceği üzere, hâlihazırdaki pazar verileri bu
sonucun temel dayanağı değildir. Bahse konu temel dayanaklar özetle aşağıdaki gibidir:
Türk Telekom tarafından sabit telefon şebekesi üzerinden toptan seviyede sunulan TS
ve TÖS yöntemleriyle STH işletmecileri tarafından son kullanıcılara erişim ve/veya
çağrı başlatma hizmeti verilebilmesi mümkündür. Ülkemizde son yıllarda tüketicilerin
bu hizmetlere talebinin azaldığı ve sınırlı kullanıma sahip olduğu değerlendirilmektedir.
Her ne kadar TS ve TÖS yöntemlerinin kullanımı tüketiciler nezdinde azalmış olsa bile
bu yöntemler toptan seviyede geçerlidir ve hâlihazırda Kurumumuz tarafından
47
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
düzenlenmekte olan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı kapsamında ele
alınmaktadır.
Genişbant hizmetlerin sunumuna yönelik teknolojik ve sektörel gelişmelere uygun
olarak, STH işletmecilerinin çağrı başlatma trafiklerine bakıldığında VoIP hizmetlerin
payının %78,6’ya ulaştığı görülmektedir. Aynı dönemde Türk Telekom’un iştiraki olan
TTNet’in STH işletmecileri içerisindeki VoIP hizmetler bazında çağrı başlatma trafiği
%7,2 olarak gerçekleşmiştir.
Bu veriler ışığında STH işletmecilerinin VoIP hizmetlere yöneldiği; TTNet’in ise bu
hizmetler içerisindeki payının oldukça sınırlı olduğu söylenebilecektir.
Yine VoIP hizmetler, Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı’nda ilgili ürün pazarı
içerisinde değerlendirilmektedir.
“2019.EU2014M3.3 Referans Numaralı Toptan Sabit Yerel ve Merkezi Erişim Pazarları
Analizi” neticesinde, Türk Telekom’un toptan sabit yerel ve merkezi erişim
pazarlarında EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenerek muhtelif yükümlülüklere tabi
kılınması sonucunda; söz konusu yükümlülükler çerçevesinde, genişbant hizmet
pazarında kısa ve orta vadede olumlu gelişmelerin yaşanacağı, böylece alternatif
işletmecilerin sabit ses hizmetlerinde daha büyük oranda pay alacakları beklenmektedir.
İşbu pazara yönelik olarak ikinci kriter kapsamında pazar yapısının belirli bir dönem
içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya kavuşacağının beklenip beklenmediğine ilişkin
değerlendirmede bu rekabetçi yapının oluşmasına dayanak teşkil edebilecek
düzenlemelerin varlığı karşısında; perakende düzeydeki sabit telefon şebekesine erişim
piyasasıyla ilişkili görülebilecek olan sabit şebekede çağrı başlatma ve toptan sabit yerel
ve merkezi erişim pazarlarında toptan düzeyde getirilmiş bulunan yükümlülükler ile
yukarıda sayılı etkenler çerçevesinde işbu pazarın belirli bir dönemde rekabetçi dengeye
yönelebileceği değerlendirilmektedir.
Üçlü kriter testinin üçüncü koşulu olan “rekabet kurallarının tek başına uygulanmasının pazar
yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” ölçütüne ilişkin olarak yapılan analizde ise,
başta Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarında halihazırda bulunan fiyat sıkıştırması
yükümlülüğü başta olmak üzere ilişkili toptan pazarda getirilen öncül düzenlemeler göz önünde
bulundurulduğunda, işbu perakende pazarda söz konusu olabilecek rekabete aykırı
davranışların önlenmesinde esas olarak ardıl rekabet hukuku kurallarının uygulanmasının
yeterli olacağı değerlendirilmesinin yeterli olduğu düşünülmektedir.
48
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
Tüm bu değerlendirmeler neticesinde perakende pazarlarda rekabet sorunlarının çözülmesi için
öncelikle toptan pazara getirilecek yükümlülüklerin kullanılmasının ideal olan yöntem
olduğunun hatırlatılmasında fayda görülmektedir. Bu kapsamda işbu pazar ile ilişkili toptan
pazar niteliğinde olan Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarına getirilen yükümlülüklerin,
perakende pazar için yeterli olduğu ve etkinliği tartışmalı mahiyetteki aşırı düzenleyici
müdahaleden kaçınmak adına bu pazarın deregüle edilmesi gerektiği değerlendirilmektedir.
49
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
SONUÇ
Elektronik haberleşme sektöründe öncül düzenleyici yaklaşımın esası; analizi yapılan
piyasalarda görülen rekabet sorunlarına yönelik uygun, orantılı ve temel düzenleyici ilkeler
(etkin yatırımı ve yenilikçiliği ve altyapı temelli rekabetin artırılması, tüketici menfaatlerinin
geliştirilmesi, iç piyasanın kalkınması vb.) ışığında uygulanabilir düzenlemelerin yapılmasıdır.
Günümüzde, gelişen teknolojiler, mobil hizmetlerin sabit hizmetler üzerindeki etkileri,
genişbant altyapıları üzerinden sunulan VoIP yöntemiyle ses hizmetlerine yönelik talep artışı
ve sair hususların, analize konu bu perakende pazarda “faks ve darbant internet hizmetleri”ne
olan talebi seyrek hale getirdiği ve bu pazarda anılan hizmetlerin etkin yatırım ve yenilikçiliğe
çok açık olmadığı öngörülmektedir.
Diğer yandan, toptan düzeyde getirilmiş bulunan yükümlülüklerin perakende düzeyde
rekabetin tesisine yönelik etkileri düzenleme gereksinimi olup olmadığına ışık tutacak çok
önemli bir etken olup bu husus, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 7 nci maddesinin ikinci fıkrası
ile teyit edilmiştir. Buna göre, ilgili perakende pazarda yapısal olarak var olan sorunların üst
pazar olan toptan pazarda tanımlandığı ve anılan yükümlülüklerin toptan pazarlara taşınmış
olduğu görülmekte ve bu yükümlülüklerin eş zamanlı olarak perakende pazarda da
düzenlenmesinin ilgili sektöre pozitif yönde ciddi bir katkısı bulunmadığı düşünülmektedir.
Bununla birlikte, yaşanan teknolojik dönüşüm ve kullanıcı eğilimleri çerçevesinde sayısal
dönüşüm ile yeni teknoloji ve yatırımların desteklenmesi adına, bu pazarın düzenlenmeye
devam edilmesinin, düzenleyici çabanın daha etkin ve verimli düzenlemelere yoğunlaşmasının
önüne geçtiği değerlendirilmektedir. Oysa, rekabetin etkili ve sürdürülebilir olacağı en kritik
altyapı seviyelerine odaklanılması, daha doğru bir yaklaşım olarak kabul edilmektedir.
Düzenleyici otoriteler tarafından kabul edilen “daha az, daha etkili düzenleme yaklaşımı”
burada dikkat çekilen sorunun giderilmesine yönelik olarak dile getirilmektedir.
Söz konusu pazarda getirilen yükümlülüklerin Sabit Şebekede Çağrı Başlatma Pazarı
kapsamında getirilen toptan hat kiralama, TS, TÖS, maliyet esaslı tarife belirleme ve fiyat
sıkıştırması yükümlülükleriyle hâlihazırda sağlandığı, dolayısıyla perakende pazarın öncül
düzenlemeye tabi olmaksızın da pazarda faaliyette bulunan diğer işletmeciler tarafından bu
pazarda incelenen ürün ve hizmetlerin sunulmaya devam edeceği aşikârdır. Diğer bir ifadeyle,
perakende tarife kontrolleri kaldırılsa dahi tüketicilerin tasarruflarında bir azalma ve darbant
sabit erişim hizmetlerinin tarifelerinde olağandışı bir yükselme beklenmemektedir. Ayrıca,
50
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
Türk Telekom’un çağrı başlatma, çağrı sonlandırma ve yerel ağa erişime ilişkin toptan sabit
piyasalardaki EPG yükümlülükleri de ilgili toptan pazar düzenlemeleri ile garanti altındadır.
Yetkilendirme mevzuatı başta olmak üzere pazara giriş serbestisinin, toptan satış hizmetlerine
erişim kolaylığının ve elektronik haberleşme hizmetlerine ilişkin tüketim bilincinin
niteliğindeki gelişimin, son yıllarda perakende pazarlarda rekabetin doğasını önemli ölçüde
değiştirdiğinin açık olduğu değerlendirilmektedir.
Sonuç itibariyle; sabit telefon şebekesine erişim piyasasına ilişkin olarak yapılan bu analiz ve
uygulanan üçlü kriter testi neticesinde, ilgili piyasanın öncül düzenlemeye konu olabilmesi için
gerekli “ilgili piyasada, pazar yapısının belirli bir dönem içinde kendiliğinden rekabetçi yapıya
kavuşacağının beklenmemesi” ve “rekabet kurallarının tek başına uygulanmasının pazar
yapısının bozukluğunu gidermede yetersiz olması” kriterlerinin sağlanamadığı görülmektedir.
Bu kapsamda, 16.12.2009 tarihli ve 2009/DK–10/659 sayılı Kurul Kararı ile düzenlenen Sabit
Telefon Şebekesine Erişim Piyasasının öncül düzenlemelere konu olmaktan çıkarılması ve bu
bağlamda mezkur Kurul Kararı ile ilgili pazarda EPG’ye sahip işletmeci olarak belirlenen Türk
Telekom’a getirilen;
Erişim sağlama,
Toptan hat kiralama,
Taşıyıcı seçimi (TS) ve taşıyıcı önseçimi (TÖS),
Ayrım gözetmeme,
Şeffaflık,
Referans erişim teklifi hazırlama ve yayımlama ve
Tarife kontrolüne tabi olma (maliyet esaslı tarife belirleme)
yükümlülüklerinin kaldırılması gerektiği değerlendirilmektedir.
Ayrıca, Pazar Analizi Yönetmeliği’nin 13 üncü maddesinin ikinci fıkrasına istinaden işbu pazar
analizi kapsamında öngörülen değişikliklere ilişkin olarak bir geçiş sürecine gerek bulunmadığı
değerlendirilmektedir.
51
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
EK: SORU FORMU
Gönderilecek cevaplarda tarafların gizli kalmasını istedikleri ticari sır niteliğindeki kısımların
belirtilmesinde fayda görülmektedir. Yapılan değerlendirmelerle ilgili olarak her türlü yorum
ve öneriye açık olunmakla birlikte, pazar analizi çalışmalarında geri dönüşlerden azami şekilde
istifade edilebilmesi için her bir yorumun veya önerinin dokümanda yer alan ilgili soru
numarası referans gösterilerek yazılması gerekmektedir. Ayrıca, görüş ve önerilerin gerekçeli
bir şekilde sunulması büyük önem arz etmekte olup, gerekçesiz olarak sunulan görüş veya
önerilerin dikkate alınmaması söz konusu olabilecektir.
Soru 1:
Pazara ilişkin ele alınan hizmet kapsamını yeterli buluyor musunuz? Cevabınız hayır ise
gerekçelerini yazınız.
Soru 2:
Arz ve talep yönlü ikame imkânları açısından erişim ve arama hizmetlerinin ayrı piyasalarda
yer aldığı değerlendirmesine katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız.
Soru 3:
Mobil ve sabit erişim hizmetlerinin aynı ilgili piyasada yer almadığı görüşüne katılıyor
musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız.
Soru 4:
ISDN BA ve ISDN PA hizmetlerinin aynı ilgili piyasada yer aldığı, sabit telsiz erişimi ve Kablo
TV erişim hizmetlerinin ise yer almadığı görüşüne katılıyor musunuz? Cevabınızı
gerekçeleriyle yazınız.
Soru 5:
Sabit telefon şebekesine erişim hizmeti için ilgili coğrafi pazarın ülke genelinin tamamı olduğu
görüşüne katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeleriyle yazınız.
Soru 6:
İlgili piyasanın tanımına ilişkin yapılan değerlendirmelere katılıyor musunuz? Cevabınızı
gerekçeleriyle yazınız.
Soru 7:
Sabit telefon şebekesine erişim hizmetlerine ilişkin yapılan üçlü kriter testine yönelik
açıklamalar kapsamında düzenleme gereksiniminin sağlanmadığı yönündeki değerlendirmelere
katılıyor musunuz? Cevabınızı gerekçeli bir biçimde açıklayınız.
52
Sabit Telefon Şebekesine Erişim Pazarı: Kamuoyu Görüşlerini İçeren Doküman
İletişim Bilgileri
Adres : Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu Eskişehir Yolu 10.Km No: 276
PK: 06530 Çankaya/Ankara
Tel : 0 312 294 72 30
Faks : 0 312 294 71 45
E- posta : srdbilgi@btk.gov.tr
53
Bu sayfadaki metin bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş niteliği taşımaz. Bağlayıcı olan, Resmî Gazete’de yayımlanan metindir.